All posts by DidiMn

ساختەکان لە نەفرەتەکانى هۆڵدن کۆڵفیڵدەوە، بەشی دووەم

دیدی من – خوێنەر و کتێب

کتێب: پاسەوانێک لە مەزرا

نووسەر: جەی دی سالنجەر

خوێنەر: بەڵێن عوسمان

”مەزن، ئەو وشەیەیە کە زۆر ڕقم لێیەتى، چونکە ساختەیە؛ هەر جارێک گوێم لێی دەبێت، ڕشانەوەم دێت.”

هۆڵدن دەڵێت: ”لەم دنیایەدا، ئەگەر شتێک هەبێت ڕقم لێی بێت، ئەوە سینەمایە.” ئەو بەو زمانە مێردمنداڵییەى خۆیەوە هەجوویەکى ئاوێتە بە ڕەخنە و ڕق دەهاوێژێت بۆ سینەما و فیلم، پێی وایە سینەماش یەکێکە لە ساختەچییەکانى ترى جیهان، دەمامکێکە بەسەر دەمامکێکى ترەوە، پەردەیەکە لە پێش پەردەى خۆحەشاردان لە بەرگى دووڕووییدا. بەشێکى ئەم ڕقە لەوەوە سەرچاوە دەگرێت کە سینەما کردەوەیەکى ترى بەکۆمەڵى مرۆڤە ساختەکانە و دەکرێت لە هەر ساتێکدا و لە بچووکترین دەرفەتدا بگۆڕدرێت بە گەورەترین ساختەیى کۆمەڵگە. ئەم تێڕوانینە، هاوشێوەى ئەوەى ئێرە لە بەشێک لە بەرهەمەکانى ترى سالنجەردا ئامادەیى هەیە؛ سالنجەریش سینەمای خۆش نەویستووە و لە زمانى هۆڵدنەوە گوتوویەتى: ”ئاخر لەوە تێدەگەم کەسێک کارێکى دیکەى نەبێت، بڕوات بۆ سینەما، بەڵام کەسێک زۆر مەبەستى بێت و بچێت و تەنانەت بە هەڵەداوان دەڕوات تا زوو بگاتە ئەوێ، ئەوە خەفەتم دەداتێ.” یان کە دەڵێت: ”فیلمە نەفرەتییەکان دەتوانن وێرانت بکەن.” ئەکتەرەکانیش ڕزگاریان نەبووە لە دژایەتییەکانى: ”من ڕقم لە ئەکتەرەکان دەبێتەوە، هەرگیز وەک ئەو خەڵک ئاساییە هەڵسوکەوت ناکەن، بەڵام خۆیان پێیان وانییە. ئەکتەرە زۆر باشەکان کەمێک ئاساییترن، بەڵام هێشتا بەو شێوەیە نییە کە حەز بکەى تەماشایان بکەیت، ئینجا ئەگەر ئەکتەرێک زۆر باش بێت، پێوەى دیارە کە خۆى دەزانێت زۆر باشە، ئەوەش دەیشێوێنێت.”

دواجار ئەوەى دەمێنێتەوە لەبارەى نەفرەتەکانى هۆڵدنەوە بگوترێت، ئەوەیە کە تفکردن لە هەموو شتێک، خەمێکى قووڵ لە پشتیەوەیەتى، کە لەوانەیە ئەویش بەپێى پێویست درکى بە هەموو لایەنەکانى نەکردبێت. هۆڵدن دەڵێت: ”هەتاو تەنها ئەو کاتانە دەردەکەوێت، کە خۆى مەیلى لێیە.” سەڕەڕاى نا و بەرپەرچدانەوەکانى، جێگرەوەى دزێوییەکانى لە هەگبەدایە. هۆڵدن دەیەوێت بە گەڕانەوە بۆ سروشت و پاکێتیى مرۆڤ، خۆى لەو دنیا ناحەز و قەشمەرە داببڕێت، لەمەشدا ژیان و دەرونى گرفتارە، بە جۆرێک لە نێوان بەرداشى منداڵى و گەورەیى قەتیس ماوەتەوە. قاقاکانى ئەو، پێکەنینە بە گەورەکان تا ڕادەى بێباکى و بزەیە بۆ منداڵ هەتا ئاستى هیوا. ئەمە بە تەواوى ڕوونە لە ڕۆمانەکەدا کە هۆڵدن سۆزى بۆ منداڵان هەیە و پێی وایە هێشتا نەبوون بە مرۆڤى ساختەکار، دەشیەوێت ڕێگر بێت لەوەى ببن بە بەشێک لە دەمامکلەسەرەکان. قارەمانەکەمان بە باسکردنێکى لێوانلێو لە وەسفکردن، تامەزرۆیى خۆى بۆ هەموو پرسیارە جیدییەکانى سروشت دەردەبڕێت: ”بیرم لەو گۆمەى سینتڕەڵ پارک دەکردەوە، کە دەکەوێتە بەشى خوارووى پارکەکەوە، دەمگوت ئاخۆ کاتێک من دەڕۆمەوە بۆ ماڵەوە گۆمەکە بەستبێتى؟ ئەى ئەگەر وابێت، مراوییەکان چوون بۆ کوێ؟ تۆ بڵێى مراوییەکان بۆ کوێ چووبن، کاتێک گۆماوەکە هەر هەمووى بووە بە سەهۆڵ و سەرتاسەر بەستوویەتى؟ ئاخۆ کەسێک بە بارهەڵگرێکەوە هاتبێت و بردبنى بۆ باخچەیەکى ئاژەڵان، یان شوێنێک، یان بۆ خۆیان بۆ دوور فڕیبێتن؟” ئەگەرچى بە گێڕانەوەى تەواوى ئەو سەرگەردانییەى دنیا، ڕۆمانەکە فێرمان دەکات کە ژیانکردن چەندێک کۆمیدى و غەمگینە، لێ بە ساتە زوو ڕابورد و ڕووداوە بچووکەکانى کۆتاییدا لەوە حاڵى دەبین کە هۆڵدن دەیەوێت پێناسەیەکى نوێ بۆ دنیا بکات و منداڵیش خاڵى سەرەکیى ئەم پێناسەیە و پینەیەکى گەشى بەرگە نوێیەکەى جیهانە. هەر بۆیە هەموو هەوڵى ئەو ئەوەیە منداڵان نەگەن بە مەزراى گەوران. خەمى مەزنى ئەو تەنها ڕزگارکردنى خوشکە بچووکەکەیەتى لەدەست ساختەییەکان، بەدەر لەوە هیچ گرنگى بە بەهاکانى کۆمەڵگە نادات. خودى ڕۆمانەکە، کارێکى چڕى ئاڵۆزە لەسەر وێنەى ناشیرینى مرۆڤ لە تەمەنى گەورەییدا، لە لاکەى تریشەوە سالنجەر کار لەسەر پاکێتى و جوانیى مرۆڤ لە سەردەمى منداڵیدا دەکات. هۆڵدنى شکێنەرى یاساغەکان، دوودڵ ماوەتەوە لە نێوان ئەو دوو قۆناغەى تەمەن، لە نێوان دووڕیانى منداڵى و گەورەییدا نازانێت دروست چى بکات. ئارەزوو دەکات گەورە دەرکەوێت و بە هۆکارى دەمامکى گەورەیى خواستى گەورەبوونیشى نییە، بەڵام ناتوانێت بگەڕێتەوە بەرەو دواو.

نەفرینى پاڵەوانەکە لە گەورەیى، نەفرەتە لە ساختەیى. گەورەکان هەمیشە هۆڵدن نائومێد دەکەن؛ ئەو بەشەى کۆتایى چیرۆکەکە سەبارەت بە هۆڵدن و مستەر ئەنتۆلینى، ئەو تەنها کەسەى کە هۆڵدن هەموو دەم وای بۆ دەچوو دەتوانێت متمانەى پێ بکات، کەچى لادەر دەرچوو. مێردمنداڵەکە ئەم دنیایەى پێ خۆش نییە، چونکە پڕیەتى لەو کەسانەى شتێک دەڵێن و مەبەستیان شتێکى ترە، بۆیە ڕقى لە گەورە گەمژەکان و ساختە گومڕاکانە. لێرەوە سالنجەر بێهیوایى خۆى بەرانبەر گەورەکان و ئومێدى هەڵچنراوى لەسەر منداڵان نماییش دەکات.

نووسەرەکە پێوەى دیارە کە بەشێکى زۆرى ڕۆمانەکەى تەرخان کردووە بۆ بابەتى گەڕانێکى ماندووکەر بەشوێن دۆزینەوەى خوددا، ئەوەش بە گەڕانەوە بۆ سروشت و منداڵى، کە هەردووکیان خۆدەربازکردنە لەوەى ببیت بە ساختە. لە کن هۆڵدن گەورەکان هەموویان دووڕوو و درۆزنن، بۆیە هەوڵى قارەمانەکە ڕزگارکرددنى منداڵانە لەچنگ تەوژمى گەورەبوون، ئەو ناهێڵێت لە دوندى منداڵییەوە بگلێن و بکەونە ناو خەرەندى گەورەییەوە. هۆڵدن جیاوازیى منداڵى بێخەوش و گەورەى زۆرڕوو تۆخ دەکاتەوە بەو مەبەستەى بیکات بە خەمى سەرشانى و بە ئەرکى خۆى هەڵسێت کە نەهێڵێت منداڵەکان بکەونە دۆڵى گەورەبوون و ساختەییەوە، ئەو لەو نیگا سۆزدارییەوە بەرانبەر خوشکەکەى بە خەوتوویى، خەیاڵى وەردەچەرخێت: ”سەیرە! کە گەورەکان دەبینیت خەوتوون و دەمیان داچەقیوە، زۆر ناشیرینن، بەڵام منداڵان وەها نین، منداڵەکان دیمەنیان ناشیرین نییە، تەنانەت ئەگەر هەموو سەرینەکەشیان کردبێت بە لیک، هێشتا هەر ناشیرین نین.” هۆڵدن خەونەکەى خۆیشى، دوورکەوتنەوە لە کۆمەڵ و بە تەنیا ژیان لە کوخێکدا، لەم پانتاییەددا جێ کردووەتەوە. پاسەوانێک لە مەزرا چیرۆکى هەنگاونانى ئەو ڕۆحە خاوێنەیە بەرەو گەورەساڵى و ناخاوێنى، هۆڵدنیش لە کێشەیەکى دەروونیى سەختدایە لەو بارەیەوە.

جێرۆم دێڤد سالنجەر، چیرۆکنووس و ڕۆماننووسى هاوچەرخى ئەمەریکى، لە ساڵى 1919دا لەدایک بووە. لە ڕووى پیشە ئەدەبییەکەیەوە تا کۆتاییەکانى تەمەنى پێشکەوتنى بەرچاوى بە خۆیەوە نەبینیوە، جگە لەوەش بەرهەمەکانى سالنجەر کەم و ناوازەن، ئەو بە تەنها خاوەنى چوار کتێبە: کۆچیرۆکێک، دوو چیرۆکى درێژ و ڕۆمانە تاقانەکەى. سالنجەر خاوەنى ناوبانگێکى ڕێزلێگیراوە و بە داهێنانە ئەدەبییە جوانەکانى وەک ئەدیبێکى جیاواز و نوێ لە ئەدەبى ئەمەریکیدا لە سەدەى بیستدا تەماشا دەکرێت. ئەو زیاتر لە چل ساڵى کۆتایى تەمەنى خۆى بە گۆشەگیرى و پەراوێزنشینى بەسەر بردووە، سالنجەر چووە بۆ دارستانێک دوور لە شار، مرۆڤ و دنیاى مۆدێرنە ژیاوە، تەنانەت حەزى بە دیدارى هیچ کەسێک نەکردووە، ئەم ئیحساس و بێدەنگییەى تا کۆتا ساتەکانى تەمەنى درێژەى کێشاوە. ئەو دوورەپەرێزى ئەو، دوورەپەرێزى بووە لە ساختەکان. سالنجەر لە 2010دا ماڵئاوایى لە ژیان و دنیا کردووە.

