Category Archives: فۆتۆگرافی

پەڕاوی ڕۆژنامەگەریی کوردی: فۆتۆگرافی و پەیوەندی بە ڕۆژنامەوە

دیمانە لەگەڵ فایەق حەمەصاڵح/فۆتۆگرافەر

ئامادەکردنی: لاژە تەها

فۆتۆ: سەرتیپ عوسمان

فایەق حەمەساڵح  فۆتۆگرافەر و مامۆستا لە پەیمانگای تەکنیکی سلێمانی بەشی میدیا و زانکۆی سلێمانی، لە ساڵانی ۹۱۹۹ بۆ ۲٠۱۳، دەربارەی فۆتۆگرافی و پەیوەندی بە ڕۆژنامەوە و گرنگی فۆتۆبۆ دیدی من دەدوێت.

فایەق حەمەساڵح دەربارەی سەرەتای دەرکەوتنی وێنە دەڵێت: “ئێمە گەر بگەڕێینەوە بۆ سەرەتای سەرەتا، مرۆڤەکان لەڕێگەی سیمبولەوە پەیوەندییان بەیەکترەوە کردووە بە دروستکردنی وێنە لەسەربەرد و قوڕ، بەمجۆرە پەیامەکانیان بە یەکدی گەیاندووە، پاشان ڕۆڵی

سۆمەرییەکان دێت، کە نووسینی مێخیان دروستکرد، پێکهاتبوو لە ڕەمز و سیمبول و حروفی ئەبجەدی نەبووە، کە ئەو ڕەمزانە هەموویان لەسەری ڕێککەوتوون  لەناو یەکتریدا، بۆ نمونە ئەگەرئەستێرە ببینیت ئەوە بە مانای شەو یان بەرزی دێت، ئەم سیمبولانە زمانی تێگەیشتنیان بووە بە وێنە. دواتر هاتوون و هەوڵیان داوە ئایدیا تێکەڵ بە وێنەکان بکەن کە پێیدەگووترێت ئایدۆگراف. تاکوچاپخانە دروستبوو و تێکستەکانی بەچاپ دەگەیاند و ڕۆژنامەی چاپدەکرد و بەوجۆرە پەیامەکانی بە خوێنەر دەگەیشت. دواتر لە ڕۆژنامەدا  بیریانکردەوە کە بەجۆرێکیتر پەیوەندی بە مرۆڤەکانەوە بکەنئەویش لەرێگەی فۆتۆوە بوو.

دوو جۆر پەیوەندی هەیە لە گەیاندنی پەیامەکاندا، یەکیان لەڕێگەی تێکستەوەیە و ئەویتریان وێنەیە، وە کاتێک فۆتۆ دەبێت بەیەکێک لە ژانرە گرنگەکانی پەیوەندی ئەمە پێیدەوترێت ماس کۆمیونیکەیشن،بەڵام ناتوانین بە تێکست بڵێین ماس کۆمیونیکەیشن چونکە تۆ کاتێک تێکستێک بڵاودەکەیتەوە تێگەیشتن لەم تێکستە تەنها بۆ ئەهلی عیلمە و بۆ نەخوێندەواران نییە بەڵام بەپێچەوانەوەیە لە فۆتۆدا فۆتۆهەردوو لایەن تێیدەگات بە خوێندەوار و نەخوێندەوارەوە و باکگراوندی ڕۆشنبیری هەبێت یان نەیبێت.”

دەربارەی گرنگی فۆتۆ وتی:”

یەکێک لە گرنگییەکانی فۆتۆ ئەوەیە کە توانای پەیوەندیکردنی هەیە بە پانتاییەکی سۆسیۆلۆجی و سایکۆلۆجییەوە بەبێ ئەوەی گرنگیی بە ڕەگەز و ئاستی کۆمەڵایەتی و ئاستی نەتەویی بدات،گرنگییەکی تری ئەوەیە کە پەیوەندی دەکات بە هەستیارترین هەستەوەری مرۆڤ کە چاوە ئەمەش وایلێدەکات کە بۆ خوێندەوار و نەخوێندەوار ببێت، لە کاتێکدا کە تێکست ئەم توانایەی نییە و سنوردارەبەڵام ئاستی پەیوەندیکردنی وێنە بێ سنورە.

وێنە ڕەوانبێژە، بابەتیی بوون و وردی دەدات بە بابەتەکە و زمانێکی لۆکاڵی نییە کاریگەریەکی جیهانی هەیە، وەک زمان و تێکست من لە شێوەزاری بادینی تێناگەم بەڵام بە وێنە وانییە، ئەو ئازارەی لەبادینان هەیە هەمان ئازارە کە من لێرەوە هەستی پێدەکەم.”

