Category Archives: ئاڕت و دیزاین

پەڕاوی ڕۆژنامەگەریی کوردی: فۆتۆگرافی و پەیوەندی بە ڕۆژنامەوە

دیمانە لەگەڵ فایەق حەمەصاڵح/فۆتۆگرافەر

ئامادەکردنی: لاژە تەها

فۆتۆ: سەرتیپ عوسمان

فایەق حەمەساڵح  فۆتۆگرافەر و مامۆستا لە پەیمانگای تەکنیکی سلێمانی بەشی میدیا و زانکۆی سلێمانی، لە ساڵانی ۹۱۹۹ بۆ ۲٠۱۳، دەربارەی فۆتۆگرافی و پەیوەندی بە ڕۆژنامەوە و گرنگی فۆتۆبۆ دیدی من دەدوێت.

فایەق حەمەساڵح دەربارەی سەرەتای دەرکەوتنی وێنە دەڵێت: “ئێمە گەر بگەڕێینەوە بۆ سەرەتای سەرەتا، مرۆڤەکان لەڕێگەی سیمبولەوە پەیوەندییان بەیەکترەوە کردووە بە دروستکردنی وێنە لەسەربەرد و قوڕ، بەمجۆرە پەیامەکانیان بە یەکدی گەیاندووە، پاشان ڕۆڵی

سۆمەرییەکان دێت، کە نووسینی مێخیان دروستکرد، پێکهاتبوو لە ڕەمز و سیمبول و حروفی ئەبجەدی نەبووە، کە ئەو ڕەمزانە هەموویان لەسەری ڕێککەوتوون  لەناو یەکتریدا، بۆ نمونە ئەگەرئەستێرە ببینیت ئەوە بە مانای شەو یان بەرزی دێت، ئەم سیمبولانە زمانی تێگەیشتنیان بووە بە وێنە. دواتر هاتوون و هەوڵیان داوە ئایدیا تێکەڵ بە وێنەکان بکەن کە پێیدەگووترێت ئایدۆگراف. تاکوچاپخانە دروستبوو و تێکستەکانی بەچاپ دەگەیاند و ڕۆژنامەی چاپدەکرد و بەوجۆرە پەیامەکانی بە خوێنەر دەگەیشت. دواتر لە ڕۆژنامەدا  بیریانکردەوە کە بەجۆرێکیتر پەیوەندی بە مرۆڤەکانەوە بکەنئەویش لەرێگەی فۆتۆوە بوو.

دوو جۆر پەیوەندی هەیە لە گەیاندنی پەیامەکاندا، یەکیان لەڕێگەی تێکستەوەیە و ئەویتریان وێنەیە، وە کاتێک فۆتۆ دەبێت بەیەکێک لە ژانرە گرنگەکانی پەیوەندی ئەمە پێیدەوترێت ماس کۆمیونیکەیشن،بەڵام ناتوانین بە تێکست بڵێین ماس کۆمیونیکەیشن چونکە تۆ کاتێک تێکستێک بڵاودەکەیتەوە تێگەیشتن لەم تێکستە تەنها بۆ ئەهلی عیلمە و بۆ نەخوێندەواران نییە بەڵام بەپێچەوانەوەیە لە فۆتۆدا فۆتۆهەردوو لایەن تێیدەگات بە خوێندەوار و نەخوێندەوارەوە و باکگراوندی ڕۆشنبیری هەبێت یان نەیبێت.”

دەربارەی گرنگی فۆتۆ وتی:”

یەکێک لە گرنگییەکانی فۆتۆ ئەوەیە کە توانای پەیوەندیکردنی هەیە بە پانتاییەکی سۆسیۆلۆجی و سایکۆلۆجییەوە بەبێ ئەوەی گرنگیی بە ڕەگەز و ئاستی کۆمەڵایەتی و ئاستی نەتەویی بدات،گرنگییەکی تری ئەوەیە کە پەیوەندی دەکات بە هەستیارترین هەستەوەری مرۆڤ کە چاوە ئەمەش وایلێدەکات کە بۆ خوێندەوار و نەخوێندەوار ببێت، لە کاتێکدا کە تێکست ئەم توانایەی نییە و سنوردارەبەڵام ئاستی پەیوەندیکردنی وێنە بێ سنورە.

وێنە ڕەوانبێژە، بابەتیی بوون و وردی دەدات بە بابەتەکە و زمانێکی لۆکاڵی نییە کاریگەریەکی جیهانی هەیە، وەک زمان و تێکست من لە شێوەزاری بادینی تێناگەم بەڵام بە وێنە وانییە، ئەو ئازارەی لەبادینان هەیە هەمان ئازارە کە من لێرەوە هەستی پێدەکەم.”

لە وەڵامی پرسیاری ئەوەی ئێمە شوێنێکمان نییە کە فۆتۆگرافەر پێبگەیەنێت بەشێوەیەکی زانستی، خوێندنێکی تایبەت بێت لەو بوارەدا، لە میدیادا ساڵانە بە چەند وانەیەک دەیخوێنن. ئەو کەسانەی کەفۆتۆگرافەرن لێرە زیاتر بە ئەزموون و حەزی خۆیان بوون بە فۆتۆگرافەر

ئایا ئەمە وا دەکات زانکۆ و پەیمانگاکان فۆتۆگرافەر بەرهەمبهێنن؟ فایەق وتی:”

ئەگەر سەیری ئەو کەسانە بکەی کە ئەمڕۆ لەسەر ئاستی جیهان خەڵاتەکانی ۆرد پرێس فۆتۆ و پۆلیتزەر و ڕۆبەرت کاپا و خەڵاتە جیهانییەکانی تر بەدەستدەهێنن، هیچیان دەرچووی هیچ پەیمانگا وزانکۆیەک نین، بەڵکو خۆیان خۆشەویستییەکی گەورەیان بۆ ئیشەکە هەیە

بەڵام خوێندن لە زانکۆ و پەیمانگاکانی ئێمە زۆر گشتییە بەداخەوە تایبەتمندبوون زۆر کەمە لەبواری ڕاگەیاندن بۆ نموونە ڕیکلام لە دنیادا بەشی تایبەت بەخۆێ هەیە بەڵام لێرە بە وانە دەخوێندرێتبەهەمان شێوە فۆتۆجۆرنالیزم و هەموو جۆرەکانی تری فۆتۆگرافی بە شێوەیەکی گشتی باسدەکرێت. ئەو کەسانەی وانە دەڵێنەوە کەسانێکن ئەزموونیان نیە و خوێندنەوەیەکی زۆر هەژارانەیان هەیە.هەروەها وەرگرتن لە زانکۆ و پەیمانگاکان بە شێوەیەکی ئارەزوومەندانە نییە و خوێندکار بەپێی تواناکانی خۆیان وەرناگیرێن لەو بەشانە، وە کەمووکوڕی زۆر هەیە لە پێداویستییە پراکتیکییەکانیانهەموو ئەمانەش و دەکات ئەوکەسانەی لە بەشەکانی ڕاگەیاندن دەردەچن نابنە فۆتۆگرافەر، نابنە میدیاکار بەڵکو دەبنە فەرمانبەری ڕاگەیاندن لە تەلەڤیزیۆن و ڕۆژنامەکان دادەمەزرێن وەکو هەرفەرمانبەرێکی تر و موچەی مانگانەی خۆی وەردەگرێت. وە بەشێکیش لەمانە پەیوەندی بە کەسەکان خۆیانەوە هەیە، کەموکوڕی لە کەسەکان زۆرە شانبەشانی ئەوەی لە سیستمەکەشدا هەیە.”

سەبارەت بەڕۆڵی ئایدۆلۆجیش پێی وایە کە: ” کامێرا سەربەخۆیە، دوور لە ئایدۆلۆجیا و فکر و مەزهەب و نەتەوەیە، گەر وانەبێت ڕۆڵی ئەخلاقی خۆی لەدەستدەدات.

لەبەرئەوەی  کامێراکانی ئێمە بۆ حیزب و ئایدۆلۆجیایە، بۆ خێڵ و بازرگانە، فۆتۆگرافەرەکانمان ناتوانن هاوسەنگ بێلایەنانە کارەکانی خۆیان ئەنجام بدەن.  هەر میدیایەک ئەو وێنانە بڵاودەکاتەوە کەخزمەت بە ئایدۆلۆجیای خۆی دەکات.