پاسەوانێک لە مەزرا یەکەمین و دواهەمین ڕۆمانى سالنجەرە، بە هۆى ناوەڕۆک، زمان و تەکنیکە باڵا و ئاستبەرزەکانى بە شاکارێکى دانسقە دادەنرێت. ڕۆمانەکە سەرەتا بە بەش بەش لە ڕۆژنامەدا بڵاو کرایەوە، پاشتر لە ساڵى 1951دا وەک کتێبێک چاپ کرا. بە پاساوى نائەخلاقى و لادان لە لە یاساکانى کۆمەڵگە، بۆ ساڵانێک ئەم ڕۆمانە قەدەغە کرا، سەڕەڕاى ئەمەش کاریگەرى و شوێندەستى خۆى دانا لە هزرى خوێنەردا.

کاریگەرىی ڕۆمانەکە هێندە سەرسووڕهێنەرە، کە بووەتە هۆى تاوانى کوشتن: لە ساڵى 1980دا دەیڤد چەپمەن، هونەرمەندى بەناوبانگ جان لینۆن بە چوار فیشەک دەکوژێت، دواتریش لە چاوپێکەوتن و داداگاییکردنەکانیدا ئەوە دەردەخات دواى ڕووداوەکە دەستى کردووە بە خوێندنەوەى پاسەوانێک لە مەزرا و چاوەڕێى پۆلیسى کردووە تا هاتووە و دەستگیرى کردووە، هەروەها ئەوەشى ئاشکرا کردووە کە بۆیە جان لینۆنى کوشتووە، چونکە پێی وابووە ساختەیە، ئەم بیرۆکەیەش لەگەڵ شاکەسى ڕۆمانەکەى سالنجەر، یەک شتە.

پاسەوانێک لە مەزرا هەردەم لە پێشى پێشەوەى کتێب و ڕۆمانە باش و جوانەکان ناوى هاتووە، ماڵپەڕى تێلیگراف بەپێى بۆچوون و پێشنیارەکانى نووسەر و ڕەخنەگرانى جیهانى، ڕۆمانەکەى لە ڕیزبەندى ئەو سەد ڕۆمانەدا جێ کردووەتەوە کە پێیان باشە خەڵکان بەر لە مردنیان بیانخوێننەوە و لەکیس خۆیانى نەدەن. هەروەک ڕۆژنامەى گاردیانیش باشترین ڕۆمانە هەڵبژێردراوەکانى جیهانى لە لیستێکى دەناویدا بڵاو کردووەتەوە و پاسەوانێک لە مەزراش یەکێکە لەو ناوانە.

ئەم شاکارە ئەدەبییە، لە ساڵى 2012دا، لە زمانى یەکەمییەوە، کە ئینگلیزییە، بە کوردییەکى پاراو و جوان، لە لایەن ژوان جەلالەوە وەرگێڕدراوە و ناوەندى غەزەلنووس چاپ و بڵاوی کردووەتەوە، پاشتریش لە ساڵى 2015دا چاپى دووەمى بڵاو کراوەتەوە. وەرگێڕ بۆ ئەوەى بەرهەمێکى باش و شاییستە پێشکەش بە خوێنەر و کتێبخانەى کوردى بکات، ماوەى دوو ساڵ خەریکى کارەکانى ئەم وەرگێڕانە بووە.

ساختەکان لە نەفرەتەکانى هۆڵدن کۆڵفیڵدەوە، بەشی یەکەم

دیدی من – خوێنەر و کتێب

کتێب: پاسەوانێک لە مەزرا

نووسەر: جەی دی سالنجەر

خوێنەر: بەڵێن عوسمان

”مەزن، ئەو وشەیەیە کە زۆر ڕقم لێیەتى، چونکە ساختەیە؛ هەر جارێک گوێم لێی دەبێت، ڕشانەوەم دێت.”

هۆڵدن بە کڵاوە سوورە قوچکە درێژە یەکدۆلارییەکەیەوە، کە هیى ڕاوە، نەفرەت لە مرۆڤ و دنیاى ساختە دەکات، دەیەوێت ببێت بە پاسەوانى مەزراى منداڵانى بچکۆلە و نەهێڵێت تێکەڵاوى مەزراى گەورەکان ببن. خەونیەتى بۆ هەمیشە لەسەر خەرەندە قەشمەرەکەوە چاودێرییان بکات: ”بەردەوام ئەو هەموو منداڵە بچکۆلەیە وێنا دەکەم کە لە ناو مەزرایەکى گەورەدا یارى دەکەن، بە هەزاران منداڵى بچکۆلە، کەسیش، جگە لە من لەو ناوە نییە، مەبەستم کەسى گەورەیە. منیش لەسەر لێوارى خەرەندێکى قەشمەردا وەستاوم، کارم ئەوەیە هەموو ئەوانە بگرمەوە کە بەرەو خەرەندەکە مل دەنێن، یانى لەو کاتەدا کە دەڕۆن و ئاگایان لێ نییە بۆ کوێ دەچن؛ من دەبێت لە شوێنێکەوە پەیدا ببم و بیانگرم. بەو ڕۆژگارە کارى من ئەوە دەبێت. من لەو مەزرایەدا تەنها پاسەوانێک دەبم. دەزانم شێتانەیە، بەڵام حەز دەکەم ببم بەوە، دەشزانم شێتانەیە.”

هۆڵدن کۆڵفیڵد پاڵەوانى ڕۆمانى پاسەوانێک لە مەزرای جەى دى سالنجەرە. یەکێکە لە هەرە بەناوبانگترین و کاریگەرترین کارەکتەرە ئەدەبییە دروستکراوەکانى جیهان. ناسراویى ئەم کەسایەتییە بە شێوازێکە کە لە کۆمەڵێک جێگا و چەند دەقێکى ئەدەبیى تریشدا سوودى لێ وەرگیراوە و بەکار هاتووە. هەروەها لە ناو بزاوتى جەماوەرییشدا بووە بە نموونە، لە دەیەکانى شەشەم و حەوتەمى سەدەى ڕابردوودا ناوەکەى بووەتە دروشمى سەرەکیى هەندێک لەو بزووتنەوانە.

 هۆڵدن تاکێکە کە جیهان لە گۆشەیەکى ترەوە دەبینێت و دنیاشمان لە ڕووناکییەکى تەواو جیاوازەوە پیشان دەدات. خوێندنەوەى سەرگوزشتە ناوازەکەى ئەم کوڕە، خۆکارانە دەتگەڕێنێتەوە بۆ دیوى دووەمى خۆت. بە کورتى هۆڵدن لە ڕێى چاو و گوێى سێیەمیەوە دەبینێت و دەبیستێت. وا دەردەکەوێت سالنجەر پشتى بە ئەزموونەکانى ناو ژیانى خۆى بەستبێت لە چێکردنى کارەکتەرى هۆڵدندا. دیمەن و ڕووداوە خوڵقێنراوەکانى نێو ژیانى هۆڵدن لە کات و شوێندا ئاشنان بە خۆى، بە شێوەیەک کە بیرکردنەوە، هەڵوێست و مامەڵەى هۆڵدن نزیکە لە ئەوانەى سالنجەرەوە، لە فۆڕمى ژیانبەسەربردنیشدا بێگانە نین بە یەکتر، بەتایبەت تەنهایى هەردووکیان؛ گۆشەگیریى هۆڵدن لە سەرەتاکانى تەمەنیدا و ونبوونى سالنجەر لە کۆتا ساڵەکانى ژیانیدا.

ناوەڕۆک و بیرۆکەکانى ناو ڕۆمانەکە بێبەرى نین لە دەرخستنى بیروباوەڕ و دنیابینیى سالنجەر. ئەو بە سوودوەرگرتن لە وێستگە شاراوە و ساتە پەنهانەکانى ژیانى خۆى، وێناى هەرزەکارێکى یاخى دەکات، کە ڕووبەڕووى حەقیقەت دەبێتەوە و واقیع ڕەت دەکاتەوە لە کۆمەڵگایەکى شێواو و ناڕێکدا. ژیانە ناخۆشەکەى هاندەر دەبێت بۆ ڕەتکردنەوەى تەواوى سیستم بە دەرکەوتە کلتوورییەکانیەوە، بە خێزان، هاوڕێیەتى و خۆشەویستییشەوە. ململانێى هۆڵدن لەگەڵ ساختەیى مرۆڤ و کۆمەڵگە، بە دیوێکیشدا پیشاندەرى جەنگى سالنجەرە بەرانبەر دەمامکەکانى دنیا و جیهانێکى سەرڕێژ لە نواندن. نووسەر بە شێوازێک بێزاریى خۆى دەخاتە ڕوو، کە بووە بە کۆنسێپتێکى ناوەندیى چیرۆکەکە و لە کرۆکى خەمۆکیى هەرزەکارێکدا خۆى ڕەنگڕێژ دەکات، بەڵام ئەمەى بە جۆرێک کردووە کە قارەمانەکە ئازاد بێت ئەوەى خۆى بیەوێت ئەوە بڵێت، تەکنیکە جوان و بەچێژەکانى لە جێى خۆیاندان، هۆڵدن هێندە سەربەستە کە لە هەندێک بەشى کەمدا، پێچەوانەى سالنجەریش دێتە گۆ، ئەمەش خاڵێکى جودا و یەکلاییکەرەوەیە تا پاسەوانێک لە مەزرا ببێت بە شاکارێکى ئەدەبیى باڵا.

چیرۆکى نێو ڕۆمانەکە، چیرۆکێکى سێ ڕۆژیى هەرزەکارێکى حەڤدە ساڵى تەنیایە، کە بۆ جارى سێیەم و لە سێیەمین خوێندنگەى دەردەکرێت، بە هۆى ناچالاکى لەتەک وانەکانى و بێباکیى بەرانبەر هەموو شتەکانى ترى ناو خوێندنگە. لەمەوە ڕێڕەوى ژیانى ڕووداوگەلێک لەخۆ دەگرێت، کە هۆڵدن خۆى تیایاندا چیرۆکخوانە و لە سووچێکى ترەوە بە تەکنیکى تا ڕادەیەک ئاڵۆز و زمانێکى نەخشێنراو بە باسى هەست و ئازارەکان، چیرۆکەکەمان بە ودەکارییەکانیەوە بۆ دەگێڕێتەوە. ئەو بەدەم ڕابواردن بەو قەشمەرجاڕییەى دنیاوە، وردە وردە و تراژیدیایانە بەسەرهاتە تراژیدییەکەى خۆى بەیان دەکات.

کۆڵفیڵد پاش دەرکرانى لە خوێندنگەکەى، بە هۆى بەشەڕهاتن لەگەڵ هاوڕێ و هاوژوورێکیدا، زووتر لە وادەى خۆى ئەو ناوە چۆڵ دەکات، بەڵام ناگەڕێتەوە بۆ ماڵەوە؛ ئەوەش بۆ ئەوەى خۆى بەدوور بگرێت لە لێپرسینەوەى دایکوباوکى، هەتا نامەى ئاگادارکردنەوەیان لە لایەن بەڕێوەبەرى خوێدنگەکەوە پێ دەگات. دواتر وەک بێکەس و بێماڵێک ملى ڕێ دەگرێت، لە بەشەناوخۆیى خوێندنگەوە ڕوو دەکاتە کوچەکانى شار؛ سوارى شەمەندەفەر و تاکسى دەبێت، شەقامەکانى نیو یۆرک تەى دەکات، لە هۆتێل دەمێنێتەوە و دەڕواتە باڕ، حەز لە جگەرەکێشان، مەیخواردنەوە و ئافرەتبازى دەکات. لە شەوى کۆتاییدا، بە نهێنى و دوور لە چاوى خێزانەکەى دەچێتەوە ماڵەوە، بۆئەوەى فیبى، خوشکە بچکۆلەى ببینێت، چونکە بیری دەکات و دەشیەوێت هەندێک پارەى بە قەرز لێ وەربگرێت بۆ جێبەجێکردنى پلانەکەى ناو مێشکى. لە ڕۆژى پاشتردا، هۆڵدن نەخشەى جێهێشتنى شارەکە و هەڵهاتن بەرەو دارستان دادەڕێژێت، تا لەوێ بۆ هەتاهەتایە بە تەنیا ژیان بەسەر ببات، بەڵام فیبیى زرنگ و خەمخۆر، پلانەکەى تێک دەدات، ئەویش بە خاترى ئارامکردنەوەى خوشکە بچکۆلە خۆشەویستەکەى، دەست لەو خەون و ئامانجەى هەڵدەگرێت و ناڕوات بۆ ئەو کوخەى کە لە خەیاڵدانیدا هێناویەتە پێشچاوى. لێرەدا چیرۆکەکە کۆتایى دێت.