لە وەڵامی پرسیاری ئەوەی ئێمە شوێنێکمان نییە کە فۆتۆگرافەر پێبگەیەنێت بەشێوەیەکی زانستی، خوێندنێکی تایبەت بێت لەو بوارەدا، لە میدیادا ساڵانە بە چەند وانەیەک دەیخوێنن. ئەو کەسانەی کەفۆتۆگرافەرن لێرە زیاتر بە ئەزموون و حەزی خۆیان بوون بە فۆتۆگرافەر

ئایا ئەمە وا دەکات زانکۆ و پەیمانگاکان فۆتۆگرافەر بەرهەمبهێنن؟ فایەق وتی:”

ئەگەر سەیری ئەو کەسانە بکەی کە ئەمڕۆ لەسەر ئاستی جیهان خەڵاتەکانی ۆرد پرێس فۆتۆ و پۆلیتزەر و ڕۆبەرت کاپا و خەڵاتە جیهانییەکانی تر بەدەستدەهێنن، هیچیان دەرچووی هیچ پەیمانگا وزانکۆیەک نین، بەڵکو خۆیان خۆشەویستییەکی گەورەیان بۆ ئیشەکە هەیە

بەڵام خوێندن لە زانکۆ و پەیمانگاکانی ئێمە زۆر گشتییە بەداخەوە تایبەتمندبوون زۆر کەمە لەبواری ڕاگەیاندن بۆ نموونە ڕیکلام لە دنیادا بەشی تایبەت بەخۆێ هەیە بەڵام لێرە بە وانە دەخوێندرێتبەهەمان شێوە فۆتۆجۆرنالیزم و هەموو جۆرەکانی تری فۆتۆگرافی بە شێوەیەکی گشتی باسدەکرێت. ئەو کەسانەی وانە دەڵێنەوە کەسانێکن ئەزموونیان نیە و خوێندنەوەیەکی زۆر هەژارانەیان هەیە.هەروەها وەرگرتن لە زانکۆ و پەیمانگاکان بە شێوەیەکی ئارەزوومەندانە نییە و خوێندکار بەپێی تواناکانی خۆیان وەرناگیرێن لەو بەشانە، وە کەمووکوڕی زۆر هەیە لە پێداویستییە پراکتیکییەکانیانهەموو ئەمانەش و دەکات ئەوکەسانەی لە بەشەکانی ڕاگەیاندن دەردەچن نابنە فۆتۆگرافەر، نابنە میدیاکار بەڵکو دەبنە فەرمانبەری ڕاگەیاندن لە تەلەڤیزیۆن و ڕۆژنامەکان دادەمەزرێن وەکو هەرفەرمانبەرێکی تر و موچەی مانگانەی خۆی وەردەگرێت. وە بەشێکیش لەمانە پەیوەندی بە کەسەکان خۆیانەوە هەیە، کەموکوڕی لە کەسەکان زۆرە شانبەشانی ئەوەی لە سیستمەکەشدا هەیە.”

سەبارەت بەڕۆڵی ئایدۆلۆجیش پێی وایە کە: ” کامێرا سەربەخۆیە، دوور لە ئایدۆلۆجیا و فکر و مەزهەب و نەتەوەیە، گەر وانەبێت ڕۆڵی ئەخلاقی خۆی لەدەستدەدات.

لەبەرئەوەی  کامێراکانی ئێمە بۆ حیزب و ئایدۆلۆجیایە، بۆ خێڵ و بازرگانە، فۆتۆگرافەرەکانمان ناتوانن هاوسەنگ بێلایەنانە کارەکانی خۆیان ئەنجام بدەن.  هەر میدیایەک ئەو وێنانە بڵاودەکاتەوە کەخزمەت بە ئایدۆلۆجیای خۆی دەکات.

کامێرا کە لەدوای ۱۹۹۱ ەوە کە لەدایکدەبێت، دەبێت بە ئامرازێکی سیاسی بە ئایدۆلۆجیکراو لەناو کەناڵە کوردییەکاندا، بەبێ جیاوازی.

ئەوەی دڵخۆشکەرە لە مێژووی ڕۆژنامەوانی کوردیدا لەدایکبوونی هەردوو ڕۆژنامەی هاوڵاتی و ئاوێنەیە لە سلێمانی کە سەر بە حیزب نابن و هەوڵدەدەن بەپێی ئیتیکی کاری میدیایی کاربکەنهەرچەندە ئاستی وێنە لە هەردوو ڕۆژنامەکە لە ئاستێکی نزمدایە بەوپێیەی ئێمە تاکو ئێستا فۆتۆ ئیدیتەرمان نییە لە ڕۆژنامەکاندا.”