کامێرا کە لەدوای ۱۹۹۱ ەوە کە لەدایکدەبێت، دەبێت بە ئامرازێکی سیاسی بە ئایدۆلۆجیکراو لەناو کەناڵە کوردییەکاندا، بەبێ جیاوازی.

ئەوەی دڵخۆشکەرە لە مێژووی ڕۆژنامەوانی کوردیدا لەدایکبوونی هەردوو ڕۆژنامەی هاوڵاتی و ئاوێنەیە لە سلێمانی کە سەر بە حیزب نابن و هەوڵدەدەن بەپێی ئیتیکی کاری میدیایی کاربکەنهەرچەندە ئاستی وێنە لە هەردوو ڕۆژنامەکە لە ئاستێکی نزمدایە بەوپێیەی ئێمە تاکو ئێستا فۆتۆ ئیدیتەرمان نییە لە ڕۆژنامەکاندا.”

 فایەق حەمەساڵح لەدایکبووی ساڵی ۱۹٦۱ لە شاری سلێمانی، دەرچووی کۆلێژی کشتوکاڵ، لە ساڵی ۱۹۸٤ ەوە بڕیاریداوە دەستبداتە کاری فۆتۆگرافی لە پاش خوێندنەوەی کتێبی و کاریگەربوون پێی تاکە فۆتۆگرافەری ڕاپەڕینەکان و کۆڕەوی شاری سلێمانیە، لە ئێستادا لە شاری سلێمانی دەژی و سەرقاڵی پیشەی کارەباییە.

ئامادەکاری پەڕاو: ساڤان ئاکۆ

پۆستەری سینەمای سەعادەت لە فێستیڤاڵی جیهانیی فەجر پەردەی لەسەر لا درا

 

دیدی من – بەڕێوەبەرایەتیی ڕاگەیاندنی گشتیی فێستیڤاڵی جیهانیی فیلمی فەجر

 

ئەمساڵ لە بەشی سینەمای سەعادەت، واتە بەشی پێشبڕکێی نێودەوڵەتی بۆ فیلمە درێژەکانی سینەمایی و کورتەفیلمەکان، لەمیانەی سیوپێنجەمین خولی فێستیڤاڵی جیهانیی فیلمی فەجر، دوازدە فیلم لە وڵاتانی چین، تورکیا، کۆلۆمبیا، ئەڕژەنتین، لێتۆنی، پۆڵەندا، هەنگاریا، رووسیا، مەکزیک، ئەندوونێزی، فەڕەنسا و ئیسپانیا، بە هاوڕێیەتی لەگەڵ سێ فیلمی ئێرانی نماییش دەکرێن.

بەپێی یاسا و ڕێسا نوێیەکانی ئەم فێستیڤاڵە، کە ساڵی رابردوودا پلانی بۆ داڕێڕژا و ڕەچاو گیرا، فیلمەکانی بەشی پێشبڕکێی نێودەوڵەتی، لە ناو ئەو فیلمانە هەڵدەبژێردرێن، کە تاکو ئێستا لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ناوەندی ئاسیا نماییش نەکرابێتن.

ئەمساڵ لە سی و پێنجەمین خولی فێستیڤاڵی جیهانیی فیلمی فەجر، هەندێک لە فیلمەکانی بەشی سینەمای سەعادەت، یەکەمین نماییشی ئاسیای خۆیان لەم فێستیڤاڵەدا دەبینن. لەم ناوەندەدا چەندین فیلم یەکەمین نماییشی نێودەوڵەتییان لە فێستیڤاڵی جیهانیی فیلمی فەجر دەبێت و بۆ یەکەمین جار لە دەرەوەی وڵاتی خۆیان و لەم فێستیڤاڵەی ئێران پەردەیان لەسەر لا دەبردرێت.

پێنج دادوەری بیانی و دوو دادوەری ئێرانی فیلمە درێژە سینەمایی و کورتەفیلمەکانی بەشی سینەمای سەعادەت، واتە بەشی پێشبڕکێی نێودەوڵەتی، لە سیوپێنجەمین خولی فێستیڤاڵی جیهانیی فیلمی فەجر هەڵدەسەنگێنن.

پۆستەری بەشی سینەمای سەعادەت لە فێستیڤاڵی فیلمی فەجر

لەم بەشەدا، یەک تەندیسی سیمورغی زێڕین بە باشترین فیلم و هەروەها پێنج سیمورغی سیمین لە لقەکانی دەرهێنان، سیناریۆ، ئەکتەری پیاو، ئەکتەری ئافرەت و خەڵاتی تایبەتی دەستکەوتی هونەری لە یەکێک لە بوارەکانی وێنەگرتن، مونتاژ، موزیک، دیزاینی جلوبەرگ و یان دیزاینی سەحنە پێشکەش دەکرێت.

سیوپێنجەمین خولی فێستیڤاڵی جیهانیی فیلمی فەجر، بە بەڕێوەبەریی گشتیی سینەماکاری ئێرانی ڕەزا میرکەریمی و بەشداریی بەرهەمی وڵاتانی جۆراوجۆری جیهان، لە چەندین بەشی جۆراوجۆری پێشبڕکێی و دەرەوەی پێشبڕکێی، لە ڕۆژانی ٢١-٢٨\٤\2017 لە کۆمەڵەی سینەمایی پەردیسی چارسوو، لە شاری تاران بەڕێوە دەچێت.

هەر جارەو زاراوەیەک: ئێكسپرێشینزم لە هونەری شێوەکاری و موزیکدا

دیدی من

توانا حەمە

ئێكسپرێشینزم یەكێكە لە قوتابخانە هونەرەییەكانی مۆدێرنە، كە بە تێكشكاندنی فۆڕمەكان، بە پەیامی زیادەرۆیئامێز (مبالغە)، دیوی ڕاستیی ناشیرینی و ناپەسەندی بەیان بكات. بناغەی ئەم شێوازە لەسەر بنەمای ئەو بڕوایە بوو، كە ئیدی پێویستە هونەرمەند هەستی ڕاستەقینەی خۆی بەیان بكات؛ ئەگەر جیهان ناشیرین و نەفرەتییە، پێویستە ئەو خاڵە بە شێوەیەكی بێ ڕتووش و بێ ڕووپۆشکردن گوزارشتی لێ بكات، نابێت خۆی بە بیروباوەڕ و فەرماییشتە كۆنەكان ببەستێتەوە، كە زیاتر کاریان ڕەتووشكردن و پەنهانكردنی ناشیرینییەكانەی ژیانە.

‎ئەم بیرە لە پێش جەنگی جیهانیی یەكەمەوە لە هەندێک لەو نووسراوانەی کە دەربارەی هونەری شێوەکاری بینراون، دەركەوتووە، بەڵام زۆر بە زوویی پەلی بۆ هۆنراوە، ڕۆمان، شانۆ، سینەما و موزیك هاویشتووە و زیاتر پەرەی سەندووە.

‎پێشینەی شێوەشكێنی لە هونەری شێوەكاریدا بۆ هیرونیموس، ماتیاس گرونوالد (سەدەی پازدەیەم)  و دمنیكوس تئوتوكوپولوس ئێلگركو (سەدەی شازدەیەم) دەگەڕێتەوە. بەڵام ڤان کووخی شێوەكاری پۆستئەمپرێشنیست، لە كۆتایی سەدەی نۆزدەیەم بە پێشڕەوی (ئاڤانگارد) ڕێچکەشکێنی و فۆڕمشکێنی لە هونەری شێوەکاریدا دادەنرێت. ئەو بە هێڵە لەرزۆكەكان و ڕەنگی توند و زیادەڕۆیی كارەكانیدا، وەك یەكێك لە پێشڕەوانی ئێكسپرێشینزم هەژمار دەكرێت. ئەو خۆی دەربارەی تابلۆی بەردەمی قاوەخانە لە شەودا (Café Terrace at Night) نوسیبووی كە ئەم كارەی ئەو، بەیانكردنی ئەو پەیامەیە، کە قاوەخانە لە شەودا چ شوێنێکە! چۆن دەتوانێت مرۆڤ لە نێوانێک دابنێت، بەرەو شێتی یان بەرەو تاوانکاری ببات.