بۆ خوێندنەوەیەکى سەرپێیى، پاسەوانێک لە مەزرا سەربووردەى هەرزەکارێکە کە چیرۆکە کاریگەرەکەى هاوهەستیت لا دروست دەکات، وەلێ بە شۆڕبوونەوە بە قووڵایى و نێوەڕۆکى باسەکەدا بۆت دەردەکەوێت کە نیشانە ئاشکرا و شاراوەکانى، پەیامێکى تریشیان لە خۆیاندا هەڵگرتووە، کە لە بنەڕەتدا پەیامى سالنجەریشە.

نەفرەتکردن، شێوازى ناڕازیبوونى پاڵەوانەکەمانە؛ نەفرەت لە هەموو شتێک، هەموو کەسێک و هەموو شوێنێک. بەدەم تەریقبوونەوەوە، پێکەنین بە کەسانى جیدى و بەدەبەنگزانینى ئەوانى دى، سیماى نەفرەتەکانیەتى. تەقەلاکانى هۆڵدن، ڕێخۆشکەرە تا تامى بێتامیى دنیا بکەین و چێژ لە بێچێژیى جیهان وەربگرین.

هۆڵدن ڕاستەوخۆ قسەمان لەگەڵ دەکات، پێمان دەڵێت ڕقى لە مرۆڤى دەمامکدار و هەست، قسە و کردەوەى دەستکردە. بە زمانێکى گاڵتەجاڕانە پووچێتیى کایە بۆشەکانى ژیانمان پێ دەناسێنێت. تێماندەگەیەنێت چەند سەختە ژیانکردن لە جیهانى ساختەکاندا! بە سادەترین نموونە ئەمە دەسەلمێنێت: ”ئەگەر ئەو کچەى دێت بۆ لات جوان بێت، کێ گوێ دەداتێ گەر درەنگیش کەوتبێت؟ کەس.” گەر سەروکارت لەگەڵ سالنجەردا هەبێت، ئەوکات بۆت دەردەکەوێت کە جنێوەکانى هۆڵدن تەنها بێبەهاکردنى قەدەغەکراوەکان نییە لەپێناوى نەفرینى ڕووت لە کۆمەڵگە، بەڵکو گەیشتنە بە لوتکەیەکى نوێى ئەخلاقیش، هەڵبەت بە پێناسە و بەرگێکى تایبەتى نوێ و جیاوازتر لەوانى دى. ئەو دەڵێت: ”خەڵکى هەمیشە پێیان وایە شتێک کە ڕاست بوو، بە ڕەهایى ڕاستە.” زمانى نەفرەتکردنى هۆڵدن پڕیەتى لە وێنەى مەجازى بۆ دووبارە داڕشتنەوەى چەمکەکان و دروستکردنى مانایەکى تر بۆ ئەخلاق. میتافۆریەتیی ئەو زمانە هاوتەریبە لەگەڵ خاسییەتەکانى مۆڕاڵ بە هەموو واتا گشتییەکانیەوە، بێ ئەوەى وانە ڕەوشتییە دووبارە و بێزراوەکانمان بۆ بڵێتەوە…

ساختەکان ئەو جۆرانەن کە هۆڵدن بە زمانە تەنزئاساکەیەوە ڕووبەڕوویان دەبێتەوە. هەمیشە ئەو ماسکانە دەبینێت ڕوخسارى ڕاستەقینەى خەڵکى داپۆشیوە. دەستى هۆڵدن، دەستێکە بۆ داماڵینى ماسک لەو دەموچاوانە. ئەم جۆرە بەرەنگارییە بە ڕووپۆشێکى کۆمیدى و ناواخندارەوە دەگوزەرێت، هۆڵدن پێی وایە ساختەکان چەندە فریودەرن، ئەوەندەش فریودراون: ”کوڕە! سەیرە، هەر ئەوەندەت لەسەرە شتێک بڵێیت کە کەس تێىنەگات، ئیتر هەرچییەکت بوێت بۆت دەکەن.”

فەلسەفەى پاڵەوانەکە، بەشێکە لە فەلسەفەى هیچگەرایى (Nihilism)، دیارتر لەو خاڵانەدا کە نکۆڵى لە لەبەرکردنى بەرگى پیرۆز و پێبەخشینى بەها بە شت، کەس و شوێنەکان دەکات. ئەو بە تێروانینێکى نیمچەنیهێلستییەوە بە پووچ بڕیار و ڕێوڕەسمەکان وەسف دەکات، بە سووکییشەوە لە دابونەریتەکان دەڕوانێت. بۆچوونەکانى تێکەڵاو بە ئومێدە سەرابییەکانى لەسەر ئەو هێڵە کێشاوە. هۆڵدن کێشەى مرۆڤى سەردەمى لە خۆلادان لە گفتوگۆدا بینیوەتەوە، ئەمەش پیرۆزى و تاکڕەویى بەرهەم ێناوە، گوتوویەتى: ”ڕێک ئەوەیە گرفتى دەبەنگەکان، هەرگیز نایانەوێت گفتوگۆ لەسەر هیچ شتێک بکەن، هەر بەوەدا دەتوانیت دەبەنگەکان بناسیتەوە.”

پیاسەکردن بە شەقامەکانى نیو وۆرک، بێهیوابوونە لە مرۆڤەکان، گۆشەگیرییە لە جیهان و سەرهەڵگرتنە لەدەستى ڕووکارە درۆیینەکان. نیازەکانى هۆڵدن جیاکردنەوەى جیهانێک بۆ خۆى و کێشانى هێڵێکە وەک سنوورى دنیاکەى، هەتا جیای بکاتەوە لە ساختەکان. خەونى وى خۆدابڕینە لە هەموو چەپەڵییەکان، چونکە دەزانێت چەندە سامناکە ژیانى پڕ لە خەوش و دووڕوویى، ئەوەتا دەیگێڕێتەوە: ”دواى ئەوەى دەرگەم داخست و هاتمە ژوورى دانیشتنەکەوە، هاوارى شتێکى لێ کردم، بەڵام باش گوێم لێى نەبوو، تا ڕادەیەک دڵنیام هاوارى کرد ‘بەختێکى باش!’ هیوادارم ئەوە نەبووبێت، خۆزگەم بە جەهەننەم و بەس ئەوە نەبووبێت. هەرگیز هاوارى ‘بەختێکى باش!’ لە کەس ناکەم، ئاخر کە بیرى لێ دەکەیتەوە، زۆر ترسناک دێتە بەرگوێ.” لە جێگەیەکى تریشدا دەڵێت: ”ئەمە دایمە دەمکوژێت، کە بە کەسێک دەڵێم ‘خۆشحاڵم بە ناسینت.’ لە کاتێکدا بە هیچ جۆرێک بە ناسینى خۆشحاڵ نیم، بەڵام ئەگەر بتەوێت درێژە بە ژیان بدەیت، ئیتر دەبێت ئەو شتانەش بڵێیت.”

خۆدوورخستنەوە لە مێگەل و نامۆبوون، کارى لەپێشینەى هۆڵدنە، چونکە لای وایە کایە جیاجیاکانى ژیان ساختەن، بۆ وێنە، سینەما. هەرزەکارەکە ڕقى لە سینەمایە، لەبەر ئەوەى ئەویش ساختەیە؛ هەم خۆى، هەم تەماشاچییەکانى.

نامەی بەجێماوی ڤێرجینیا وۆڵف بۆ هاوژینەکەی

دیدی من

وەرگێڕانی لە عەرەبییەوە: زرار حەمید

ڤێرجینیا وۆڵف، دوای ئەو حاڵەتە دەروونییە خراپەی بەسەری ھات، دەرەنجامی ھەڵگیرسانی جەنگی دووەمی جیھانی و وێرانبوونی ماڵەكەی لە لەندەن و پێشوازیی ساردوسڕی خوێنەرەکان بۆ دوایەمین بەرھەمی، وای کرد کە دەست لە نووسین ھەڵبگرێت.

لە ٢٨\٣\١٩٤١دا، ڤێرجینیا پاڵتۆکەی لەبەر کرد و گیرفانەکانی پڕ کردن لە بەرد و خۆی فڕێ دایە ناو ڕووباری نزیک ماڵەکەی خۆی. جەستەی ڤێرجینا لە ١٨\٤\١٩٤١دا دۆزرایەوە. ھاوژینەکەی لە ناو باخچەی مۆنکس ئەوی ناشت.

ڤێرجینیا وۆڵف

لەو نامەیەی کە بۆ ھاوسەرەکی بەجێی ھێشتبوو، نوسیبووی:

”ئەزیزترینم، دڵنیام دووبارە خەریکە شێت دەبمەوە. ھەست دەکەم چیتر توانای بەرگەگرتنی ئەم ڕۆژە ترسناکانە ناگرم و ئەم جارە باش نابم. دووبارە گوێم لە دەنگی سەیر سەیرە، خەریکە ھاوسەنگیم لەدەست دەدەم، من کارە باشەکە دەکەم. تۆ ئاسوودەییەکی گەورەت بە من دا، گومانم نییە پێش ئەوەی ئەم نەخۆشییە نەفرەتییەم لێ دیاری بدات، ھیچ کەس وەک ئێمە خۆشبەخت نەبوو. چیتر ناتوانم بجەنگم، چیتر ناتوانم ژیانت وێران بکەم. دەزانم بێ من سەرکەوتوو دەبیت و خۆیشت ئەمە دەزانیت. دەبینیت؟ تەنانەت ناتوانم ئەم نامەیەش بە باشی بنووسم، ناتوانم بخوێنمەوە. دەمەوێت بڵێم بۆ ھەموو خۆشبەختییەکانی ژیانم قەرزاری تۆم، تۆ ئارامگرانە یاریدەت کردم و بێ ئەندازە باشیت. دەمەوێت بڵێم ھەموان ئەمە دەزانن. ئەگەر کەسێک توانیبای من ڕزگار بکات، ئەو کەسە تۆ دەبوویت. ئیتر ھەموو شتێکم لەدەست دا، جگە لە باوەڕبوون بە باشیی تۆ. ناتوانم لەمە زیاتر ژیانت وێران بکەم. گومانم نییە ھیچ کەس وەک من و تۆ خۆشبەخت نەبوو.”

خوێنەر و کتێب: خوێندنەوەیەک بۆ ڕۆمانی ڕێبەری کتێبسازە کوژراوەکان 

دیدی من – خوێنەر کتێب

کتێب: ڕێبەری کتێبسازە کوژراوەکان

نووسەر: عەتا محەمەد

خوێنەر: نوها فایەق

ڕێبەری کتێبسازە کوژراوەکان، کتێبێکە تا ئەوپەری سنوور خەیاڵییە و تا ئەوپەڕی سنوور واقیعییە؛ نووسەر گەمەیەکی زۆر قەشەنگی پێ دەکات لە نێوان واقیع و خەیاڵدا.

چیرۆکی ڕۆمانەکە باس لە ژنومێردێکی کورد دەکات، کە لە ئەورووپا دەژین. لە یەکێک لە بەیانییەکاندا مریەم داوای جیابوونە لە شێرکۆ دەکات، بە هۆی ئەوەی کە شەوێک لە کاتی سێکسدا، لەجیاتیی مریەم بە ماریا ناوی بردووە. مریەم هەست دەکات کە بە خەیاڵی ماریا لەگەڵی دەخەوێت. ئەو بەیانییە شێرکۆ لە ماڵ دەڕواتە دەرەوە و هەرگیز ناگەڕێتەوە، تا لە کۆتایی ڕۆمانەکەدا بۆمان دەردەکەوێت کە دەکریت چەتەکانی خەیاڵ کوشتبێتیان. مریەمیش دەست دەکات بە گەڕان بەدوای ناوی ماریادا و کۆمەڵێک پەڕەی نووسراو دەدۆزێتەوە، بە ناوی ڕۆمانی سوارەکانی تەنهایی و لە ناو ئەم ڕۆمانەشدا ڕۆمانێکی تر بە ناوی چەتەکانی خەیاڵ دەخوێنێتەوە.