 فایەق حەمەساڵح لەدایکبووی ساڵی ۱۹٦۱ لە شاری سلێمانی، دەرچووی کۆلێژی کشتوکاڵ، لە ساڵی ۱۹۸٤ ەوە بڕیاریداوە دەستبداتە کاری فۆتۆگرافی لە پاش خوێندنەوەی کتێبی و کاریگەربوون پێی تاکە فۆتۆگرافەری ڕاپەڕینەکان و کۆڕەوی شاری سلێمانیە، لە ئێستادا لە شاری سلێمانی دەژی و سەرقاڵی پیشەی کارەباییە.

ئامادەکاری پەڕاو: ساڤان ئاکۆ

پشیلە لە ئەدەبدا

دیدی من

لە ئینگلیزییەوە: کانیاو ئەبوبەکر

“هەموو پشیلەیەک پشیلە نییە”

دەنی دیدەرۆ

پاتریشیا هایسمس لەگەڵ ڕیپلەی

دەبلیو ئەیج ئۆدن لەگەڵ پانگور

“پانگور، پانگوری سپی، چەند خۆشبەختین کە تەنیا پێکەوەین، توێژەرێک و پشیلەیەک.”

ئاڵدۆس هەکسلی لەگەڵ لیمبۆ

“هەرگیز هیچ پیاوێک نەیوێراوە وەک پشیلەیەکی نێرینەی سیامی، تڕۆیانە شکۆفەی وەڕسی خۆی لە وەختی باوێشکدان بەسەر مێینەکەیدا بکات.”

سیڵڤیا پلاس لەگەڵ دادی

“ژنێکی زەردەخەنە بەلێوم،

تەنها سی ساڵم،

وەک پشیلەکەشم، خاوەنی حەوت ڕۆحم.”

دۆریس لێسینگ لەگەڵ مادۆنای ڕەش

ساموێل بێکێت لەگەڵ وات و مۆرفی

مارک توەین لەگەڵ هەکڵبێری

جۆرج بێرناردشۆ لەگەڵ پیگمالیەن

ویلیام کارلۆس ویلیام لەگەڵ ئادەم و حەوا

“کاتێک پشیلەکە

بازی دایە بەشی سەرەوەی

گەنجینەی مرەباکە

سەرەتا بە لاقی پێشەوەی لای ڕاستی

هێواش هێواش،

پاشان بە لاقەکانی دواوەی بۆ

بۆشی نێو گوڵدانەکە هاتە خوار…”

گۆر ڤیداڵ لەگەڵ کالیگولا

ڕانداڵ جارێڵ لەگەڵ هاوەڵی خنجیلە

ئێدوارد گۆرێ لەگەڵ قیسارە و بۆرە و هاوڕێ

ئێزرا پاوند لەگەڵ سێ پشیلەکەی

“لەگەڵ ئافرەتی جواندا بوون ئاسوودەم دەکات

مرۆڤ بۆ دەبێت لەو بابەتانەدا درۆ بکات؟

دووبارەی دەکەمەوە:

حەز بە دواندنی ئافرەتی جوان دەکەم

هەرچەندە جگە لە قسەی پڕوپووچ

باسی هیچی دی ناکەین،

مرخەمرخی پشیلە نادیارەکانیش شادیهێنەر و هاندەرن…”

پشیلەی ماڵی  ئێزرا پاوند

ئێرنست هەمینگوەی لەگەڵ نیک

“ئێرنست هەمینگوەی لەگەڵ زۆر شت دەگونجا، یاوەریکردنی پشیلەش یەکێک بوو لەوانە. پشیلەی هەمینگوەی یان پشیلەی فرەپێ، پشیلەیەکە کە لەبری هەژدە پێپەنجەی ئاسایی، لە بەشی پێشەوەی هەر پێیەکی شەش پێپەنجەی هەیە و زۆر جاریش پێپەنجەیەکی زیادە لە پاشی پێیەکەیدا. هەمینگوەی زۆر بەهرە و خولیای هەبوون، پشیلە خۆشەویستێکی لە ڕادەبەدەری بوو، چونکە باوەڕی بە ڕۆحیانەتی ئازادیی جۆرەکانی دی هەبوو. یەکەم پشیلەی لە کاپتنی کەشتییەکەوە وەرگرت، لە کی وێست لە فلۆریدا، کە ساڵانێک بوو لێی دەژیا. لە ئێستادا، لە مۆزەخانە و هاوکات ماڵەکەی هەمینگوەیدا، لە کی وێست نزیکەی شەست پشیلە دەژین، هەموویان بە مەرجی وەسێتەکەی خۆی پارێزراون.”