تابلۆی لە بەردەمی قاوەخانە لە شەودا (Café Terrace at Night)

 دوابەدوای ئەو ئیدوارد مونشی نەرویجی لە تابلۆی هاوار (The Scream) لە ساڵی ١٨٩٣دا بە شێوەیەکی ئاگاهانەی هونەری ئێكسپرێشینزمی بەرجەستەی کرد بوو. تابلۆی هاوار یەکێکە لە ژمارەیەک تابلۆی مونش بە ناونیشانی چێوەنەقشی ژیان (Frieze of life The)، بابەتەکانی نێو ئەم کۆمەڵە تابلۆیە گوزارشتن لە چەپاندنی سێکسی، تەنیایی، خودبێگانەیی و نەفرەت لە ژیانکردنە.

بە شێوەیەکی گشتی لە ئەڵمانیادا دوو گرووپی جیاواز بە سەردەستەی هونەری ئێكسپرێشینزمی خۆیان دەناساند:

تابلۆی هاوار (The Scream)

گرووپی یەکەم بە ناوی پرد (die brücke)، کە لە ساڵی ١٩٠٥دا سەریان هەڵدا، خۆیان بە دوژمنی ڕیالیزم و شێوازە کۆنەکان دەناساند و کارەکانی خۆیشیان بە ”پردی بەرەو هونەری ئاییندە” ناو دەبرد. کارەکانی ئەم گرووپە بە شێوەکاریی سادە، بە هێڵی زبر و ڕەنگی توند تایبەتمەند بوون و پێی دەناسرانەوە.

گرووپی دووەم، بە سوارچاکی شین (die blauer reiter) خۆیان ناساند، کە پێشڕەوانی ئەم گرووپە، ڤاسیلی کاندینسکی و فرانز مارک بوون. ئەوانیش بە بەکارهێنانی ڕەنگی شین لە کارەکانیاندا دەناسرانەوە. گەرچی سوارچاکانی شین بە زوویی کۆتاییان بە ڕەوتەکەیان هێنا، بەڵام کاندنسکی بەردەوامیی دا بە ڕەوتەکە دا. بە هۆی نزیکیی لە شۆنبێرگی موزیکدانەری ئەڵمانییەوە، کارەکانی ئەو بە سەر زۆرێک لە نۆت و بەرگی بڵاوکراوەکانی ئارنۆڵد شۆنبیرگ دەبینرێت.

دەتوانرێت بگوترێت ئێكسپرێشینزم، لە ئەنجامی ئەو نائومێدییە ڕۆحییەی دوای جەنگی جیهانیی یەکەم لە دنیای هونەردا هاتووەتە گۆرێ، لە کاتێکدا کە کوشتار، بیماری، هەژاری و تەنیایی وێنەی دۆزەخیان لە سەرزەوی نەخشاندبوو. هەر کاریگەریی ئەم وێنانە بوو، لە کاری شێوەکاران، موزیسیانان، هونەرمەندانی و شاعیرانی ئەو سەردەمەدا ڕەنگی داوەتەوە.

شیوازی ئێكسپرێشینزم لە موزیکی جیهانیدا، دەتوانرێت بگوترێت نیشانەکانی هەستکردن بە دەرکەوتنی ئێکسپرشینیزم زیاتر لە نێو دانراوە موزیکییەکانی سەردەمی نوڕۆمانتیکدا دەبینرێت. بۆ نموونە زۆرێک لەو نیشانانە لە سیمفۆنییەکانی گۆستاف مالەر دەدرۆزێتەوە. بەڵام بە شێوەیەکی گشتی، شونبێرگ بە ئاڤانگاردی ئەم ڕەوتە دادەنرێت. گەرچی ئەو لە سەرەتادا وەک ژەنیاری ڤایۆلین سەرقاڵی کاری موزیک بوو، بەڵام وەک خۆی دەڵێت: ”پاش هەشت ساڵ لە ژەنینی ئامێری ڤایۆلین، بڕیارم دا ئیدی کاری موزیک دانان بکەم.” ئەو بۆ یەکەم جار یەکەمین پەیامی ئیکسپرشینیزمی خۆی لە شاکاری شەوی نادیاردا (Verklärte Nacht)، بەرجەستە کرد.

شەوی نادیار (Verklärte Nacht)

شونبێرگ لەم کارەیدا فۆڕمتێکشکێنیی خۆی، بە نادیاری و ناڕۆشنی لە هارمۆنیداناندا  گوزارشتی ئێكسپرێشینزمی خۆی ئاڕاستە کردبوو، ئەویش بە ڕەهابوون و دوورکەوتنەوە لە تۆنالیتەی کۆن، یان بەکودەتاکردن لە هارمۆنیدانانە باوەکاندا، موزیکی پۆستتۆنال، ئەزموونی ئەتۆنال، داوزدەتۆنی و سوریالی لە دنیای موزیکدا چەسپاند. باری ناهەموار، نەناسراو و ناهاوسەنگیی دەروونی کە یەکێک لە سیماکانی شانۆی ئێكسپرێشینزمی بوو، هەر بۆیە هەمان شێواز و سیمایانە لە کۆتا ئۆپێرای شۆنبێرگدا دەبینرێت.

نامۆیی لە هارمۆنی، یەکێکە لە تایبەتمەندی و ڕەگەزە سەرەکییەکانی موزیکی شۆنبیرگ، بەڵام شێوازە لە گۆرانیگوتن لە شاکارەکانیدا زۆر نوێ بوو، بۆیە لە لایەن تیۆرزانە کۆنەکانەکانەوە ڕەت دەکرایەوە.

ئارنۆڵد شونبێرگ

 ئۆپیرای وتسیک wozzeck)) (١٩١٧)، شاکاری ئەلبان بیرغ، خوێندکاری شۆنبیرگ، بە یەکێک لە دیارترین نموونەی ئۆپێرای ئێكسپرێشینزم دادەنرێت. ئەو بە هاوبەشی نماییشنامەی وتسیک (١٨٣٦) لە نووسینی کارل جۆرج بوخنر، ئەم شاکارەی داناوە، کە باس لە چیرۆکێکی تراژیدیی سەربازێک دەکات، کە لە لایەن ماریی هاوسەریەوە پەیمانشکێنیی لەگەڵ دەکرێت. بەمە نائومێد و نائارام دەبێت. ئەم کارە بە شێوازیکی ئێكسپرێشینزمی و زمانێکی توندوتیژی موزیک و نواندن، پەیوەندییە مرۆییەکانی ئەو ڕۆژگارە دەخاتە ڕوو.

هەروەها دوو ئۆپێرای ڕیتچارد شتراوس، سالومە و ئەلکترا، بە نموونەی دیکەی ئۆپیرای ئێكسپرێشینزمی هەژمار دەکرێن. پاشان هەمان ئەم ژانرا و شێوازە موزیکییە دێتە نێو بواری موزیکی فیلمی سینەمایی (بێ وشە، دەنگ)، بە نموونە کابینەی دکتۆر کالیگیری (The Cabinet of Dr. Caligari) (١٩٢٠)، دەرهێنانی ڕۆبەرت وینە و موزیکی لە لایەن پیتر شیرمان دانراوە، بە یەکێک لە دیارترین موزیکی فیلم دادەنرێت، کە بە شێوازی ئێكسپرێشینزمی نووسراوە.

بە شێوەیەکی گشتی، هونەرمەندانی ئێكسپرێشینزمی کاریان ئەوە بوو، بە گفتوگۆکردن بە زمان و ئاکتی هونەری، بەدبەختییەکانی ژیانی مۆدێرنە بخەنە ڕوو. بەرجەستەکردنی ئەو نائومیدی و ناهەموارییانەی، کە لە ئەنجامی جەنگ و ماڵوێرانی و لایەنە نەرێنییەکانی مۆدێرنە، کە هاتبوونە بوون، هەموو ئەمانە ناسنامەی (Identity) قوتابخانەی ئێكسپرێشینزمی و ئەو ڕۆژگارە بوون.

بڕوانە:

  • ١. آنارسون، تاریخ هنرمدرن (نقاشی و پیکره سازی ومعماری درقرن بیستم)، م. مصطفی اسلامیه، چاپ اول موسسه انتشارات اگاه1375اگ

٢. ٢. احمدی بابک، موسیقی شناسی فرهنگ تحلیلی مفاهیم، چاپ: اول، نشر مرکز، تهران، ١٣٨٩، ٤١٢.