ئەوەی دەژی خۆمانین یان ناوەکانمان، تا کۆتایی ڕۆمانەکە ئەم پرسیارە هاوتەریب لەگەڵ ڕووداوەکانی ڕۆمانەکەدا دەڕوات؛ ئەگەر ئەو شەوە شێرکۆ مریەمی هەر بە ناوی مریەم بانگ بکردایە، مریەم دەستنووسی ڕۆمانەکەی نەدەدۆزییەوە، یان ئەو ڕۆمانەی کە شێرزاد نوسیوبووی و کارەکتەرەکانی چوار ژنی خەڵکی خۆرهەڵاتن و هەریەکەیان بە هۆکارێک گەشتوونەتە ئەورووپا، هەمان ناوی مریەم و هاوڕێکانیان نەبوایە، ئەوا ڕەنگ بوو مریەم نهێنیی دیارنەمانی شێرکۆی بۆ دەرنەکەوتایە، یان ئەو نامەیەی کە مریەم لە کاتی هەرزەکاریدا بە خەیاڵی کوڕە میوەفرۆشەکە بۆ شەوبۆی هاوڕێی نوسیبوو و هەر ئەندامێکی بە میوەیەک چواندووە، ماڵەوەی شەوبۆ دەیبینن و زۆری لێ دەدەن، ئەگەر ناوی کوڕە میوەفرۆشەکە لەو نامەیەدا نەبوایە، شەوبۆ دووچاری لێدان نەدەبووەوە.
لە هەمان کاتدا عەتا محەمەد باسی ئەو کتێبانەمان بۆ دەکات، کە بەبێ ناوی نووسەرەکانیان چاپ کراون.

لە ڕۆمانەکەدا شێرزاد بە ناوێکی خوازراو خۆی ڕادەست کردووە و کێشەی ناوی بۆ دروست بووە، کە ناوی شێرزاد نەناسراوە و ئیقامەی بۆ نایەتەوە  شێرکۆ باسی نازناوی شاعیرە کوردەکان بۆ هاوڕێکەی، ماریا دەکات، کە چۆن لەبەر خۆپارێزی بە ناوی خوازراو شیعرەکانیان بڵاو کردووەتە و پێی وایە کە ئەگەر نالی ئەو نووسەرە بێت کە خدر دروستی کردووە، ئەوا مەلا محەمەد دوو جار نووسەرێکی لە ناخیدا دروست کردووە، بەوەی یەکەم جار نازناوی مەشوی هەڵبژاردوە، کە نازانین چیی بەسەر هاتووە و لە دواتردا بە نازناوی مەحوی ناسرا.

سنووری نێوان خەیاڵ و واقیع لە ڕۆمانەکەدا

ماریا کچێکە کە سنووری نێوان خەیاڵ و واقیعی تێکەڵ کردووە و بە هۆی ئەمەوە هەوڵی خۆکوشتنی داوە، پێی وایە بە خوێندنەوەی هەر کتێبێک، بەشێک لەو لە ناو کتێبەکەدا جێ دەمینێت. نووسەر زۆر بە جوانی توانیویەتی واقیع تێکەڵ بەم ڕۆمانە بکات، ڕووداوەکانی ساڵانی نەوەدەکان، کە تیایدا زۆربەی کتێبەکان لە باشووری کوردستان قاچاخ بوون، مردنی عومەری مەکتەبە، کە پاش نۆ مانگ تەرمەکەی لە گۆماویکدا دۆزرایەوە، بەراورد کراوە بە مردنی  پابلۆ نیرۆدای شاعیری چیلی. نموونەی ئەو نووسەرانەی کە لە ساتیکدا هەست دەکەن ناتوانن بنووسن، نمونەی کالۆلیسکانۆ دەهێنێتەوە و لە کوردیشدا، دێڕە شیعرەکەی گۆرانی شاعیرمان بیر دەهێنێتەوە، کە دەڵێ:

هەرچەند دەکەم ئەو خەیاڵەی پێی مەستم
بۆم ناخرێتە ناو چوارچێوەی هەڵبەستم

لە نموونەی ئەو نووسەرانەی کە کتیبێک دەنووسن و دوای ئەوە هەست دەکەن توانای نووسینیان نییە، ئەم حاڵەتەش بە پەتای بارتلیبی ناو دەنرێت، نمسونەی ئەوان محەمەد عومەر عوسمان و ئەحمەد هەردی دێنێتەوە.

لە ڕۆمانەکەدا دەکەوینە بەردەم ئەو نووسەرانەی کە لە دوای نووسینی یەکەم کتێبیان لە لایەن چەتەکانی خەیاڵەوە کوژراون، نموونەی ئەوانە بە جەمال عیرفان و عەبدولخالق مەعرووف دێنێتەوە.

لە کۆتاییدا، لە ناو ڕێبەری کتیبسازە کوژراوەکاندا بە ڕۆمانێکی تر دەگەین، وەک پێشتر باس کرا، بە ناوی سوارەکانی تەنهایی، کە شێرکۆی هاوسەری مریەم خەریکی نووسینی بووە و بە تەواونەکراوی دەمێنێتەوە، لە پاش دیارنەمانی شێرکۆ و ئاشنابوونی مریەم بە شێرزاد و زانینی ئەوەی کە شێرزاد خەریکی نووسینی ڕۆمانێکە، کە ژیانی مریەم و هاوڕێکانیەتی. مریەم پرسیاری ئەوە لە شێرزاد دەکات، کە شێرکۆ لە ڕۆمانەکەی ئەودا چیی لێ دێت، شێرزادیش پێی دەڵێ کە لە ڕۆمانەکەی ئەودا شێرکۆ کوژراوە .

لە کۆتایی کتێبەکەدا، دوو پەڕەی سپی هەن، بۆ ئەو کەسەنانەی توانای بەخشینی ژیانیان بە کارەکتەرێکی تر هەیە، یان توانای بەردەوامیدانیان بە چیرۆکەکە هەیە، لەوێدا بینووسن.

حەوت کتێب دەربارەی سینەما

دیدی من – ساسە پۆست، ئەلمەکتەبەلعامە، گووگڵ، ویکیپیدیا

ئامادەکردن و وەرگێڕانی لە عەرەبییەوە: زرار حەمید

  

هەر لەگەڵ نماییشکردنی یەکەم فیلمی سینەمایی لە جیهان لە ساڵی ١٨٩٥دا، کە لە لایەن برایانی لۆمێرەوە نماییش کرا، لە یەکیک لە قاوەخانەکانی پاریسدا، ئیدی لەو کاتەوە سینەما ڕۆڵێکی سەرەکی دەبینێت لە گەشە و بەرەوپێشچوونی بیر و ئاکاری هەر کۆمەڵگەیەكدا. سینەما گواستنەوەی کلتووری گەلانە، وێنەگرتنی بەرجەستەکردنی کلتووری گەلانە، لە سەردەمی ئەمڕۆماندا سینەما تەنها وشەیەك نییە و هۆڵەکانی سینەما تەنها شوێنێك نین بۆ کاتبەسەربردن، بەڵکو گەلانی دنیا لە ڕێگەی سینەماوە ڕەخنەی دنیا و سیستمەکان دەکەن. سینەما ئامڕازێکە بۆ جووڵاندنی فیکری تاک و ئامڕازێکە بۆ گەشەی ئابووری. لە ئێستادا سینەما بووەتە سیمبولی ناسینەوەی گەلان.

بە درێژایی تەمەنی، سینەما تەنها بینەری نەبووە، بەڵکو کەسانێك هەبوون عاشقی سینەما بوون و هۆڵەکانی سینەما بۆ ئەوان دنیایەکی تر بوو، ئەوانەی بێ ئەوەی لەسەر شاشەکان بێنە بەرچاومان، ڕۆڵێکی گرنگیان بینیوە لە بەرەوپێشچوونی سینەمادا، ئەو کەسانەی لە شوێنێکی تری بێجگە لە شاشەکانەوە هاتوونە ناو دنیای سینەما، چ بە نووسینی سیناریۆ بێت یان وێنەگرتن یان دەرهێنان و بەرهەمهێنان. لێرەدا کۆمەلێك کتێب دەخەینە ڕوو، کە گەر گرنگترین کتێبەکانی بواری سینەما نەبن، بێگومان گرنگترین ئەو هەوڵانەن کە لەم بوارەدا دراون. ئەو کتێبانەش ئەمانەی خوارەوەن:

کتێبی چیرۆک، لە نووسینی ڕۆبێرت مەکی

بە یەکێك لە گرنترین کتێبەکانی فێربوونی سیناریۆنووسین دادەندرێت لە جیهاندا، کتێبەکە باس لە هونەری نووسینی چیرۆکی سەر شاشە دەکات، هەروەها چۆن بتوانیت سوود لە سەرجەم ڕەگەزەکانی سیناریۆ وەربگریت بۆ دەوڵەمەندکردنی چیرۆکەکەت. ئەم کتێبە ساڵی ١٩٩٧ بڵاو کرایەوە، نووسەرەکەی ئەکتەر و نووسەر و مامۆستای سینەمای ئەمەریکی، ڕۆبەرت مەکییە.

کتێبی چیرۆک

 

کتێبی سیناریۆ، لە نووسینی سێد فێڵد

کتێبێکی بەناوبانگ و سەرچاوەی یەکەمە بۆ فێرخوازانی نووسینی سیناریۆ، ئەم کتێبە بە مامۆستایەکی گرنگ دادەنرێت بۆ نووسینی سیناریۆ، کە پڕە لە زانیاری و وردەکاری. ئەم کتێبە تەنها بۆ ئەو کەسانە گرنگ نییە کە دەیانەوێت سیناریۆ بنووسن، بەڵکو بۆ چیرۆکنووسان و ڕۆماننووسان و شانۆنامەنووسانیش گرنگە. ئەم کتێبە ساڵی ١٩٨٤ بڵاو کرایەوە، کە نووسەرەکەی، سێد فێڵد، نوسەرێکی ئەمەریکییە و زیاتر لە دوو هەزار سیناریۆی هەیە.

کتێبی دروستکـردنی فیلم، لە نووسینی فیدریکۆ فیلینی

”فەلسەفەی تۆ چییە سەبارەت بە دروستکردنی فیلم؟ چ ئامانجێك دیاری دەکەیت لە کاتی وێنەگرتن؟ جگە لە چێژبەخشین بە بینەر، هیچ ئامانجێکی تری شاراوەت هەیە؟ ئەمە ئەو پرسیارانەن کە هەرگیز ناتوانم وەڵامیان بدەمەوە، من وا هەست دەکەم بۆیە کاری فیلمسازی دەکەم، چونکە هیچ کارێکی تر نازانم.” لەم کتێبەدا دەرهێنەر و نووسەر و سینارستی ناوداری ئیتاڵی، فیدریکۆ فیللینی، بەم جۆرە دەدوێت. ئەم کتێبە کتێبێکی فێرکاری نییە بە تەواوەتی، بەڵام لە ئەنجامی خوێندنەوەی، شتی زۆر فێر دەبیت لە ئەزموونەکانی فیللینییەوە.

فریدریکۆ فیلینی

کتێبی سینەما لە نیشتمانی عەرەبیدا، نووسینی جان ئەلێکسان

سینەمای عەرەبی چۆن دەستی پێ کرد؟ قۆناغەکانی گەشەکردنی کامانەن؟ گرنگترین فـێستیڤاڵەکان چین لە دنیای عەرەبیدا؟ ئەمانە و چەندین پرسیاری تر، وەڵامەکەی لەم کتێبەدا وەردەگریت. نووسەری ئەم کتێبە، نووسەری سووری جان ئەلێکسانە و ئەم کتێبە ساڵی ١٩٨٢ بڵاو کراوەتەوە و هێندەی کتێبێکی مێژووییە، هێندە کتێبێکی فێرکاری نییە، بە جۆرێک، کە قۆناغەکانی گەشەکردنی سینەمای عەرەبی دەخاتە ڕوو، هەروەها باسی سینەما دەکات لە هەریەك لە وڵاتانی میسڕ، عێراق، سووریا، جەزائیر، مەغریب و سووداندا.