ڕایمۆند چاندڵەر لەگەڵ خەوی گەورە

ترومان کاپۆت لەگەڵ تیفانی

“هێشتا پشیلەکەی لە باوەشدا بوو، ختووکەی سەری پشیلەکەی دەدا و گوتی: ‘پشەی داماو.’ بەردەوام بوو: ‘پشەی داماو، ناوی نییە، تۆزێک ناخۆشە ناوت نەبێ، بەڵام من مافی ئەوەم نییە ناوی بدەمێ، دەبێت چاوەڕێ بکات تا دەبێتە هیی کەسێک. ئێمە تەنها ڕۆژێک لای ڕووبارەکە بووینە هاوەڵی یەکتر، ئەگینا هیی یەکتر نین، ئەو ئازادە، منیش هەروا. من نامەوێ خاوەنی هیچ بم تا ئەو کاتەی دەزانم ئەو جێگەیەم دۆزیوەتەوە کە هیی خۆم و شتەکانمن، جارێ نازانم کوێیە، بەڵام دەزانم چۆنە.’ پشیلەکەی خستە سەر زەوییەکەو زەردەیەکی کرد و گوتی: ‘وەک هیی تیفانی وایە’.'”

ئێلیزابێس بیشۆپ و مینۆ

“مینۆ، بنوو و خەون ببینە

چاوە گەورەکانت دابخە:

جێگەی پڕ ڕووداوت خڕ و ئامادە بکە

خۆشترین سوپرایزە

مینۆی ئازیز، ئەو گرژییەت لابەرە

و ئاسوودە بە،

پشیلە نابێت لە بارێکی

مارکسیدا نوقمبێت

خۆشی و ئەوین دەبنە هیی تۆ

ڕووگرژ مەبە مینۆ

ڕۆژە خۆشەکان وا دێن

بنوو، بنوو با بێن…”

لایلایەی پشیلە، ئێلیزابێس بیشۆپ

ئاڵن گینسبێرگ لەگەڵ هاوڵ (لوورە)

“باشترین پشیلەکانی سەردەمی خۆمم دەبینی، چۆن شێتی وێرانی دەکردن.”

جاک کێراوک لەگەڵ تایک

“کە پشیلە مرخەمرخکەرەکەم دەگرمە باوەش، بارتەقای دووریی مانگ، هەناسەیەک هەڵدەمژم.”

ویلیام ئێس بۆرۆفس لەگەڵ جەنکی

چارلس بۆکۆڤسکی لەگەڵ فاکتۆتەم

“کە چاوپێکەوتنەکان کۆتاییان دێت

پشیلەکە هەڵدەگرم، لە ڕووناکییە مەست و دووکەڵاویەکەدا ئاگام لێی دەبێت،

دەحەسێتەوە، چونکە دەزانێت

لەگەڵ ئەوەشدا هەندێک جار شانازی دەکەم

کە دواتر وێنەکان دەبینم،

من و پشیلەکە پێکەوە وێنەمان گیراوە

ئەویش دەزانێت ئەوە پڕوپووچە، بەڵام هەر باشە…”

مێژووی دایک قەحبەیەکی بەهێز

دۆن دێلیلۆ لەگەڵ ماوی دووەم

هێرمان هێسە لەگەڵ نارسیس

جۆرج لویس بۆرگ لەگەڵ ئەلف

جولیۆ کۆرتازار لەگەڵ بێستیاریۆ

ئەلبێرتۆ مۆرڤایا لەگەڵ ئاگۆستینۆ

جۆسێف برۆدسکی لەگەڵ یورانیا

هاروکی موراکامی لەگەڵ کافکا

ئەندرێ بازین لەگڵ چاپلن

لویس فێردیناند سێلین لەگەڵ میا کولپا

فڕانسواز ساگان لەگەڵ برامز

ژان پۆڵ سارتەر لەگەڵ هیچ

ئەلبێر کامۆ لەگەڵ نامۆ

جاک دێریدا لەگەڵ لۆگۆس

“لۆگۆس، بوونەوەرێکی زیندووە، هەروەها بوونەوەرێکی ڕێکدروستکراوە، بوونەوەرێک، بە جەستەیەکی جوێ و لەبارەوە، لەگەڵ ناوەند و لاکانیدا، هەروەها جومگە و سەر و لاقەکانیشی.”

جاک دێریدا، دەرمانخانەی پلەیتۆ

میشێڵ فۆکۆ لەگەڵ شێتی

ڕۆبێرت فرۆست

“پشیلەکە دێتە ژوورەوە

دەیکەمە دەرەوە

دووبارە دێتەوە…”

تی ئێس ئیڵیۆت

“پشیلە سەگ نییە.”

بە وێنە: کۆنسێرتی گەشتێکی موزیکی لە یۆنانەوە تا کوردستان

دیدی من

فۆتۆ: بیار ڕەشید

ڕۆژی سێشەممە، بەرواری ٤\٤\٢٠١٧، لە زانکۆی ئەمەریکی لە عێراق-سلێمانی لە باشووری کوردستان، کۆنسێرتێک بە ناونیشانی گەشتێکی موزیکی لە یۆنانەوە تا کوردستان بەڕێوە چوو، کە تیایدا سێ ژەنیاری یۆنانی و سێ ژەنیاری کورد بەشدار بوون.