پشیلە لە ئەدەبدا

دیدی من

لە ئینگلیزییەوە: کانیاو ئەبوبەکر

“هەموو پشیلەیەک پشیلە نییە”

دەنی دیدەرۆ

پاتریشیا هایسمس لەگەڵ ڕیپلەی

دەبلیو ئەیج ئۆدن لەگەڵ پانگور

“پانگور، پانگوری سپی، چەند خۆشبەختین کە تەنیا پێکەوەین، توێژەرێک و پشیلەیەک.”

ئاڵدۆس هەکسلی لەگەڵ لیمبۆ

“هەرگیز هیچ پیاوێک نەیوێراوە وەک پشیلەیەکی نێرینەی سیامی، تڕۆیانە شکۆفەی وەڕسی خۆی لە وەختی باوێشکدان بەسەر مێینەکەیدا بکات.”

سیڵڤیا پلاس لەگەڵ دادی

“ژنێکی زەردەخەنە بەلێوم،

تەنها سی ساڵم،

وەک پشیلەکەشم، خاوەنی حەوت ڕۆحم.”

دۆریس لێسینگ لەگەڵ مادۆنای ڕەش

ساموێل بێکێت لەگەڵ وات و مۆرفی

مارک توەین لەگەڵ هەکڵبێری

جۆرج بێرناردشۆ لەگەڵ پیگمالیەن

ویلیام کارلۆس ویلیام لەگەڵ ئادەم و حەوا

“کاتێک پشیلەکە

بازی دایە بەشی سەرەوەی

گەنجینەی مرەباکە

سەرەتا بە لاقی پێشەوەی لای ڕاستی

هێواش هێواش،

پاشان بە لاقەکانی دواوەی بۆ

بۆشی نێو گوڵدانەکە هاتە خوار…”

گۆر ڤیداڵ لەگەڵ کالیگولا

ڕانداڵ جارێڵ لەگەڵ هاوەڵی خنجیلە

ئێدوارد گۆرێ لەگەڵ قیسارە و بۆرە و هاوڕێ

ئێزرا پاوند لەگەڵ سێ پشیلەکەی

“لەگەڵ ئافرەتی جواندا بوون ئاسوودەم دەکات

مرۆڤ بۆ دەبێت لەو بابەتانەدا درۆ بکات؟

دووبارەی دەکەمەوە:

حەز بە دواندنی ئافرەتی جوان دەکەم

هەرچەندە جگە لە قسەی پڕوپووچ

باسی هیچی دی ناکەین،

مرخەمرخی پشیلە نادیارەکانیش شادیهێنەر و هاندەرن…”

پشیلەی ماڵی  ئێزرا پاوند

ئێرنست هەمینگوەی لەگەڵ نیک

“ئێرنست هەمینگوەی لەگەڵ زۆر شت دەگونجا، یاوەریکردنی پشیلەش یەکێک بوو لەوانە. پشیلەی هەمینگوەی یان پشیلەی فرەپێ، پشیلەیەکە کە لەبری هەژدە پێپەنجەی ئاسایی، لە بەشی پێشەوەی هەر پێیەکی شەش پێپەنجەی هەیە و زۆر جاریش پێپەنجەیەکی زیادە لە پاشی پێیەکەیدا. هەمینگوەی زۆر بەهرە و خولیای هەبوون، پشیلە خۆشەویستێکی لە ڕادەبەدەری بوو، چونکە باوەڕی بە ڕۆحیانەتی ئازادیی جۆرەکانی دی هەبوو. یەکەم پشیلەی لە کاپتنی کەشتییەکەوە وەرگرت، لە کی وێست لە فلۆریدا، کە ساڵانێک بوو لێی دەژیا. لە ئێستادا، لە مۆزەخانە و هاوکات ماڵەکەی هەمینگوەیدا، لە کی وێست نزیکەی شەست پشیلە دەژین، هەموویان بە مەرجی وەسێتەکەی خۆی پارێزراون.”

ڕایمۆند چاندڵەر لەگەڵ خەوی گەورە

ترومان کاپۆت لەگەڵ تیفانی

“هێشتا پشیلەکەی لە باوەشدا بوو، ختووکەی سەری پشیلەکەی دەدا و گوتی: ‘پشەی داماو.’ بەردەوام بوو: ‘پشەی داماو، ناوی نییە، تۆزێک ناخۆشە ناوت نەبێ، بەڵام من مافی ئەوەم نییە ناوی بدەمێ، دەبێت چاوەڕێ بکات تا دەبێتە هیی کەسێک. ئێمە تەنها ڕۆژێک لای ڕووبارەکە بووینە هاوەڵی یەکتر، ئەگینا هیی یەکتر نین، ئەو ئازادە، منیش هەروا. من نامەوێ خاوەنی هیچ بم تا ئەو کاتەی دەزانم ئەو جێگەیەم دۆزیوەتەوە کە هیی خۆم و شتەکانمن، جارێ نازانم کوێیە، بەڵام دەزانم چۆنە.’ پشیلەکەی خستە سەر زەوییەکەو زەردەیەکی کرد و گوتی: ‘وەک هیی تیفانی وایە’.'”

ئێلیزابێس بیشۆپ و مینۆ

“مینۆ، بنوو و خەون ببینە

چاوە گەورەکانت دابخە:

جێگەی پڕ ڕووداوت خڕ و ئامادە بکە

خۆشترین سوپرایزە

مینۆی ئازیز، ئەو گرژییەت لابەرە

و ئاسوودە بە،

پشیلە نابێت لە بارێکی

مارکسیدا نوقمبێت

خۆشی و ئەوین دەبنە هیی تۆ

ڕووگرژ مەبە مینۆ

ڕۆژە خۆشەکان وا دێن

بنوو، بنوو با بێن…”

لایلایەی پشیلە، ئێلیزابێس بیشۆپ

ئاڵن گینسبێرگ لەگەڵ هاوڵ (لوورە)

“باشترین پشیلەکانی سەردەمی خۆمم دەبینی، چۆن شێتی وێرانی دەکردن.”

جاک کێراوک لەگەڵ تایک

“کە پشیلە مرخەمرخکەرەکەم دەگرمە باوەش، بارتەقای دووریی مانگ، هەناسەیەک هەڵدەمژم.”

ویلیام ئێس بۆرۆفس لەگەڵ جەنکی

چارلس بۆکۆڤسکی لەگەڵ فاکتۆتەم

“کە چاوپێکەوتنەکان کۆتاییان دێت

پشیلەکە هەڵدەگرم، لە ڕووناکییە مەست و دووکەڵاویەکەدا ئاگام لێی دەبێت،

دەحەسێتەوە، چونکە دەزانێت

لەگەڵ ئەوەشدا هەندێک جار شانازی دەکەم

کە دواتر وێنەکان دەبینم،

من و پشیلەکە پێکەوە وێنەمان گیراوە

ئەویش دەزانێت ئەوە پڕوپووچە، بەڵام هەر باشە…”

مێژووی دایک قەحبەیەکی بەهێز

دۆن دێلیلۆ لەگەڵ ماوی دووەم

هێرمان هێسە لەگەڵ نارسیس

جۆرج لویس بۆرگ لەگەڵ ئەلف

جولیۆ کۆرتازار لەگەڵ بێستیاریۆ

ئەلبێرتۆ مۆرڤایا لەگەڵ ئاگۆستینۆ

جۆسێف برۆدسکی لەگەڵ یورانیا

هاروکی موراکامی لەگەڵ کافکا

ئەندرێ بازین لەگڵ چاپلن

لویس فێردیناند سێلین لەگەڵ میا کولپا

فڕانسواز ساگان لەگەڵ برامز

ژان پۆڵ سارتەر لەگەڵ هیچ

ئەلبێر کامۆ لەگەڵ نامۆ

جاک دێریدا لەگەڵ لۆگۆس

“لۆگۆس، بوونەوەرێکی زیندووە، هەروەها بوونەوەرێکی ڕێکدروستکراوە، بوونەوەرێک، بە جەستەیەکی جوێ و لەبارەوە، لەگەڵ ناوەند و لاکانیدا، هەروەها جومگە و سەر و لاقەکانیشی.”

جاک دێریدا، دەرمانخانەی پلەیتۆ

میشێڵ فۆکۆ لەگەڵ شێتی

ڕۆبێرت فرۆست

“پشیلەکە دێتە ژوورەوە

دەیکەمە دەرەوە

دووبارە دێتەوە…”

تی ئێس ئیڵیۆت

“پشیلە سەگ نییە.”