کتێبی ئینسکـلۆپیدیای میژووی سینەما، لە نووسینی جیۆفری سمیس

یەکێك لە گرنگترین ئینسکلۆپیدیاکانی تایبەت بە سینەما لە دنیادا؛ ئەم کتێبە لە سێ بەرگ پێک دێت: بەرگی یەکەم سینەمای بێدەنگ، بەرگی دووەم سینەمای دەنگدار، بەرگی سێیەم سینەمای هاوچەرخ. سمیس لەم کتێبەدا باس لە مێژووی سینەما دەکات لە سەرانسەری دنیادا و باسی گرنگترین فیلمەکان و ناودارترین دەرهێنەرەکان دەکات.

کتێبی دروستکردنی فیلمی دۆکیومێنتاری، لە نووسینی باری هامپ

ئەگەر کتێبی سیناریۆی سێد فێڵد باشترین کتێب بێت لە بواری سیناریۆنووسیندا، ئەوا کتێبی دروستکردنی فیلمی دۆکیومێنتاری باشترین کتێبە بۆ ئارەزوومەندانی ئەم بوارە. کتێبێکی پڕ زانیاری، کە سەرەتا باس لە دیاریکردنی هێڵەکانی کارکردن دەکات لە فیلمی دۆکیومێنتاریدا و قۆناغەکانی پلاندانان و نووسین و وێنەگرتنی فیلمی دۆکیومێنتاری دیاری دەکات.

کتێبی دەرهێنانی سینەمایی دیمەن دوای دیمەن، لە نووسینی ستیڤن دی کاتز

دەروازەیەکی گرنگە بۆ فێربوونی بنەماکانی دەرهێنانی سینەمایی و ڕێسا سەرەتاییەکانی، هەروەها فەهرەستێکی سەرەکییە. ستیڤن دی کاتز لەم کتێبەدا بەراوردکاری دەکات لە نێوان قوتابخانەکانی دەرهێنانی سینەماییدا ، باس لەوە دەکات کە چۆن هەر دەرهێنەرێك ڕێباز و هۆکاری خۆی هەیە بۆ گوزارشتکردن لە یەك سیناریۆ بە چەند شێواز و هۆکاری خۆی هەیە، بۆ گوزارشتکردن لە یەك سیناریۆ بە چەند شێوازێکی جیاواز. ئەم کتێبە ساڵی ٢٠٠٣ بڵاو کرایەوە.

 

ڕەستاک، موزیک و گۆرانیی هەموو نەتەوەکانی ئێران، بەشی دووەم

دیدی من – بەرتەرینها

ئامادەکردن و وەرگێڕانی لە فارسییەوە: بیار ڕەشید

هەست دەکەم گرووپی ڕەستاک پێویستی بە ناساندن و پێشەکی نەبێت، چونکە تا ڕادەیەکی باش لە ناو کورد و گوێگرانی موزیک و گۆرانیدا ناسراوە. ئەم گرووپە لە ساڵی ١٩٩٧وە وەک گرووپێکی موزیکیی ئەزموونی، دەستی بە چالاکی کردووە. کاری سەرەکیی ڕەستاک گەڕانە بەدوای موزیک و گۆرانیی کۆن و ڕەسەنی ناوچە جیاوازەکانی ئێراندا و دووبارە داڕشتنەوەی بە فۆڕمێکی ئەمڕۆیی، بەبێ ئەوەی ڕەسەنایەتیی موزیک و گۆرانییەکە ون بکەن.

ئەم دیدارە ماڵپەری بەرتەرینها، لە ٦ی حوزەیرانی ٢٠١١دا بڵاوی کردووەتەوە، کە تێیدا هەریەک لە ئەندامانی، بە جۆرێک باس لە شێوەی کارکردنی ڕەستاک و ئەزموونی خۆیان دەکەن لەو گرووپەدا. دەکرێت کۆی دیدارەکەش وەک جۆرێک لە پێناسە بێت بۆ گرووپی ڕەستاک.

سارا نادری، ژەنیار

”گەنجانمان بە موزیکی سوننەتی ئاشنا کرد.”

بە بڕوای من ڕەستاک لە دروستکردنی پەیوەندیی نێوان نەوەی نوێ و موزیکی ڕەسەنی ئێرانیدا، کاریگەرییەکی زۆری هەبووە. من جگە لە چالاکییەکانی ڕەستاک، هەندێک کاری تری وەک وانەبێژی ئەنجام دەدەم، لەبەر ئەوە زیاتر لە ناو خەڵکدام و کاردانەوەی جیاواز دەبینم. دوای ئەوەی کە یەکەم ئەلبوومی ئێمە ڕەوانەی بازاڕ کرا، کچان و کوڕانی تەمەن شازدە بۆ حەڤدە ساڵم دەبینی، دەیانگوت: ”خانمی نادری، پێشبینینیی ئەم ئەلبوومە، هیچ جۆرە پەیوەندییەکمان لەگەڵ ئامێرە سوننەتی و ڕەسەنەکانی ئێراندا نەبوو، چ بگات بە موزیک و گۆرانیی ناوچەکانی ئێران!” هەتا چەندین کەس بە منیان گوتووە پێشبینینیی کارەکانی ئێوە نەماندەزانی چ ئامێرێک لە ئێراندا هەیە، بەڵام دوای ئەو کارانە، ئامێرە میللی و ناوچەییەکانی ئێرانمان ناسی. موزیکی ئێران تەنها بە موزیکی سوننەتی و کلاسیک و پۆپ کۆتایی نایەت، بەڵکو موزیکی ناوچەییش بوونی هەیە.

سارا نادری و دانوش اسد پور

لەبەر ئەوەی لە هەموو گۆرانییەکانی ڕەستاکدا هەست بە جووڵەیەکی زۆر و زمانێکی پاراو دەکرێت کە شیاوی تێگەیشتنە، ئەمەش وای کردووە گەنجان بە پێچەوانەی ئەوەی پێشبینیمان دەکرد، پێشوازییەکی زۆر باش لە گرووپ و ئەلبوومەکەمان بکەن. بە بڕوای من، دەرکەوتنی ڕەستاک لە موزیکی سوننەتیدا، کودەتایەک بوو لە دنیای موزیکی سوننەتی و ناوچەیی ئێراندا.

”گوێگرانی ئێمە خەویان لێ ناکەوێت!”

ئەم بابەتە بۆ خۆیشم زۆر سەرنجڕاکێش بوو، کە خوێندکارە تەمەن سێ بۆ چوار ساڵەکانم گۆرانییەکانی ڕەستاکیان لەبەرە و بە حەزێکی زۆرەوە دەیڵێنەوە، یان منداڵی ئەو کەسانەی کە هاوڕێی ئەندامانی گرووپن، لەگەڵ ئەوەی تەمەنیان کەمە و توانای قسەکردنیان نییە، بەڵام یەکبەیەکی ئەندامانی گرووپ دەناسن و  بۆ نموونە دەزانن پوورە سارا یان مامە فەرزاد چ ئامێرێک دەژەنێت! یان چەندین جار بینیومە کە دایکوباوکان بۆ خەواندنی منداڵەکانیان سوودیان لە گۆرانییەکانی ڕەستاک وەرگرتووە. یەکێک لە گرنگترین هۆکارەکانی ئەمانە ئەوە بوو، کە زۆرینە بە هیچ جۆرێک نەیاندەزانی موزیکی ناوچەیی دەکرێت تا ئەم ئاستە پڕوزە پێشکەش بکرێت، لەبەر ئەوە زۆربەی تەمەنەکان کە پێشتر موزیکی پۆپ ببووە خۆراکیان، لەگەڵ موزیکێکی نوێدا ئاشنا بوون، بە جۆرێک پێشوازییان لێ کرد کە بێ خۆهەڵکێشان دەڵێم چەندین جار بە منیان گوتووە ئەگەر ڕۆژێک گوێ لە ڕەستاک نەگرین خەومان لێ ناکەوێت!

نیما نیک تەبع، ژەنیار

”ئێمە لەگەڵ موزیکی پۆپدا پێشبڕکێ ناکەین.”

هەست ناکەم لە نێوان موزیکی فۆلکلۆر، سوننەتی و پۆپدا هیچ پێشبڕکێیەک هەبێت، کە بمانەوێت بردنەوەی خۆمان مسۆگەر بکەین! ڕەنگە لە نێوان خودی ئەندامەکانی ڕەستاکدا ئارەزوومەندی بۆ ستایلە جیاوازەکانی موزیک هەبێت و ئەندامان گوێ لە هەموو جۆرە موزێکێک بگرن، بەڵام خاڵێک کە بۆ هەمومان گرنگ بوو، ئەوە بوو کە بتەوێ و نەتەوێ نەوەی نوێی ئێمە بەه ۆی سایەی موزیکی پۆپ بەسەر موزیکی وڵاتدا، ئارەزوویەکی زیاتریان بۆی هەبوو، هەر ئەم کەسانە دوای دەرکەوتنی ڕەستاک، ئارەزووی موزیکەکەی دەکەن و چێژی لێ وەردەگرن، ئەمەش دەتوانێت ئومێدێک بێت بۆ هەموو ئەو کەسانەی کە وەک ڕەستاک گرنگی بە موزیکی فۆلکلۆر و سوننەتی دەدەن. لەڕاستیدا ڕەستاک بە هۆی گۆرانییەکانی و ئەو جۆرە ئامادەکردنانەی بۆ موزیک هەیبوو، جەماوەرێکی زۆری پەیدا کرد، کە جێگەی شانازیی ئێمە بوو. لە کۆنسێرت و کارەکانماندا هیچ کاتێک دوای ئەوە نەکەوتووین کە پێشبڕکێ لەگەڵ موزیکی پۆپدا بکەین و باشتر و خراپتر دەربخەین، هەر ستایلێک جەماوەری تایبەت بە خۆی هەیە و ئێمەش بە هۆی تازەیی موزیکەکەمانەوە، سەرکەوتوو بووین لەوەی جەماوەرێکی زۆر بۆ خۆمان ڕابکێشین.

حسنا پارسا و نیما نیک طبع

”موزیکی ڕەستاک، موزیکی ئەمڕۆی ئێران…”

کێشەیەک کە هەموو کاتێک ڕووبەڕوی دەبووینەوە، ئەوە بوو کە پێشبینیی هەموان بۆ موزیکی سوننەتی، موزیکێکی خەمهێنەری گۆشەگیرانە بوو و یەک پێناسەی هەبوو، بەڵام ئەو موزیکەی ئەمڕۆ ڕەستاک پێشکەشی دەکات، تەواوی ئەو پێش داوەرییانەی لەناو بردووە و پیشانی داوە موزیکی سوننەتی تەنها بۆ ئەو دۆخانە نییە و دەتوانێت لە هەر تەمەنێکدا گوێگر و بینەری هەبێت. بە بڕوای من ناوێک کە دەتوانین لە موزیکی ڕەستاکی بنێین، موزیکی ئەمڕۆ و هاوچەرخی ئێرانە، چونکە جگە لەوە، نە دەتوانین بڵێن موزیکێکی تەواو سوننەتییە، نە موزیکێکی ڕۆژئاواییە، لەبەر ئەوەی هیچ جۆرە ئامێرێکی ڕۆژئاوایی لەم گرووپەدا بەکار ناهێنرێت و لە ڕووی موزیکیشەوە ناتوانیت ناوێکی تری لێ بنێیت.