ژەنیارە یۆنانییەکان بریتی بوون لە کۆنستانتینۆس، گیانیس پۆڵیۆس و ماتیۆس، کە بەشی یەکەمی گەشتەکە لە ژەنین و گوتنی چەند گۆرانییەکی فۆلکلۆری یۆنانی و موزیکە جیهانییەکان پێک هاتبوو، لە لایەنیانەوە.

ژەنیارە کوردەکان بریتی بوون لە هەژار زەهاوی، ئەرتان تەکین و ئەیووب عەلی، کە بەشی دووەمی گەشتەکە لە ژەنین و گوتنی چەند گۆرانییەکی فۆلکلۆری کوردی پێک هاتبوو، لە لایەنیانەوە.

دواتر و لە بەشی سێیەم و کۆتایی گەشتەکەدا، هەردوو لایەن، ژەنیارە یۆنانی و کوردەکان، موزیکی گەلەکانیان ئاوێتەی یەک کرد و چەند بەرهەمێکیان پێشکەش کرد، کە لە ڕووی ئاواز و موزیکەوە لە یەکتر نزیک بوون.

هەژار زەهاوی سەبارەت بەم جۆرە لە موزیک و ئاوێتەکردنە، بۆ ئامادەبوان گوتی: ”ئاوێتەکردنی موزیکی گەلان و ژەنین و گوتنیان پێکەوە، دەکرێت هەم کارێکی گران و هەم کارێکی ئاسان بێت، بەڵام ئەوەی گرنگە، ئەوەیە چۆن بە وردییەوە ئاوازە لێکچووەکان دەدۆزیتەوە و ئاوێتەی یەکتریان دەکەیت.”

جێگەی باسە ئەم کۆنسێرتە، لە ڕۆژانی پێشووتردا لە شاری هەولێری باشووری کوردستان، لە چەند شوێنێکی جیاواز بەڕێوە چوو.

لە ڕۆژی ٣ی نیسانیشدا وۆرکشۆپێک بۆ ئەو ژەنیارە یۆنانیانە سازکرا کە تیایدا کۆنستۆنتینۆس وتی: “سوپاستان دەکەم، سەرەتا سوپاسی زەهاوی دەکەم، پاشان سوپاسی سەرۆکی بۆردی زانکۆی ئەمەریکی لە عێراق-سلێمانی. من زۆر دڵخۆشم کە ئەمڕۆ لێرەم. یۆنان هەمیشە پردێکی کلتووری بووە لە نێوان ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوادا، ئەمەش زۆر بە باشی لە موزیکەکەیدا ڕەنگی داوەتەوە. کەم کۆمەڵگە هەیە کە پێگەی موزیک تیایدا پێگەیەکی گرنگ نەبێت. لە بەڵگەکانمدا پشت بە دوو نموونە دەبەستم، کە دوو کەسی جیاواز باسیان لێوە کردووە: یەکەمیان ئالان لوماکسە، کە موزیکناسێکی ئەمەریکییە، کاری لەسەر موزیک و گۆرانییە فۆلکلۆرییەکانی تەواوی دنیا کردووە و نووسیونییەتیەوە، هەروەها کاری لەسەر هەموو ئەو تایبەتمەندییانە کردووە کە ئەو موزیکە فۆلکلۆرییانە هەیانە. هەوڵی داوە ئەمە وێنەدانەوەیەک بێت بۆ کۆمەڵگەکەی. “

ئەو بەردەوام بوو: “دوو ڤۆکاڵ لە ناوچەی یۆناندا هەن، یەکەمیان ئەناتۆڵیانە، دووەمیشیان ڕۆژئاواییە. بۆ ئەوانەی شارەزاییان لە موزیکدا هەیە، ئێمە لە بەشەکەی ئەناتۆڵیاندا چارەکەتۆنمان هەیە، کە لە سنووری ٦٠٠ کیلۆمەتردا ئەم چارەکەتۆنە کاڵ دەبێتەوە، ئەمە بۆ وایە؟ ئێمە هێشتا لێکۆڵینەوەی لەبارەوە دەکەین و نازانین هۆکارەکەی چییە. کەسی دووەمیان کە دەمەوێت لەبارەیەوە بدوێم، ئەلفرێد تۆماتییە، کە لێکۆڵەرێکی فەڕەنسییە، لێکۆڵینەوەی لەسەر ئەوە کردووە کە دەنگ چۆن دروست دەبێت لە قوڕگی مرۆڤدا. دەنگ شتێکە کە نابینرێت، بەڵکو دەبێت وێنای بکەین. هەوا هەڵدەمژین، بەڵام هەمیشە لەو کاتەدا دەنگ دروست دەکەین کە هەناسە دەدەینەوە. ئەوەی ئەلفرێد تۆماتی دۆزیویەتییەوە شتێکی زۆر گرنگە، هەموو ئەو قسانەی کە دەیکەین یاخود ئەو دەنگانەی دروستی دەکەین، ناتوانین دروستیان بکەین ئەگەر نەتوانین ببیستین. ڕەنگە ئەمە سادە بێت بەلاتانەوە، بەڵام وانییە. من ناتوانم بە ئینگلیزییەکی ئەکسێنتی ئۆکسفۆردییانە قسەتان لەگەڵ بکەم، چونکە گوێیەکانم وەک هەمان شێوەی یەکێک کە بەڕیتانییە ڕانەهاتووە. ئەمە مانای ئەوە نییە کە من ناتوانم ئەمە بکەم، بەڵکو پەیوەندی بەوەوەیە کە ناتوانم گوێم لەوە بێت. ئێستا دێینە سەر ئەوەی ئەمە چ پەیوەندییەکی بە موزیکەوە هەیە؛ کاتێک تۆ دەنگێک دەردەکەیت، ئەگەر ئۆ بێت یاخود ئا، بۆ گوێگری نەتەوەیەکی جیاواز، جیاواز ئەو دەنگە وەردەگرێت. هەر زمانێکی جیاواز لە دنیادا پێگەی خۆی هەیە. “