گەلەرییەکی ئۆنلاین بۆ فیلمی بڕۆ دەرەوە

دیدی من – زە هەفینگتن پۆست، درێد سێنتراڵ

لە ئینگلیزییەوە: ساڤان ئاکۆ

بڕۆ دەرەوە، فیلمێکی نایاب و هەستبزوێنی کۆمەڵایەتییە، لە لایەن جۆردان پیلەوە نووسراوە و دەرهێنانی بۆ کراوە. فیلمەکە باس لەوە دەکات کە چی ڕوو دەدات کاتێک خانمێکی سپیپێست خۆشەویستە ڕەشپێستەکەی دەهێنێتە ناو ژیانی خۆی، دواتر بە خێزانەکەی خۆی دەناسێنێت.

بینینی فیلمەکە تەنها سەرەتایە، چەندەها هەقیقەت و هێما و چرکەساتی تێدایە، کە بە درێژایی فیلمەکە شاردراونەتەوە و شایەنی وردتەماشاکردن و لێکۆڵینەوەن، هەر لە قسەکردنەوە تاوەکو یادگاریەکان کە لە فیلمەکەدا هەیە.

لەژێر کاریگەربوون بە فیلمی “بڕۆ دەرەوە”، گەلەرییەکی هونەری ئامادە کرا، بە بەشداریی چەند هونەرمەندێک. لەوانە کۆڕی بارکسدەیڵ، فرانک مۆریسۆن، سیندیسۆ نیۆنی، جێرماین رۆجەرس، شارلین ئارتی و تاج تێنفۆڵد.

This slideshow requires JavaScript.

لە یەکێک لە ئیلوسترەیشنەکاندا، کە لە لایەن شارلین ئارتی کێشراوە، فرمێسکی ڕەش بە چاوەکانی جۆرجینای ئەکتەردا دێتە خوار. هەروەها کارەکەی سیندیسۆ نیۆنی ڕوخساری کریسی ئەکتەر پیشان دەدات، کە لە ترساندا بەستوویەتی، لە پاڵ چەند وشەیەکدا، کە دەڵێت: “وەک خێزان مامەڵەمان لەگەڵدا دەکەن.”

گەلەرییەکە ئۆنلاینە و لەگەڵ گوتەیەکی جۆردان پیڵ دانراوە، کە دەڵێت: “هونەر تاکە ئامڕازە کە هەمانبێت دژ بەو هەقیقەتە سامناکەی گەردوون. هیوا دەخوازم ‘بڕۆ دەرەوە’ ئەزموونێکی گشتگیر بێت، هانی خەڵک بدات کە ئەوەی دەیانەوێت بیڵێن.”

بە وێنە: کۆنسێرتی گەشتێکی موزیکی لە یۆنانەوە تا کوردستان

دیدی من

فۆتۆ: بیار ڕەشید

ڕۆژی سێشەممە، بەرواری ٤\٤\٢٠١٧، لە زانکۆی ئەمەریکی لە عێراق-سلێمانی لە باشووری کوردستان، کۆنسێرتێک بە ناونیشانی گەشتێکی موزیکی لە یۆنانەوە تا کوردستان بەڕێوە چوو، کە تیایدا سێ ژەنیاری یۆنانی و سێ ژەنیاری کورد بەشدار بوون.

ژەنیارە یۆنانییەکان بریتی بوون لە کۆنستانتینۆس، گیانیس پۆڵیۆس و ماتیۆس، کە بەشی یەکەمی گەشتەکە لە ژەنین و گوتنی چەند گۆرانییەکی فۆلکلۆری یۆنانی و موزیکە جیهانییەکان پێک هاتبوو، لە لایەنیانەوە.

ژەنیارە کوردەکان بریتی بوون لە هەژار زەهاوی، ئەرتان تەکین و ئەیووب عەلی، کە بەشی دووەمی گەشتەکە لە ژەنین و گوتنی چەند گۆرانییەکی فۆلکلۆری کوردی پێک هاتبوو، لە لایەنیانەوە.

دواتر و لە بەشی سێیەم و کۆتایی گەشتەکەدا، هەردوو لایەن، ژەنیارە یۆنانی و کوردەکان، موزیکی گەلەکانیان ئاوێتەی یەک کرد و چەند بەرهەمێکیان پێشکەش کرد، کە لە ڕووی ئاواز و موزیکەوە لە یەکتر نزیک بوون.

هەژار زەهاوی سەبارەت بەم جۆرە لە موزیک و ئاوێتەکردنە، بۆ ئامادەبوان گوتی: ”ئاوێتەکردنی موزیکی گەلان و ژەنین و گوتنیان پێکەوە، دەکرێت هەم کارێکی گران و هەم کارێکی ئاسان بێت، بەڵام ئەوەی گرنگە، ئەوەیە چۆن بە وردییەوە ئاوازە لێکچووەکان دەدۆزیتەوە و ئاوێتەی یەکتریان دەکەیت.”

جێگەی باسە ئەم کۆنسێرتە، لە ڕۆژانی پێشووتردا لە شاری هەولێری باشووری کوردستان، لە چەند شوێنێکی جیاواز بەڕێوە چوو.

لە ڕۆژی ٣ی نیسانیشدا وۆرکشۆپێک بۆ ئەو ژەنیارە یۆنانیانە سازکرا کە تیایدا کۆنستۆنتینۆس وتی: “سوپاستان دەکەم، سەرەتا سوپاسی زەهاوی دەکەم، پاشان سوپاسی سەرۆکی بۆردی زانکۆی ئەمەریکی لە عێراق-سلێمانی. من زۆر دڵخۆشم کە ئەمڕۆ لێرەم. یۆنان هەمیشە پردێکی کلتووری بووە لە نێوان ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوادا، ئەمەش زۆر بە باشی لە موزیکەکەیدا ڕەنگی داوەتەوە. کەم کۆمەڵگە هەیە کە پێگەی موزیک تیایدا پێگەیەکی گرنگ نەبێت. لە بەڵگەکانمدا پشت بە دوو نموونە دەبەستم، کە دوو کەسی جیاواز باسیان لێوە کردووە: یەکەمیان ئالان لوماکسە، کە موزیکناسێکی ئەمەریکییە، کاری لەسەر موزیک و گۆرانییە فۆلکلۆرییەکانی تەواوی دنیا کردووە و نووسیونییەتیەوە، هەروەها کاری لەسەر هەموو ئەو تایبەتمەندییانە کردووە کە ئەو موزیکە فۆلکلۆرییانە هەیانە. هەوڵی داوە ئەمە وێنەدانەوەیەک بێت بۆ کۆمەڵگەکەی. “

ئەو بەردەوام بوو: “دوو ڤۆکاڵ لە ناوچەی یۆناندا هەن، یەکەمیان ئەناتۆڵیانە، دووەمیشیان ڕۆژئاواییە. بۆ ئەوانەی شارەزاییان لە موزیکدا هەیە، ئێمە لە بەشەکەی ئەناتۆڵیاندا چارەکەتۆنمان هەیە، کە لە سنووری ٦٠٠ کیلۆمەتردا ئەم چارەکەتۆنە کاڵ دەبێتەوە، ئەمە بۆ وایە؟ ئێمە هێشتا لێکۆڵینەوەی لەبارەوە دەکەین و نازانین هۆکارەکەی چییە. کەسی دووەمیان کە دەمەوێت لەبارەیەوە بدوێم، ئەلفرێد تۆماتییە، کە لێکۆڵەرێکی فەڕەنسییە، لێکۆڵینەوەی لەسەر ئەوە کردووە کە دەنگ چۆن دروست دەبێت لە قوڕگی مرۆڤدا. دەنگ شتێکە کە نابینرێت، بەڵکو دەبێت وێنای بکەین. هەوا هەڵدەمژین، بەڵام هەمیشە لەو کاتەدا دەنگ دروست دەکەین کە هەناسە دەدەینەوە. ئەوەی ئەلفرێد تۆماتی دۆزیویەتییەوە شتێکی زۆر گرنگە، هەموو ئەو قسانەی کە دەیکەین یاخود ئەو دەنگانەی دروستی دەکەین، ناتوانین دروستیان بکەین ئەگەر نەتوانین ببیستین. ڕەنگە ئەمە سادە بێت بەلاتانەوە، بەڵام وانییە. من ناتوانم بە ئینگلیزییەکی ئەکسێنتی ئۆکسفۆردییانە قسەتان لەگەڵ بکەم، چونکە گوێیەکانم وەک هەمان شێوەی یەکێک کە بەڕیتانییە ڕانەهاتووە. ئەمە مانای ئەوە نییە کە من ناتوانم ئەمە بکەم، بەڵکو پەیوەندی بەوەوەیە کە ناتوانم گوێم لەوە بێت. ئێستا دێینە سەر ئەوەی ئەمە چ پەیوەندییەکی بە موزیکەوە هەیە؛ کاتێک تۆ دەنگێک دەردەکەیت، ئەگەر ئۆ بێت یاخود ئا، بۆ گوێگری نەتەوەیەکی جیاواز، جیاواز ئەو دەنگە وەردەگرێت. هەر زمانێکی جیاواز لە دنیادا پێگەی خۆی هەیە. “