سەبا جەمالی، ژەنیار

هەموو ئەو گۆرانییانەی کە پێشکەشیان دەکەین، بۆ هەموو ئەندامانی گرووپ خاوەنی بیرەوەرین و ناتوانرێت بەرهەمێکی تایبەت دیاری بکرێت، بەڵام هەموو کاتێک لە کاتی پێشکەشکردنی بەرهەمی سەوزەڵێ، کە کوردییە، وزەیەکی زۆر لە نێوان ئەندامانی گرووپدا ئاڵوگۆڕ دەکرێت و بیرەوەریی زیاتری هاوبەشمان لە کاتی پێشکەشکردنیدا هەیە. ئەگەر سەرنجتان دابێت، بۆ ئامادەکردنی هەموو بەرهەمەکان وزەیەکی زۆر بەکار هێنراوە، بەڵام ئەو جۆری وزەیەی لە بەرهەمەکانی وەک کوردی، بەختیاری و بوشەهریدا هەیە، جیاوازە. لە کاتی ئامێرژەنیندا، هەموو ئەندامەکانی ڕەستاک لەگەڵ یەکتردا هاوسۆز و ڕاستگۆن، لەبەر ئەم هۆکارەیە کە ئەنجامی کارەکانمان ئەوەندە جێگەی قبووڵکردنە.

سبا جمالی

”خانەوادەکەم کێشەیان لەگەڵ کارەکەمدا نییە.”

ئەو کاتەی کە منداڵ بووم و لەگەڵ دنیای موزیک و ئەم جۆرە کارانەدا ئاشناییم هەبوو، هیچ کەسێک بە ئامادەییم لە گرووپەکاندا کێشەی نەبوو، چونکە باوکم لە بواری ئەدەبیاتدا کاری دەکرد و لەگەڵ دنیای شیعر و ئەدەبدا ئاشنایی تەواوی هەبوو، لەبەر ئەوە هیچ کاتێک لە لایەن خانەوادەوە ڕووبەڕووی کێشە نەبوومەوە.

بەهزاد مورادی، ژەنیار و گۆرانیبێژ

من و فەرزاد کە شانازی دەکەین گۆرانیبێژانی گرووپی ڕەستاک بین، لە بنەڕەتدا کوردین، لەبەر ئەوە خۆمان زاراوەیەک شارەزاین، بەڵام لە کاتی پێشکەشکردنی بەرهەمی ناوچە جیاوازەکانی ئێراندا، بۆ گوتنەوە و ئەدای ڕاستی زاراوەی نەتەوە جیاوازەکانی ئێران، هەوڵێکی زۆر دەدەین، چونکە بۆ هەر نەتەوەیەک دەربڕینی ڕاستی زاراوە و وشە تایبەتەکانی شوێنەکەی، گرنگییەکی زۆری هەیە، ئێمە بەپێی توانامان هەوڵمان داوە لە کاتی ئەداکردنی زاراوە جیاوازەکاندا، نزیکترین ئەدای ئەو زاراوانە پێشکەش بکەین. ئێمە کە خۆمان کوردین و دەزانین ئەگەر کەسێک کورد نەبێت و بیەوێت بە زاراوەکەمان قسە بکات و لە کاتی هەڵەکردنیدا چ هەستێکمان دەبێت، وردی و سەرنجێکی زۆر بەکار دەهێنین، تا خوانەکردە نەبینە هۆکاری دڵتەنگیی گرووپێک یان نەتەوەیەکی تایبەت. هەڵبەت چەند ساڵێکە سەرقاڵی گوێگرتنین لە موزیکی ناوچە جیاوازەکانی ئێران، کە بەشێک لەوە بەدواداچوونی مەیدانی بووە و بەشەکەی تریشی پەیوەندیی بە کۆمەڵێک سەرچاوەوە هەیە، کە لە بەردەستماندایە، لەبەر ئەوە تەکنیک و چڕینی گۆرانیبێژە جیاوازەکان، لە ئەداکردنی ڕاستی زاراوە جۆراوجۆرەکاندا یارمەتییەکی زۆری ئێمەی داوە. دوای گوێگرتن لەم گۆرانی و موزیکانە، مامۆستایان و هونەرمەندانی هەر ناوچەیەک، هاوکارییەکی زۆری ئێمەیان کردووە، تا ئاواز و ئەدای ڕاستی وشەکانیان فێر بین. بۆ نموونە، بۆ بەرهەمە ئازەرییەکەمان، لەگەڵ ئەو مامۆستایانەی کە یارمەتییان داین، هاوڕێیەکی زۆر باشیش لەگەڵماندا بوو، کە هەم بە کوردییەکی ڕەوان قسەی دەکرد و هەم بە ئازەری، لەبەر ئەوە بۆ بەرهەمە ئازەرییەکەمان زۆر سوودمان لە ڕێنماییەکانی بینی، بە بڕوای من بەرهەمێکی باش دەرچوو.

”هەموو نەتەوەکانی من…”

خاڵێکی سەرنجڕاکێش کە پێویستە لەبارەی ڕەستاکەوە بیزانیت، ئەوەیە کە ئەندامانی ڕەستاک هەریەکەیان خەڵکی ناوچەیەکی ئێرانە، بۆ نموونە ئومێد کە زەڕب دەژەنێت، ئازەرییە، نیما خەڵکی کرمانە، سیامەک سپهری باوکی مازندەرانییە و دایکی شیرازی، یاوەر ئەحمەد فەر بەختیارییە و خەڵکی باشووری وڵاتە و… لەبەر ئەم هۆکارە لە کاتی هەڵبژاردنی بەرهەمەکاندا، تەنها شتێک کە بیری لێ دەکەینەوە، جوانپێشکەشکردنی ئەو بەرهەمەیە، ئەگەرنا، ئەو بەرهەمەی هەڵی دەبژێرین تایبەت بێت بە کام ناوچەی جوگرافی ئێرانەوە، هیچ گرنگییەکی نییە.

”خەڵکی لە ئێستادا پێناسەمان دەکەن.”

بە دڵنیایی چەند کات تێپەڕێت، هەموومان لە کارەکەماندا پێگەیشتووتر دەبین، بۆ نموونە دەکرێت ساڵی داهاتوو گۆرانیگوتنی من و فەرزاد لە ئێستامان باشتر بێت، هەتا ئەمە بۆ ئەندامەکانی تری گرووپیش ڕاستە. بۆ نموونە بەرهەمی ڕەعنا، کە گەیلانی بوو، یان گەل گەل، کە ئازەری بوو، بەراورد بە بەرهەمی لەیلا، کە لە زمانی فارسییەوە نزیکترە، کاتێکی زیاتریان ویست تا ئەدای وشەکانیان بە ڕاستی بکرێت. ئێستاش کاتێک ئامادەکاری و  پێشکەشکردنی بەرهەمێک دەگاتە کۆتایی، لە هاوڕێ نزیکەکانم دەپرسم ”چۆن بوو؟” هەموو کاتێک هەوڵ دەدەم بە ڕاهێنانی زیاتر، خۆم لەوە نزیکتر بکەمەوە کە خۆم دەمەوێت. خۆشبەختانە تا ئەمڕۆ بیروبۆچوونی هاوڕێیانی خۆم و ئەندامەکانی تریش لەسەر ئەو کارانەی کردومانە ئەرێنی بووە.

”بە ئێمە دەڵێن بەڕێز ڕەستاک.”

هەوڵەکانی من و فەرزاد تەنها پەیوەندیدار نییە بە گۆرانی وتنەوە، ئێمە بەو ئەندازەیەی کە گرنگی بە گۆرانی وتن دەدەین، فێربوون و ژەنینی ئامێرە جیاوازەکانیشمان خستۆتە بەرنامەی کارمانەوە و هەوڵدەدەین ئەو دووانە پێکەوە ئەنجام بدەین. ئەمە ڕاستە کە هەموو کات گۆرانیبێژ بەراورد بە ئەندامانی تری گروپ زیاتر لەبەرچاوە، وەک چۆن لەهەندێک شوێن بە ناوی (بەڕێز ڕەستاک) بانگمان دەکەن، بەڵام هەموو هەوڵی ئێمە ئەوەیە کە وەک هەر ئەندامێکی تری ڕەستاک بناسرێین و خەڵکی بەوجۆرە بمانناسن کە مەبەستمانە.

”گۆرانییەکانی ئێمە بە یەک شەو لەدایک نابن.”

بەو جۆرەی کە گوتم، لەبەر ئەوەی کە ئەندامەکانی گرووپ هەریەکەیان خەڵکی ناوچەیەکی ئێرانە، لە کاتی هەڵبژاردنی بەرهەمەکاندا زانیاریی تەواو لە مامۆستایان و هونەرمەندانی ئەو شوێنە وەردەگرن و بە سوودبینین لە گفتوگۆ و ڕێنماییەکانی باوک و باپیرانیان، ڕێگای ڕاستی هەڵبژاردنی بەرهەمەکە بۆ گرووپ دەستنیشان دەکەن. لە لایەکی ترەوە، سەرچاوە تۆمارکراوەکان و ئەو توێژینەوە مەیدانییانەی ئەنجامیان دەدەین، بۆ نموونە سەردانی شوێنێکی تایبەت دەکەین تا لەگەڵ ئامێرەکانی موزیک و شێوەی گۆرانیگوتنیان ئاشنا بین، جۆرێکی تری ئەو کارانەن کە لە کاتی هەڵبژاردنی بەرهەمەکاندا ئەنجامی دەدەین. دوای ئەوەی کە بەرهەمێکمان دۆزییەوە و لامان پەسەند بوو، دەچینە لای چەند مامۆستا و شارەزایەکی ئەو شوێنە، کە دەکرێت پێک هاتبن لە ڕۆشنبیر، شاعیر، موزیسیان و تا دوایی. لەڕاستیدا پێش هەر کەسێک کە بیری لێ بکەینەوە، ئەوان دەتوانن لە ئامادەکردنی هەرچی باشتری ئەو بەرهەمەدا هاوکاریمان بکەن.

دۆگما ٩٥، ڕەهەندێک بۆ فیلمی ڕیاڵ

دیدی من

لارس ڤۆن ترەیەر

ئامادەکردن و وەرگێڕانی لە ئینگلیزییەوە: چێنەر بەدری

دۆگما ٩٥، ئاسۆیەکە بۆ بەگرتەکردنی ژیان ، چەمکێکی ڕەمزییە بۆ کۆمەڵەیەک لە دەرهێنەرانی فیلم، کە لە بەهاری ١٩٩٥دا، لە کۆپنهاگنی پایتەختی دانیمارک بڕیاری دامەزراندنیان دا، ئامانجیش لێی دروستکردنی زنجیرەیەک شۆڕشە لە زۆر ئاڕاستەی سینەما و بەرهەمهێنانی فیلمدا، ڕزگارکردنی ئاکت و جووڵەیە لە وێنە دەستکردەکان و ناواقیعیەکاندا.

لارس ڤۆن ترەیەر

بۆ دۆگما ٩٥ لە ئێستادا ؟ بۆچی بۆ ئێمە؟

ئەمە ئەو پرسیارەیە کە زۆر لە ئێمە بەدوایدا دەگەڕێین: بۆ سینەمامان نییە؟ دەرهێنەر و سینەماکارەکانی ئێمە بۆ هێند تەوەزەلن؟

بەگشتی لە کاتی نەبوونی دنیابینی و نائاشناییمان لە مانای سینەما و فیلم و نەبوونی کەسانێک کە خەونی سینەماییان هەیە، کەوتووینەتە ڕەوشێکەوە کە لەشکرێک لە سینەماکاری تەوەزەل و تەمبەڵ دروست بووە، کە تەواوی ناتوانایی و گەمژەیی خۆیان لە پشت کۆمەڵی وشەدا حەشار داوە، کە بە هیچ شێوەیەک بنەمای سەرەکی نین بۆ هێنانەوەی بیانوویەکی گونجاو، ئەویش ئەوەیە کە هەموو وەک ئەوەی لە کۆبونەوەیەکی هاوبەشدا بڕیاریان دابێ، خۆیان لە پشت ڕستەگەلی وەک:

  1. نەبوونی ئابووری و پاڵپشتی مادی بۆ بەرهەمهێنانی فیلمێک کە بتوانێت بە ڕکابەریی فیلمە جیهانییەکان.
  2. نەبوونی کەرەستەی پێشکەوتووی سینەمای بۆ بەرهەمهێنانی فیلمێک کە بتوانێت لە فێستیڤاڵە جیهانییەکان بەشداریی پێ بکرێت.
  3. نەبوونی بینەری پێویست و نەبوونی کلتوور و بینەرێکی کراوە و تێگەیشتوو لە هونەر و سینەما.