لەبارەی دەنگەکانی موزیکەوە کۆنستانتینۆس وتی: “لە موزیکی یۆنانیدا ئەو ڤاوڵانەی هەن بریتین لە ئا، ئێ، ئی، ئۆ، ئو، لە زمانەکانی تردا جیاوازن. بۆ نموونە لە فەڕەنسا ئیو هەیە، ئەمەش بە هەمان شێوە لە گۆرانی و شێوازی گوتنی ئاوازی یۆنانیدا دەیبینین. “

 

”موزیکی کلاسیک، لوتکەی شیعرییەتە لە ئەلفوبێی موزیکدا. بناغەی مۆسیقای نەتەوەیی ئێمە، مۆسیقای کەنیسەیە.” نموونەیەکی ئەو پارچە موزیکە دەهێنێتەوە و دەڵێت: ”ئەمە مەقامی ئێمەیە. ئەوەی گرنگە بۆ ئەم موزیکە، هەر بۆ زانیاریتان موزیکی بیزەنتین بە هیچ جۆرێک بە نۆتە نانوسرێت، بەڵکو سیستەمێکی تایبەتی خۆی هەیە. ئێستاش دەچمە سەر ستایلی ئەناتۆڵیا، کە ئێمە بەکاری دەهێنین، تەواو کەوتووەتە ژێر کاریگەریی ئەو کاتەی کە یۆنان لەژێر کۆنتڕۆڵی ئاسیای بچووکدا بوو، یاخود ئاسیای بچووک دەستی بەسەردا گرتبوو. ترابزۆن یەکێکە لەو ناوچانەی کە ئەم ستایلەی زۆر تێدا بەکار هاتووە و لەوێوە سەرچاوەی گرتووە، کە تا ساڵی ١٩٢٢ش ئەو ناوچەیە بەشێک بووە لە وڵاتی یۆنان، بەڵام لە ئێستادا بە هۆی داگیرکارییەوە ناوچەیەکی تورکیایە.”

This slideshow requires JavaScript.

بە وێنە: بڵاوبوونەوەی دوایین کتێبی دانا ڕەئووف لە ناوەندی غەزەلنووس

This slideshow requires JavaScript.

دیدی من – ئاراس عەبدولڵا

فۆتۆ: پشتیوان کەمال

پاشنیوەڕۆی ڕۆژی ٩/٤/٢٠١٧، لە ناوەندی غەزەلنووس، دوایین کتێبی نووسەر و شانۆکار دانا ڕەئووف، بە ناونیشانی ئەنتوان چێخەف، لە پلاتۆنۆڤ-ەوە بۆ باخی گێلاس، لە مەراسیمێکدا بڵاو کرایەوە.

ئەم کتێبە لە لایەن دەزگای چاپ و پەخشی سەردەمەوە چاپ کراوە و لە مەڕاسیمەکەدا، کە بە ئامادەیی نووسەری کتێبەکە بەڕێوە چوو، کامەران سوبحان دەربارەی کتێبەکە بابەتێکی پێشکەش بە ئامادەبووان کرد و دواتر مەڕاسیمی واژۆکردنی کتێبەکە بەڕێوە چوو.

فۆتۆگەلێک بە هەزاران گوتەى شاراوە لە جەنگ

ديدى مندى دەبليو فارسى
لە فارسيەوە: سەليم جەمال

ئەندى سپیرا بە فۆتۆ ڕه‌شوسپییه‌کانی دەناسرێت، بەتايبەتى لەو ناوچانەى کە جەنگى تێدا بەرپا بووە. فۆتۆگرافەرێک، کە لە هەر شوێنێک قسەوباسى جەنگ بکرێت، گەشت بۆ ئەو شوێنە دەکات. لە وڵاتانی ئەفغانستان و سووريا بگرە تا بۆسنيا، گەشتى کردووە. سپیرا بەدواى وێناکردنى ژيانى ڕۆژانەى ئەو وڵات و ناوچانەيە، کە جەنگیان بەسەردا سەپێندراوە.