لەبارەی دەنگەکانی موزیکەوە کۆنستانتینۆس وتی: “لە موزیکی یۆنانیدا ئەو ڤاوڵانەی هەن بریتین لە ئا، ئێ، ئی، ئۆ، ئو، لە زمانەکانی تردا جیاوازن. بۆ نموونە لە فەڕەنسا ئیو هەیە، ئەمەش بە هەمان شێوە لە گۆرانی و شێوازی گوتنی ئاوازی یۆنانیدا دەیبینین. “

 

”موزیکی کلاسیک، لوتکەی شیعرییەتە لە ئەلفوبێی موزیکدا. بناغەی مۆسیقای نەتەوەیی ئێمە، مۆسیقای کەنیسەیە.” نموونەیەکی ئەو پارچە موزیکە دەهێنێتەوە و دەڵێت: ”ئەمە مەقامی ئێمەیە. ئەوەی گرنگە بۆ ئەم موزیکە، هەر بۆ زانیاریتان موزیکی بیزەنتین بە هیچ جۆرێک بە نۆتە نانوسرێت، بەڵکو سیستەمێکی تایبەتی خۆی هەیە. ئێستاش دەچمە سەر ستایلی ئەناتۆڵیا، کە ئێمە بەکاری دەهێنین، تەواو کەوتووەتە ژێر کاریگەریی ئەو کاتەی کە یۆنان لەژێر کۆنتڕۆڵی ئاسیای بچووکدا بوو، یاخود ئاسیای بچووک دەستی بەسەردا گرتبوو. ترابزۆن یەکێکە لەو ناوچانەی کە ئەم ستایلەی زۆر تێدا بەکار هاتووە و لەوێوە سەرچاوەی گرتووە، کە تا ساڵی ١٩٢٢ش ئەو ناوچەیە بەشێک بووە لە وڵاتی یۆنان، بەڵام لە ئێستادا بە هۆی داگیرکارییەوە ناوچەیەکی تورکیایە.”

This slideshow requires JavaScript.

بە وێنە: بڵاوبوونەوەی دوایین کتێبی دانا ڕەئووف لە ناوەندی غەزەلنووس

This slideshow requires JavaScript.

دیدی من – ئاراس عەبدولڵا

فۆتۆ: پشتیوان کەمال

پاشنیوەڕۆی ڕۆژی ٩/٤/٢٠١٧، لە ناوەندی غەزەلنووس، دوایین کتێبی نووسەر و شانۆکار دانا ڕەئووف، بە ناونیشانی ئەنتوان چێخەف، لە پلاتۆنۆڤ-ەوە بۆ باخی گێلاس، لە مەراسیمێکدا بڵاو کرایەوە.

ئەم کتێبە لە لایەن دەزگای چاپ و پەخشی سەردەمەوە چاپ کراوە و لە مەڕاسیمەکەدا، کە بە ئامادەیی نووسەری کتێبەکە بەڕێوە چوو، کامەران سوبحان دەربارەی کتێبەکە بابەتێکی پێشکەش بە ئامادەبووان کرد و دواتر مەڕاسیمی واژۆکردنی کتێبەکە بەڕێوە چوو.

پڕۆژەی ئێستا، پڕۆژەی چاوەڕوانبوون

دیدی منپشتیوان کەمال

فۆتۆ: پشتیوان و شێنێ

پڕۆژەی ئێستا، پڕۆژەیەکی هونەریی وماڵپەری کلتووریی سولی ئۆنە و لە ڕۆژانی ٢٧-٣١\٣\٢٠١٧، لە ژێرزەمینی ئەمنەسوورەکەی شاری سلێمانی لە نماییشدا بوو. پڕۆژەی ئێستا بۆ ماوەی نۆ مانگ کاری تێدا کراوە، سەرەتای دەستپێکردنی ئەم پڕۆژەیە بۆ ساڵێک و سێ مانگ پێش ئێستا دەگەڕێتەوە، بەڵام  نۆ مانگی تەواو کاریان لەم پڕۆژەیەدا کردووە. ئەم پڕۆژە هونەرییە شەش هونەرمەند بە حەوت کاری هونەری تیایدا بەشدارن.

پۆستەری پڕۆژەی ئێستا

ئازەر عوسمان، ڕێکخەری پڕۆژەکە، لەبارەی کۆنسێپتی پڕۆژەکەیانەوە بۆ دیدی من گوتی: “ئێمە کارمان لەسەر چاوەڕوانیکردن یان چاوەڕوانی لە کۆمەڵگەی ئێستادا کردووە. پڕۆژەکە پەیوەستە بەو کێشە و ڕووداوانەی کە لە کۆمەڵگەی ئێستای ئێمەدا ڕوو دەدەن، یان لەو واقیعەی کە ئێستا خۆمانی تیادا دەژین. ئەو شوێنەی ئێمە کارمان تیادا کردووە، بۆ دروستکردنی پرسیارێکی نوێیە، تا بتوانین لە فۆڕمێکی نوێدا پیشانی بدەینەوە، بە شێوازێک کارمان کردووە تاوەکو کێشەیەک بخەینە ڕوو لە بەرانبەر ڕۆڵی کلتووردا، چونکە کاتێکیش دەڵێین کلتوور، بەرکەوتەیە لەگەڵ ئەم کێشانەدا، بۆ ئەوەیە بتوانین کلتووریش ڕۆڵی خۆی بگێڕێت لە فۆڕمێکی تردا.”

هەروەها دەڵێت: “ئێمە هەمیشە دەڵێین هونەر کێشە دەخاتە ڕوو، ئەویش بە پیشاندانی وێنەیەک، جا ئەو وێنەیە چ واقیعی بێت یاخود وێنەیەکی خێرابێت لە گوزارشتیدا، کە لە بەرانبەر بینەردا دەیخاتە ڕوو. کارەکان هەریەکەو لە پرسیاری هونەرمەند خۆیەوە دەستی پێ کردووە، لە نموونەی کارەکان کە خۆتان دەیبینن، بە شێوەیەک کاری تیادا کراوە، کە بەر واقیعی کەسەکە خۆی بکەوێت، یاخود کەسێک ئەو تاکەی لە پڕۆژەکەدا بەشدارە لە کوێدا بەر چاوەڕوانی دەکەوێت، یاخود لەو دۆخەی ئێستا تیایدا دەژین، لە کوێدا شتێک دەبێتە پرسیارێکی دیاریکراو بۆی.”

هەڵوەرینی قژ

کۆکردنەوەی قژی خۆم کە لە ماوەی٢٧٠ڕۆژدا لە چاوەڕوانی و سترێسدا وەریون.

دیدەن عەلی

 بۆ کارە هونەرییەکەی دیدەن، خۆی لەویادا بەر چاوەڕوانی دەکەوێتەوە، لە بابەتێکی کۆمەڵایەتییەوە کە ئەویش هۆنینەوەی قژە، کاتێک باس لە چاوەڕوانی دەکەین، یاخود لە گێڕانەوەی شتێک کە پەیوەست بووە بەوەی تا چەند ئەو قژە دەهۆنیتەوە بۆ درێژبوونەوەی، بۆ ئەوەی ماوەکەی بزانیت. سێسەد و چلوپێنج دانە لە ژمارەی قژی خۆی، سێسەد و چلوپێنج دانە ڕۆژ دیدەن قژی خۆی هۆنیوەتەوە و کۆی کردووەتەوە و ئەم کارە هونەرییەی پێ ئەنجام داوە. واتە ڕۆژانە ئەم لەگەڵ کارەکەدا ژیاوە.

This slideshow requires JavaScript.