لە وەڵامی ئەمانەشدا، من پێم وایە کە ئەمانە کۆمەڵی بیانوون کە دەلالەت لە تەوەزەلی دەکەن، وەک لەوەی هۆکارگەلێکی واقیعی بن، ئەویش بە هۆی ئەوەی ئەو بەڕێزانە وەک ئەوەی منداڵێکی خوێندنگە بن، هەمیشە چاویان لەوەیە دایە و بابە پێداویستییەکانی دیاری بکەن ئەو تەنها ئەوەی لەسەرە بخوێنێت.

کەرەستەی تایبەتی سینەماییش، لە کۆتاییدا لە بنەماکانی دۆگما ٩٥، بەتایبەتی قسەی لەسەر دەکرێت و ڕوون دەکرێتەوە، بۆیە لێرەدا ئەم خاڵە بەجێ دێڵم بۆ بنەماکانی دۆگما وەڵامیان بداتەوە.

نەبوونی بینەر و کلتوورێکی کراوە، هەمان بیانووە کە نووسەرەکانیشمان لە پشتیدا خۆیان حەشار داوە؛ من دەپرسم، کاری ئێوە چییە کەواتە؟ ئایا ئەوە کاری ئێوە نییە گۆڕانکاریی کلتووری دروست بکەن؟ یان دەتانەوێ حازر بنووسن و بەرهەمەکانتان بکڕرێت و بخوێنرێتەوە و ببینرێت؟ لە سەرەتاوە تا کۆتایی ئەمە کێشەی نووسەر و سینەماکارە ئەمە چارەسەر بکات و بەرهەمێک بەرهەم بێنێت، کە بخوێنرێتەوە و ببینرێت و درک بەوە بکات، کە هەڵەکە لە خودی ئێوەدایە، دەلالەتە لەوەی کە ئێوە تا ئێستا نەتانتوانیوە بەرهەمێک بەرهەم بێنن کە شایەنی خوێندنەوە و بینین بێت. بۆ زنجیرە تورکییەکان سەیر دەکرێن لە وڵاتی ئێمە و ناوخۆییەکان نا؟ بۆ پاولۆ کۆیلۆ لە نووسەرەکانی ئێمە زیاتر دەخوێنرێنەوە؟ ئەمە ئەو پرسیارەیە کە دەبێت نووسەر و سینەماکارەکان بەدوایدا بچن و وەڵام و چارەیەکی جی بۆ بدۆزنەوە.

بنەماکانی دۆگما ٩٥

  1. کاری وێنەگرتن و بەرهەمهێنانی گرتە, پێویستە لە ناو لۆکەیشندا ئەنجام بدرێت.

واتا خۆبەدوورگرتن بە هەموو شێوەیەک لە ستۆدیۆی تایبەت و دروستکرنی دیکۆری تایبەت بۆ ئەنجامدانی وێنەگرتن، هەر کارێکیش لە قۆناغی پۆست پرۆدەکشندا بە کۆمپیوتەر بۆ دروستکردنی لۆکەیشنی کۆمپیوتەری، قەدەغەیە.

  1. دەنگ و ڕەنگ دەبێت پێکەوە بەرهەم بێن لە کاتی وێنەگرتندا.

دروستکرنی موزیک و ئیفێکتە دەنگییەکان پێویستە لەگەڵ نواندن و وێنەکاندا پێکەوە بەرهەم بێن و گرتە بکرێن، دروستکردنی موزیک و ئیفێکت لە پاش وێنەگرتن و بەکارهێنانی ستۆدیۆی تایبەت قەدەغەیە، بە هۆی ئەوەی وا دەکات کرێی تێچون زۆر بەرز بکاتەوە و دەنگێکی واشمان بۆ دروست دەکات کە بینەر بە تەواوەتی هەست بکات کە ئەوە دەنگێکی ناڕاستی و دروست کراوە.

پێویستە دەنگ بەرهەمهێنان لە ڕێگەی ئامێری موزیکی لایڤەوە بێت یان بە شێوەی جەد و ئامێرە هاوشێوەکانی لە ناو لۆکەیشنی گرتەکەدا بێتە بوون.

لارس ڤۆن ترەیەر
  1. کامێرا و کامێرامان دەبێت جارێکی تر ئاشنای یەک ببنەوە و لە یەک جودا نەبن، ئەمەش بەو مانایەی بەکارهێنانی ئامێری تایبەت دەبێت ئەنجام نەدرێت و کامێرا و کامێرامان وەک یەک جەستە بە یەکەوە بن و جودا نەبن.
  2. فیلمەکان دەبێت لە ناو ڕەنگدا بن؛ بەکارنەهێنانی کاری ئۆپتیکی و فلتەر. ئەمەش بەو مانایەی خۆبەدوورگرتن لە ڕووناکیی تایبەت و کۆمەڵە فلتەرانێک کە ڕەنگێکی جودا لە ژیانماندا پیشان دەدەن، ئەگەر ڕووناکی لە حاڵەتێکدا پێویست بوو دەبێت لە ڕێی گڵۆپی ئاساییەوە چارەسەر بکرێت یان لە ڕێی فلاشی کامێراکانەوە ناوچە تاریکەکان ڕووناک بکرێنەوە.
  3. کات و شوێنی فیلم و گرتەکان ئێرە و ئێستایە. واتە شوێن کات دەبێت سەرزەوی و گێڕانەوەی ژیان و بەرهەمهێنانی ژیان بێت، نەک دروستکرن و بەرهەمهێنانی کات و شوێنی خەیاڵی و ناواقیعی.
  4. ژانەر بوونی نییە، ئێمە ژیان دەگێڕینەوە و بەرهەم دێنین، نەک پارچەپارچەی بکەین.
  5. بەرهەمهێنانی گرتە و وێنەکان دەبێ بە شێوەی ئەکادیمەی، کە ٣٥ میلیمە، بگیرێن.
  6. دەرهێنەر تاکێکە لە ناو کاستەکەدا، نابێت حیسابی تایبەتی بۆ بکرێت و تەواوی فیلم بە خراپی و باشییەوە بدرێتە ئەو.

فیلمی کوردیی بێدەنگ لە فێستیڤاڵی جیهانیی فیلمی فەجر بەشداری دەکات

 

دیدی من – بەڕێوەبەرایەتی ڕاگەیاندنی گشتیی فیستیڤاڵی جیهانیی فیلمی فەجر

فیلمی کوردیی بێدەنگ، لە دەرهێنانی سینەماکارانی ئێرانیی دانیشتووی وڵاتی ئیتاڵیا، عەلی عەسگەری و فەڕنووش سەمەدی، بەرهەمی وڵاتانی ئیتاڵیا و ئەڵمانیا، لە بەشی پێشبڕکێی نێودەوڵەتی بە ناونیشانی سینەمای سەعادەت، لەمیانەی سیوپێنجەمین خولی فێستیڤاڵی جیهانیی فیلمی فەجر، لە کۆمەڵەی سینەمایی پەردیسی چارسوو لە شاری تاران، نماییش دەکرێت و لەگەڵ چواردە فیلم لە وڵاتانی جۆراوجۆری جیهان لە ڕکابەریدا دەبێت.

ئەم کورتەفیلمە چیرۆکی کچێکی کورد و دایکی پەنابەری، لە وڵاتی ئیتاڵیا بۆ بینەر دەگێڕێتەوە، کە سەردانی دکتۆر دەکەن، بەڵام کچەکە لەجیاتیی ئەوەی کە قسەکانی دکتۆرەکە وەربگێڕێتە سەر زمانی کوردی، بێدەنگ دەبێت.

فیلمی کوردیی بێدەنگ

بێدەنگ، کە بۆ یەکەمین جار لە بەشی پێشبڕکێی سەرەکیی نێودەوڵەتیی شەستونۆیەمین خولی فێستیڤاڵی نێودەوڵەتیی فیلمی کان لە وڵاتی فەڕەنسا و هەروەها کۆمەڵێک فێستیڤاڵی جیهانی نماییش کراوە و تا ئێستا چەندین خەڵاتی گرنگی بەدەست هێناوە، لە بەشی پێشبڕکێی کورتەفیلمەکانی سینەمای جیهان، لە چوارەمین خولی فێستیڤاڵی نێودەوڵەتیی فیلمی دهۆک لە باشووری کوردستان نماییش کرا.

فیلمی کوردیی بێدەنگ

کورتەفیلمی بێدەنگ بۆ بردنەوەی خەڵاتی بەشی پێشبڕکێی سەرەکیی نێودەوڵەتی بە ناونیشانی سینەمای سەعادەت، لە سیوپێنجەمین خولی فێستیڤاڵی جیهانیی فیلمی فەجر، لەگەڵ چواردە کورتەفیلم لە وڵاتانی جۆراوجۆری جیهان لە ڕکابەریدا دەبێت، لەوانە کورتەفیلمی قوناغ، لە دەرهێنانی ئەیوان فێرناندێز دی کۆرۆبا لە وڵاتی ئیسپانیا، کورتەفیلمی ئامالیمبۆ، لە دەرهێنانی خوان پابلۆ لیبۆسارت لە وڵاتی سوید،  کورتەفیلمی بە هۆی ئەڤینەوە، لە دەرهێنانی یوم عەبدوالغەفوور شاهین لە وڵاتی تورکیا، کورتەفیلمی ئەوپەڕی سنوور، لە دەرهێنانی دانیلە لۆکا لە وڵاتی سویسڕا، کورتەفیلمی هێرش بۆ هەژدیها، لە دەرهێنانی یان بۆبنیچک لە وڵاتانی کۆماری چیک و ئسلۆڤانیا، کورتەفیلمی هەڕاجی خەونەکان، لە دەرهێنانی ولاد بۆزیانۆ لە وڵاتی ڕۆمانیا،  کورتەفیلمی ماڵ لە دەرهێنانی ئێرینا تسیلیک لە وڵاتی ئۆکراین، کورتەفیلمی نامرۆڤانە، لە دەرهێنانی دانیەل دیمیدرۆف لە وڵاتی ڕووسیا،  کورتەفیلمی رۆژەکانی دوایی، لە دەرهێنانی ئارتۆرۆ لێئۆن لیرنا لە وڵاتانی پڕۆ و ئیسپانیا، کورتەفیلمی مەسخ، لە دەرهێنانی ئادریان ئارسە لە وڵاتی مەکسیک، کورتەفیلمی سرتەکانی با، لە دەرهێنانی لۆئیک ژۆنە لە وڵاتی فەڕەنسا، کورتەفیلمی ڕیکلامی فرۆش، لە دەرهێنانی قەسیدە گوڵمەکانی لە وڵاتی ئێران، کورتەفیلمی تەناوب، لە دەرهێنانی عەلی خوشدونی فەراهانی لە وڵاتی ئێران و هەروەها کورتەفیلمی پێشخزمەت، لە دەرهێنانی فوڕنووش عابیدی لە وڵاتی ئێران.

پەڕاوی ڕۆژنامەگەریی کوردی: فۆتۆگرافی و پەیوەندی بە ڕۆژنامەوە

دیمانە لەگەڵ فایەق حەمەصاڵح/فۆتۆگرافەر

ئامادەکردنی: لاژە تەها

فۆتۆ: سەرتیپ عوسمان

فایەق حەمەساڵح  فۆتۆگرافەر و مامۆستا لە پەیمانگای تەکنیکی سلێمانی بەشی میدیا و زانکۆی سلێمانی، لە ساڵانی ۹۱۹۹ بۆ ۲٠۱۳، دەربارەی فۆتۆگرافی و پەیوەندی بە ڕۆژنامەوە و گرنگی فۆتۆبۆ دیدی من دەدوێت.