ئه‌ندی سپیرا

لە خوارەوە گوڵبژێرێک لە فۆتۆکانى ئەند ىسپیرا دەخەينە بەر ديدى خوێنەران

ناوچەى کشمير لە نزيک وڵاتى هيندستان، بە يەکێک لە ناوچە سەربازييەکان دەناسرێت لە جيهان. وڵاتانى چين، هیندستان و پاکستان، نيازى داگيرکردنى ئەو ناوچەيەيان هەيە. لە ساڵى ١٩٨٩دا، بە هۆى تێکبەربوونى هێزە چەکدارەکان، نزيکەى حەفتا هەزار خەڵک بوونە قوربانى. ئەندى سپیرا لە ساڵى ٢٠١٠دا بە هۆى ئەو پڕۆژە فۆتۆگرافیيەى کە کشميرى ناو بوو، خەڵاتى ليکا ئۆسکار بارناکى بەدەست هێنا. ئەو لەبارەى ئەم فۆتۆيە دەڵێت: ”ئەم دوو مێردمنداڵە هيچ شتێک شک نابەن، جگە لە توندوتيژى.“
خەڵکى لە ئانوساتى جەنگيشدا بەردەوامى بە ژيانى ڕۆژانەى خۆيان دەدەن. ئەندى سپیرا ئەم فۆتۆيەى لە يەکێک لە خوێندنگەکانى شارى مەزارشەريف گرتووە. لەم فۆتۆيەدا خاڵێکى بەپێز بوونى هەيە، ئەويش ئەوەيە کە تاريکييەکى خەست لە ناو ئەو پۆلەدا خۆى نواندووە، بە هۆى تيشکدانەوەى خۆر. سپیرا لەو بارەيەوە دەڵێت: ”زۆرينەى جار من سوود لە تەکنيکى ڕووناکى و تارمايى وەردەگرم بۆ بەيانکردنى ديد و بۆچوونەکانم.“
ئەم فۆتۆيە بازاڕى مەزارشەريفە لە ساڵى ٢٠١٥. ئەو فۆتۆگرافەرە ئەڵمانیيە نيازى وايە کە جيا لە توندوتيژیی جەنگ، دۆخى ڕۆژانەى ئەو هاووڵاتیيانەى کە جەنگيان بەسەردا سەپێندراوە، پەلکێش و وێنايان بکات.
تێکبەربوونى دژوارى نێوان هێزى چەکدارانى کورد و دەوڵەتى ئيسلامى، بووەتە هۆى ئاوارەبوونى خەڵکانێکى زۆر لە کوردەکان. ئەمە فۆتۆى ئاوارەکانى کوردە لە نزيک سنوورى عێراق و سووريا. تا ئێستا زياتر لە دووسەد و بیست هەزار خەڵک لە ڕێگەى ئەم سنوورەوە هەڵهاتوون.
سپیرا ئارەزووى هەيە کارى خۆى لە چوارچيوەى گێڕانەوەى ژيانى ئەو خەڵکانە ڕاڤە بکات، کە لە دواوەى شەڕگەکان بەرگرى لە خاکەکەيان دەکەن. ئەو دەڵێت: ”گەر لە مەودايەکى دوور لە جەنگ بڕوانين، شتێکى شوومە.“
لە ساڵى ٢٠١١دا، ئەندى سپیرا لە بەخاکسپاردنى هاووڵاتیيەک لە شارى قووشى وڵاتى عێراق ئامادە بوو؛ شوێنێک کە لە %٩٨ دانيشتوانى سريانى، پەيڕەوانى کڵێسای کاتۆليک و ئۆرتۆديکسى سووريا پێک هاتووە. لە ساڵى ٢٠١٤ تا ٢٠١٦دا، دەوڵەتى ئيسلامى ئەو شارەى لەژێر ڕکێفى خۆى هێشتبووەوە، کە بووە هۆى ئاوارەبوونى هەزاران سريانى.
ئەندى سپیرا زۆرينەى جار بۆ وڵاتى نيجيريا گەشتى کردووە، لەو گەشتانەيدا فۆتۆى هەشتا کچ و ژنى گرتووە، کە لە لايەن ڕێکخراوى توندڕەوى بۆکۆحەرام بە ديلى گيراون و سووکايەتیيان پێ کراوە. بۆ سپیرا ئەوە گرنگە کە ئەو ژنانە بە قوربانى لەقەڵەم نەدات لە چوارچيوەى کارەکەيدا. ئەو دەڵێت: “من وا بیر دەکەمەوە، کە لە فۆڕم و کارى فۆتۆگرافەریی ئەم پڕۆژەيەدا، تەواوى تواناى خۆم بەدەر خستووە. بە هەرحاڵ، ديسان شتگەلێک بوونيان هەبووە کە نەمتوانيوە لەم فۆتۆيەدا پەلکێشيان بکەم.“