 لە کارە هونەرییەکەی ئازەر عوسماندا، ئەو کاری لەسەر دوو بەش کردووە، ئەوانیش ئەوەن کە پرسیارێکی ڕاستەوخۆ لە بینەر دەکرێت: ”ئایا ئەو چاوەڕوانی چییە؟” لایەنێکی تری کارەکە، بریتییە لە پەیوەستبوون بە میدیای نوێوە، میدیای نوێ ڕۆڵێکی کۆنترۆڵ دەگێڕێت، یان چاودێریکەر. ئەم کارە کارێکی ئۆنلاینە و لە شوێنێکی تر بەری دەکەوینەوە و بەر وەڵامەکەی خۆت دەکەویتەوە. بەشێکی تری بریتییە لەو ترسەی کە لە بەرانبەر کامێرادا، لە بەرانبەر ئۆنلایندا هەیە. ئەو ترسەی هەتە کە ناتەوێ بگوازرێتەوە بۆ ئەوی دیکە، هەمیشە دەتەوێت لە چوارچێوەیەکدا بمێنێتەوە، کە پارێزراو بێت.

This slideshow requires JavaScript.

ئازەر دەڵێت: “زۆرترین وشە کە لە پڕۆژەکەی مندا نووسراوە، وشەی هیچە، یاخود گۆدۆ، چەند جارێک ئەم وشەیە نووسراوەتەوە، بۆیە دەبینین ڕەنگە ئەمە بەرکەوتەیەکی شانۆییش بێت. بەتاییەتی لەسەر دۆخی ژینگە شتی نووسیوە یاخود کلتوور یان سیاسەت. من لێرەدا کارم لەسەر ئەوە کردووە. لە دوو شوێندا کارم کردووە و شوێنت بۆ دیاری دەکەم بۆ ئەوەی ترست نەبێت و ترست بۆ دروست نەبێت و سەربەست بیت لە وەڵامەکەتدا، سەربەست بیت لەوەی کە پرسیارێکت لێ دەکرێت.”

خاتوو ڕووز بە دوو ئیش بەشدارە، لە کاری یەکەمدا ئیشی لەسەر ژماردنی ڕۆژەکانی خۆی کردووە. کارەکە کارێکی پێرفۆڕمانسە، ئیشی لەسەر ژماردنی ڕۆژ کردووە، کە ئەمە خەڵکیش تیایدا بەشداری دەکات. وەک یارییەک وایە و خەت دەکێشین. “ئەو لێرەدا کاری لەسەر پووچی کردووە، یاخود ئەو پاسیڤییەی چاوەڕوانی، کە هەر چاوەڕێ دەکەیت و بە هیچیش ناگەیت. وەکو ئاماژەم پێ دا، هەموو ئەمانە پەیوەستن بە کۆمەڵگەی ئێمەوە، بۆ نموونە ئێمە هەموومان چاوەڕوانین و هیچیش ڕوو نادات”؛ ئازەر گوتی.

 کاری دواتر بریتییە لە کارەکەی بەهرۆز خالید، کە کارێکی هونەریی مینیماڵە و کاری لەسەر فۆڕمێکی خێرا کردووە، کە ڕاستەوخۆ پێت دەڵێت تۆ چاوەڕێیت.

هەروەها ئازەر گوتی: “شتێکی جوانی تری ناو پڕۆژەکە، ئەوە بوو کە ڕاستە خۆمان کارمان لەسەر چاوەڕوانی دەکرد، بەڵام خۆیشمان لە هەمان کاتدا بەر چاوەڕوانی کەوتین. چاوەڕوانی ئەوەین کە بەردەوام فۆڕمەکان دروست ببێت، چاوەڕێی ئەوەین کە گفتوگۆکانمان چڕتر بێت، چاوەڕێی ئەوەی فۆڕمێک دروست بکەین ڕاستەوخۆ لەگەڵ ئەو واقیعەدا بێت کە خۆمانی تێداین.”

مووچە

مووچە دیارترین بابەتی چاوەڕوانییە لەم بارودۆخەی ئێستادا بە جۆرێک هێندەی چاوەڕوانییە بۆ لێدانی دڵ و لە کار کەوتنی.

گۆڤار بابە

گۆڤار کاری لەسەر مووچە کردووە، ساڵەکانی ٢٠١٤ تا ٢٠١٧، لە ساڵی ٢٠١٤ چەند مووچە دراوە و ساڵانی دواتریش. هەموو ئەم کارە پشتی بە داتا بەستووە و داتاکان لە وەزارەتی دارایی وەرگیراوە.

دواهەمین کار، کاری شێرۆیە و بەرکەوتەی لایەنە سیاسییەکانە. تۆپێک هەڵدەدرێت، لای شێرۆ ئەو تۆپە چارەسەرە و ئەوانەی لە ناو خانەکاندان لایەنەکانن، لەوانە حکومەت و پەرلەمان و حیزبەکان و تا دوایی. تۆ یاری بە تۆپەکە دەکەیت، تا بزانیت چارەسەر لای کامیانە، بەڵام کاتێک یاریی پێ دەکەیت، دەبینین کە چارەسەر لای هیچیان نییە و تۆپەکە لای هیچیان ناوەستێت.

سەرەتا چارەسەر دواتر گەڕان، بە دوای لایەنی بەرپرس و پەیوەندیدارپاشان چاوەڕوانکردنی ئەنجام ٨ لایەن بوونیان هەیە لەم قەیرانە.

بەڕای تۆ کۆتایی لای کێیە؟

شێرۆ بەهرەدار

This slideshow requires JavaScript.

سەبارەت بە کۆکردنەوەی ئەم هونەرمەندانە بۆ دروستکردنی ئەم پڕۆژەیە و کارکردن لەسەر هەمان کۆنسێپت، کە ئەویش چاوەڕوانییە، ئازەر گوتی: “دەتوانم بڵێم ئەمە مێژوویەکی هەیە. من لە ٢٠٠٧ەوە وەک ڕێکخەری هونەری کارم کردووە لە بواری هونەری نوێدا. وەک ڕێکخەری هەشت پڕۆژە کارم کردووە. پێشتر وەک گرووپی سولی ئۆن کارمان کردووە و ئێستاش وەک ماڵپەری سولی ئۆن. ئەمە دووەم پڕۆژەی وێبسایتی سولی ئۆنە. پڕۆژەی یەکەم پڕۆژەی Touch بوو، ئەمەشیان پڕۆژەی ئێستا. وەک چۆن خۆمان لە بواری کلتووردا کار دەکەین، خۆمان بە بەرپرسیاریش دەزانین کە پڕۆژەمان هەبێت و تەنها لە چوارچێوەی تێکستدا کارەکانمان نەکەین. وەک ئەزموونی خۆم، لە دروستکردنی پڕۆژەدا، کۆنسێپتی کارەکان دەنووسمەوە و کۆنسێپتەکەش لە بۆشایی ناو خەڵکەوە وەردەگرم. هەمیشە حەزم کردووە لەو بابەتەدا کار بکەم کە بەر خەڵک دەکەوێتەوە. لە پڕۆژەکەی پێشترمان، Touch، کارمان لەسەر ئەوە کردبوو کە تەکنەلۆژیا چ کاریگەرییەک لەسەر تاک دروست دەکات، وەک دەبینین چاوەڕوانی لە هەموو چینوتوێژێکدایە، چاوەڕوانیی باشبوونی مووچە، چاوەڕوانیی کارەبا، قەیران نەمێنێت، جەنگ نەمێنێت، هەموو شتێک، هەموو شتێک وابەستە دەبێتەوە بە چاوەڕوانییەوە، بەڵام کەسیشمان جووڵەمان نییە. لێرەدا ئیشی کلتوور ئەوەیە قسەی هەبێت و ئایا دەبێت چی بکات؟ هەر ئەمەش ئەو پڕۆژەیەی دروست کردووە.”