فایەق حەمەساڵح دەربارەی سەرەتای دەرکەوتنی وێنە دەڵێت: “ئێمە گەر بگەڕێینەوە بۆ سەرەتای سەرەتا، مرۆڤەکان لەڕێگەی سیمبولەوە پەیوەندییان بەیەکترەوە کردووە بە دروستکردنی وێنە لەسەربەرد و قوڕ، بەمجۆرە پەیامەکانیان بە یەکدی گەیاندووە، پاشان ڕۆڵی

سۆمەرییەکان دێت، کە نووسینی مێخیان دروستکرد، پێکهاتبوو لە ڕەمز و سیمبول و حروفی ئەبجەدی نەبووە، کە ئەو ڕەمزانە هەموویان لەسەری ڕێککەوتوون  لەناو یەکتریدا، بۆ نمونە ئەگەرئەستێرە ببینیت ئەوە بە مانای شەو یان بەرزی دێت، ئەم سیمبولانە زمانی تێگەیشتنیان بووە بە وێنە. دواتر هاتوون و هەوڵیان داوە ئایدیا تێکەڵ بە وێنەکان بکەن کە پێیدەگووترێت ئایدۆگراف. تاکوچاپخانە دروستبوو و تێکستەکانی بەچاپ دەگەیاند و ڕۆژنامەی چاپدەکرد و بەوجۆرە پەیامەکانی بە خوێنەر دەگەیشت. دواتر لە ڕۆژنامەدا  بیریانکردەوە کە بەجۆرێکیتر پەیوەندی بە مرۆڤەکانەوە بکەنئەویش لەرێگەی فۆتۆوە بوو.

دوو جۆر پەیوەندی هەیە لە گەیاندنی پەیامەکاندا، یەکیان لەڕێگەی تێکستەوەیە و ئەویتریان وێنەیە، وە کاتێک فۆتۆ دەبێت بەیەکێک لە ژانرە گرنگەکانی پەیوەندی ئەمە پێیدەوترێت ماس کۆمیونیکەیشن،بەڵام ناتوانین بە تێکست بڵێین ماس کۆمیونیکەیشن چونکە تۆ کاتێک تێکستێک بڵاودەکەیتەوە تێگەیشتن لەم تێکستە تەنها بۆ ئەهلی عیلمە و بۆ نەخوێندەواران نییە بەڵام بەپێچەوانەوەیە لە فۆتۆدا فۆتۆهەردوو لایەن تێیدەگات بە خوێندەوار و نەخوێندەوارەوە و باکگراوندی ڕۆشنبیری هەبێت یان نەیبێت.”

دەربارەی گرنگی فۆتۆ وتی:”

یەکێک لە گرنگییەکانی فۆتۆ ئەوەیە کە توانای پەیوەندیکردنی هەیە بە پانتاییەکی سۆسیۆلۆجی و سایکۆلۆجییەوە بەبێ ئەوەی گرنگیی بە ڕەگەز و ئاستی کۆمەڵایەتی و ئاستی نەتەویی بدات،گرنگییەکی تری ئەوەیە کە پەیوەندی دەکات بە هەستیارترین هەستەوەری مرۆڤ کە چاوە ئەمەش وایلێدەکات کە بۆ خوێندەوار و نەخوێندەوار ببێت، لە کاتێکدا کە تێکست ئەم توانایەی نییە و سنوردارەبەڵام ئاستی پەیوەندیکردنی وێنە بێ سنورە.

وێنە ڕەوانبێژە، بابەتیی بوون و وردی دەدات بە بابەتەکە و زمانێکی لۆکاڵی نییە کاریگەریەکی جیهانی هەیە، وەک زمان و تێکست من لە شێوەزاری بادینی تێناگەم بەڵام بە وێنە وانییە، ئەو ئازارەی لەبادینان هەیە هەمان ئازارە کە من لێرەوە هەستی پێدەکەم.”

لە وەڵامی پرسیاری ئەوەی ئێمە شوێنێکمان نییە کە فۆتۆگرافەر پێبگەیەنێت بەشێوەیەکی زانستی، خوێندنێکی تایبەت بێت لەو بوارەدا، لە میدیادا ساڵانە بە چەند وانەیەک دەیخوێنن. ئەو کەسانەی کەفۆتۆگرافەرن لێرە زیاتر بە ئەزموون و حەزی خۆیان بوون بە فۆتۆگرافەر

ئایا ئەمە وا دەکات زانکۆ و پەیمانگاکان فۆتۆگرافەر بەرهەمبهێنن؟ فایەق وتی:”

ئەگەر سەیری ئەو کەسانە بکەی کە ئەمڕۆ لەسەر ئاستی جیهان خەڵاتەکانی ۆرد پرێس فۆتۆ و پۆلیتزەر و ڕۆبەرت کاپا و خەڵاتە جیهانییەکانی تر بەدەستدەهێنن، هیچیان دەرچووی هیچ پەیمانگا وزانکۆیەک نین، بەڵکو خۆیان خۆشەویستییەکی گەورەیان بۆ ئیشەکە هەیە

بەڵام خوێندن لە زانکۆ و پەیمانگاکانی ئێمە زۆر گشتییە بەداخەوە تایبەتمندبوون زۆر کەمە لەبواری ڕاگەیاندن بۆ نموونە ڕیکلام لە دنیادا بەشی تایبەت بەخۆێ هەیە بەڵام لێرە بە وانە دەخوێندرێتبەهەمان شێوە فۆتۆجۆرنالیزم و هەموو جۆرەکانی تری فۆتۆگرافی بە شێوەیەکی گشتی باسدەکرێت. ئەو کەسانەی وانە دەڵێنەوە کەسانێکن ئەزموونیان نیە و خوێندنەوەیەکی زۆر هەژارانەیان هەیە.هەروەها وەرگرتن لە زانکۆ و پەیمانگاکان بە شێوەیەکی ئارەزوومەندانە نییە و خوێندکار بەپێی تواناکانی خۆیان وەرناگیرێن لەو بەشانە، وە کەمووکوڕی زۆر هەیە لە پێداویستییە پراکتیکییەکانیانهەموو ئەمانەش و دەکات ئەوکەسانەی لە بەشەکانی ڕاگەیاندن دەردەچن نابنە فۆتۆگرافەر، نابنە میدیاکار بەڵکو دەبنە فەرمانبەری ڕاگەیاندن لە تەلەڤیزیۆن و ڕۆژنامەکان دادەمەزرێن وەکو هەرفەرمانبەرێکی تر و موچەی مانگانەی خۆی وەردەگرێت. وە بەشێکیش لەمانە پەیوەندی بە کەسەکان خۆیانەوە هەیە، کەموکوڕی لە کەسەکان زۆرە شانبەشانی ئەوەی لە سیستمەکەشدا هەیە.”

سەبارەت بەڕۆڵی ئایدۆلۆجیش پێی وایە کە: ” کامێرا سەربەخۆیە، دوور لە ئایدۆلۆجیا و فکر و مەزهەب و نەتەوەیە، گەر وانەبێت ڕۆڵی ئەخلاقی خۆی لەدەستدەدات.

لەبەرئەوەی  کامێراکانی ئێمە بۆ حیزب و ئایدۆلۆجیایە، بۆ خێڵ و بازرگانە، فۆتۆگرافەرەکانمان ناتوانن هاوسەنگ بێلایەنانە کارەکانی خۆیان ئەنجام بدەن.  هەر میدیایەک ئەو وێنانە بڵاودەکاتەوە کەخزمەت بە ئایدۆلۆجیای خۆی دەکات.

کامێرا کە لەدوای ۱۹۹۱ ەوە کە لەدایکدەبێت، دەبێت بە ئامرازێکی سیاسی بە ئایدۆلۆجیکراو لەناو کەناڵە کوردییەکاندا، بەبێ جیاوازی.

ئەوەی دڵخۆشکەرە لە مێژووی ڕۆژنامەوانی کوردیدا لەدایکبوونی هەردوو ڕۆژنامەی هاوڵاتی و ئاوێنەیە لە سلێمانی کە سەر بە حیزب نابن و هەوڵدەدەن بەپێی ئیتیکی کاری میدیایی کاربکەنهەرچەندە ئاستی وێنە لە هەردوو ڕۆژنامەکە لە ئاستێکی نزمدایە بەوپێیەی ئێمە تاکو ئێستا فۆتۆ ئیدیتەرمان نییە لە ڕۆژنامەکاندا.”

 فایەق حەمەساڵح لەدایکبووی ساڵی ۱۹٦۱ لە شاری سلێمانی، دەرچووی کۆلێژی کشتوکاڵ، لە ساڵی ۱۹۸٤ ەوە بڕیاریداوە دەستبداتە کاری فۆتۆگرافی لە پاش خوێندنەوەی کتێبی و کاریگەربوون پێی تاکە فۆتۆگرافەری ڕاپەڕینەکان و کۆڕەوی شاری سلێمانیە، لە ئێستادا لە شاری سلێمانی دەژی و سەرقاڵی پیشەی کارەباییە.

ئامادەکاری پەڕاو: ساڤان ئاکۆ

وەرزى دووەمى دراماى شەهرزاد بڵاو دەبێتەوە

ديدى من موزيكێ ما

لە فارسييەوە: سەليم جەمال

وەرزى دووەمى دراماى شەهرزاد، لە ڕۆژى ١٩/٦/٢٠١٧دا، بە شێوەى سى دى ڕەوانەى بازاڕ دەكرێت.

عەلى ئەسەدزادە، بەرپرسى هونەریی دراماى شەهرزاد، ڕایگەياند: ”بەروارى فەڕميى بڵاوبوونەوەى وەرزى دووەمى دراماى شەهرزاد، لە ١٩/٦/٢٠١٧دا دەبێت و لە سەرانسەرى وڵاتى ئێراندا بڵاو دەبێتەوە.”

ئەم هەواڵە سەرەتا لە دۆخێكدا بڵاو بووەتەوە، كە گوايە موحسين چاوەشیی گۆرانيبێژ، گۆرانينووس، موزيسيان و ئاوازدانەرى ناودارى كورد–ئێرانى، بە هەمان شێوەى وەرزى يەكەمى دراماى شەهرزاد، بە چەند گۆرانيیەك بەشدارى لە وەرزى دووەمى ئەو درامايەدا دەكات.

لە لايەكى ديكەشەوە، هيچ هەواڵێكى فەڕميى لە لايەن خودى موحسين چاوەشى بڵاو نەكراوەتەوە لەبارەى بەشداربوون يان نەبوونى لەو درامايەدا، بەڵام ئەو خواستى چاوەڕوانى لە هەوادارانى دەكات و تا چەند ڕۆژێكى ديكە، وەڵامێكى يەكلاييكەرەوە بە هەوادار و گوێگرانى دەدات. ئەويش بە هۆى پێداچوونەوەى سيناريۆ و كوالێتیى دراماى شەهرزاد.

موحسین چاوەشی

شايەنى باسە ئەو گۆرانيبێژە ناودار و پڕهەوادرە، بە هەشت گۆرانى بەشداریی لە وەرزى يەكەمى دراماى شەهرزاددا كردبوو، بە ناوەكانى هاوخەو، بە نەريتى يادگارى، لە كوێى؟، هەوسار، شەهرزاد، تەوێڵ مانگ، ماڵئاوايى تاڵ و دێوانە. هەروەها موحسين چاوەشى ڕۆڵێكى كاريگەر و ئەرێنیی هەبووە لە گشتگيربوون و پەلكێشبوونى دراماى شەهرزاد لە جيهاندا.

چيرۆك و بەسەرهاتى دراماى شەهرزاد لەبەرگيراوى ساڵانى ١٩٥٠يە و ڕاڤەى عەشقى ئەو سەردەمە دەكات. نەغمە سەمينى و حەسەن فەتحى نووسەرانى ئەو درامايەن. ڕەزا كيانيان، ڕۆيا نونەهالى، ئەمير جەعفەرى و ئاتينە فەقى نەسيرى لە ئەكتەرە نوێيەكانى وەرزى دووەمى دراماى شەهرزادن، كە لە پاڵ تەرانە عەليدۆستى، شەهاب حسێنى، مستەفا زەمانى، پەريناز ئيزەديار و مەهدى سوڵتاندا ڕۆڵ دەگێڕن.