لە وەڵامی پرسیاری ئەوەی کە چاوەڕوانی چ پەیوەندییەکی بە مۆدێرنەوە هەیە، ئازەر گوتی: “تایبەتمەندیی من لە میدیای نوێدایە. میدیای نوێ هەمیشە نوێ دەبێتەوە. ئەم نوێبوونەوەیە هەمیشە خەڵک کاری لەسەر دەکات، بەرکەوتەی هەیە لەگەڵیدا، بەڵام پرسیار ناکات بۆ، کاتێک بەر تازەترین تەکنەلۆژیای مۆبایل دەکەوین، بەر تازەترین ئەپدەیتەکان، بەکاری دەهێنین، بەڵام نازانین بۆ، نازانین ئۆنڵاین بۆ، تەنها وەک چاتێک دەیبینینەوە. لەو وردەکارییە تێناگەین کە لە ناو میدیادا بۆ دروست دەبێت، لەو سیستەمە سیاسییە تێناگەین کە بۆ میدیا دەخاتە ناوەوە، دەیەوێت چی کۆنترۆڵ بکات، چ پرسیارێک بکات یاخود چ بزنسێکی پێوە بکات. بۆیە زیاتریش کار لەسەر ئەم بابەتە دەکەین، چونکە بابەتێکە ڕۆژانە بەری دەکەوین و ڕۆژانە لەگەڵیدا دەژین. کاتێکیش پڕۆژەکە دەخەمە بەردەم هونەرمەندەکە، کۆنسێپتەکەی دەخەمە بەردەم وەک ڕێکخەرێک، جۆریک لە هەڵبژاردەیان دەدەمێ تاوەکو هەڵبژاردەکان لە نێو میدیای نوێدا بێت.”

فۆتۆگەلێک بە هەزاران گوتەى شاراوە لە جەنگ

ديدى مندى دەبليو فارسى
لە فارسيەوە: سەليم جەمال

ئەندى سپیرا بە فۆتۆ ڕه‌شوسپییه‌کانی دەناسرێت، بەتايبەتى لەو ناوچانەى کە جەنگى تێدا بەرپا بووە. فۆتۆگرافەرێک، کە لە هەر شوێنێک قسەوباسى جەنگ بکرێت، گەشت بۆ ئەو شوێنە دەکات. لە وڵاتانی ئەفغانستان و سووريا بگرە تا بۆسنيا، گەشتى کردووە. سپیرا بەدواى وێناکردنى ژيانى ڕۆژانەى ئەو وڵات و ناوچانەيە، کە جەنگیان بەسەردا سەپێندراوە.

ئه‌ندی سپیرا

لە خوارەوە گوڵبژێرێک لە فۆتۆکانى ئەند ىسپیرا دەخەينە بەر ديدى خوێنەران

ناوچەى کشمير لە نزيک وڵاتى هيندستان، بە يەکێک لە ناوچە سەربازييەکان دەناسرێت لە جيهان. وڵاتانى چين، هیندستان و پاکستان، نيازى داگيرکردنى ئەو ناوچەيەيان هەيە. لە ساڵى ١٩٨٩دا، بە هۆى تێکبەربوونى هێزە چەکدارەکان، نزيکەى حەفتا هەزار خەڵک بوونە قوربانى. ئەندى سپیرا لە ساڵى ٢٠١٠دا بە هۆى ئەو پڕۆژە فۆتۆگرافیيەى کە کشميرى ناو بوو، خەڵاتى ليکا ئۆسکار بارناکى بەدەست هێنا. ئەو لەبارەى ئەم فۆتۆيە دەڵێت: ”ئەم دوو مێردمنداڵە هيچ شتێک شک نابەن، جگە لە توندوتيژى.“
خەڵکى لە ئانوساتى جەنگيشدا بەردەوامى بە ژيانى ڕۆژانەى خۆيان دەدەن. ئەندى سپیرا ئەم فۆتۆيەى لە يەکێک لە خوێندنگەکانى شارى مەزارشەريف گرتووە. لەم فۆتۆيەدا خاڵێکى بەپێز بوونى هەيە، ئەويش ئەوەيە کە تاريکييەکى خەست لە ناو ئەو پۆلەدا خۆى نواندووە، بە هۆى تيشکدانەوەى خۆر. سپیرا لەو بارەيەوە دەڵێت: ”زۆرينەى جار من سوود لە تەکنيکى ڕووناکى و تارمايى وەردەگرم بۆ بەيانکردنى ديد و بۆچوونەکانم.“
ئەم فۆتۆيە بازاڕى مەزارشەريفە لە ساڵى ٢٠١٥. ئەو فۆتۆگرافەرە ئەڵمانیيە نيازى وايە کە جيا لە توندوتيژیی جەنگ، دۆخى ڕۆژانەى ئەو هاووڵاتیيانەى کە جەنگيان بەسەردا سەپێندراوە، پەلکێش و وێنايان بکات.
تێکبەربوونى دژوارى نێوان هێزى چەکدارانى کورد و دەوڵەتى ئيسلامى، بووەتە هۆى ئاوارەبوونى خەڵکانێکى زۆر لە کوردەکان. ئەمە فۆتۆى ئاوارەکانى کوردە لە نزيک سنوورى عێراق و سووريا. تا ئێستا زياتر لە دووسەد و بیست هەزار خەڵک لە ڕێگەى ئەم سنوورەوە هەڵهاتوون.
سپیرا ئارەزووى هەيە کارى خۆى لە چوارچيوەى گێڕانەوەى ژيانى ئەو خەڵکانە ڕاڤە بکات، کە لە دواوەى شەڕگەکان بەرگرى لە خاکەکەيان دەکەن. ئەو دەڵێت: ”گەر لە مەودايەکى دوور لە جەنگ بڕوانين، شتێکى شوومە.“
لە ساڵى ٢٠١١دا، ئەندى سپیرا لە بەخاکسپاردنى هاووڵاتیيەک لە شارى قووشى وڵاتى عێراق ئامادە بوو؛ شوێنێک کە لە %٩٨ دانيشتوانى سريانى، پەيڕەوانى کڵێسای کاتۆليک و ئۆرتۆديکسى سووريا پێک هاتووە. لە ساڵى ٢٠١٤ تا ٢٠١٦دا، دەوڵەتى ئيسلامى ئەو شارەى لەژێر ڕکێفى خۆى هێشتبووەوە، کە بووە هۆى ئاوارەبوونى هەزاران سريانى.
ئەندى سپیرا زۆرينەى جار بۆ وڵاتى نيجيريا گەشتى کردووە، لەو گەشتانەيدا فۆتۆى هەشتا کچ و ژنى گرتووە، کە لە لايەن ڕێکخراوى توندڕەوى بۆکۆحەرام بە ديلى گيراون و سووکايەتیيان پێ کراوە. بۆ سپیرا ئەوە گرنگە کە ئەو ژنانە بە قوربانى لەقەڵەم نەدات لە چوارچيوەى کارەکەيدا. ئەو دەڵێت: “من وا بیر دەکەمەوە، کە لە فۆڕم و کارى فۆتۆگرافەریی ئەم پڕۆژەيەدا، تەواوى تواناى خۆم بەدەر خستووە. بە هەرحاڵ، ديسان شتگەلێک بوونيان هەبووە کە نەمتوانيوە لەم فۆتۆيەدا پەلکێشيان بکەم.“

جوانییەکانی جەنگ

دیدی من ماڵپه‌ڕی تایبه‌تیی عه‌بدوڵا عومه‌ری
له‌ ئینگلیزییه‌وه‌: هه‌ڵۆ فه‌ریق

عه‌بدوڵا عومه‌ریی شێوەکار و فیلمسازی سوریی، ساڵی ١٩٨٦ لە دیمەشق لەدایک بووە. ئه‌و ئەدەبیاتی ئینگلیزی لە زانکۆی دیمەشق تەواوکردووە، دواتر ڤیژوەڵ ئارتی لە پەیمانگای ئەدهەم ئیسماعیل تەواو کردووە. عه‌بدوڵا لە چەندین فیلمی ئەنیمەیشن و دروستکردنی ڤیدیۆدا بەشداریی کردووە و یەكێكیش بووە لە بەشداربوانی فیستیڤاڵی سینەمای نەتەوەیی لە دیمەشق. له‌ ئێستادا عه‌بدوڵا لە وڵاتی بەلجیکا پەناهەندەیە و لە سبۆسڵسیی پایتەخت ده‌ژی.

وەک وەڵامێک بۆ هاوکاریکردنی ئەو منداڵانەی کە لە ململانێکانی سوریادا بوونەتە قوربانی، عه‌بدوڵا پڕۆژه‌یه‌كی بە ناوی «جوانییەکانی جەنگ»ەوە ئه‌نجام دا، تێیدا بە چەند تابلۆیەک دۆخی منداڵانی ئاوارەی سوریای لە ژێر دۆخی نالەباری جەنگدا خستووەتە ڕوو.

This slideshow requires JavaScript.