فۆتۆگرافه‌رێكی به‌نێوبانگی چینیی له‌ ته‌مه‌نی ٢٩ ساڵیدا ’خۆی ده‌كوژێت‘

دیدی منكره‌یچه‌رس

ژیوار جه‌وهه‌ر


به‌رواری ٢٤ـی ٢ـی ٢٠١٧، وته‌بێژی كلێین سه‌ن گه‌له‌ری ڕایگه‌یاند كه‌ فۆتۆگرافه‌ری به‌نێوبانگی چینیی ڕێن هانگ له‌ به‌رلین، له‌ ته‌مه‌نی ٢٩ ساڵیدا كۆچی دوایی كردووه‌.

پڕۆژه‌ فۆتۆگرافییه‌كانی ڕێن هانگ به‌ ڕووتیی مۆدێله‌كانی و هه‌ستیاریی تێماكانی جیا ده‌كرێنه‌وه‌. ڕێن هاوڕێكانی وه‌ك فۆتۆمۆدێل له‌ فۆتۆكانیدا به‌كار ده‌هێنا: ”به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی فۆتۆی هاوڕێكانم ده‌گرم، چونكه‌ كه‌سه‌ بێگانه‌كان ده‌مشڵه‌ژێنن.“ ڕێن چه‌ند جارێک كاره‌كانی سانسۆر كراوه‌ و خۆیشی له‌ لایه‌ن حكومه‌تی چینه‌وه‌ ده‌ستگیر كراوه‌.

ده‌ترسم بچمه‌ ده‌ره‌وه‌
به‌ده‌م پیاسه‌كردن به‌ شه‌قامێكدا
بیر ده‌كه‌مه‌وه‌:
جانتای هه‌موو كه‌س
پڕ نییه‌ له‌ پاره‌
به‌ڵكو له‌ چه‌قۆ
هه‌ندێ كه‌س به‌ پاره‌ چه‌قۆ ده‌كڕن
هه‌ندێ كه‌س به‌ چه‌قۆكه‌ پاره‌ ده‌دزن
چه‌قۆیه‌ک ده‌كڕن و پاره‌ی زیاتر ده‌دزن
پاره‌ی زیاتر ده‌دزن و چه‌قۆیه‌كی گه‌وره‌تر ده‌كڕن

له‌ كه‌ناری شه‌قامه‌كه‌ داده‌نیشم
ده‌ترسم بگریم

كلێین سه‌ن گه‌له‌ری له‌ مانگی پێنجی ٢٠١٦ له‌ پێشانگه‌یه‌كدا به‌م جۆره‌ وه‌سفی ڕێن هانگی فۆتۆگرافه‌ر ده‌كات، ”ڕێن هه‌م شاعیر بوو، هه‌م فۆتۆگرافه‌ر. ژینگه‌ی شار و گونده‌كان له‌ فۆتۆكانیدا تێكه‌ڵ ده‌كات و وه‌ک مێتافۆرێک بۆ تایبه‌تمه‌ندیی شار له‌ ڕۆژگاری ئێستادا به‌كار ده‌هێنێت. ده‌ربڕین وهه‌ستی سه‌بجێكتی ناو فۆتۆكانی ئاسایین، به‌ڵام ده‌توانن كاریگه‌رییه‌كی زۆر دروست بكه‌ن.“

ڕێن هانگ له‌ شه‌ڕێكی به‌رده‌وامدا بوو له‌گه‌ڵ خه‌مۆكیدا، كه‌ به‌شێكی تایبه‌تی له‌ ماڵپه‌ڕه‌ تاكه‌كه‌سییه‌كه‌یدا به‌ ناوی «خه‌مۆكیی من» بۆ كردبووه‌وه‌ و به‌ شێوه‌ی شیعر و نووسینی كورت خه‌مۆكییه‌كانی خۆی تێدا یادداشت ده‌كرد. چه‌ند مانگێک پێش ئێستا، له‌ یه‌كێک له‌ تۆڕه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كاندا نووسیویه‌تی: ”هه‌موو ساڵێک ئاره‌زووه‌كه‌م وه‌ک خۆی ده‌مێنێته‌وه‌: زووتر بمرم. هیوادارم ئه‌مساڵ ئه‌م ئاره‌زووه‌م بێته‌ دی.“

ڕۆژنامه‌ی دی مۆرگانی هۆڵه‌ندی ڕایگه‌یاندووه‌ كه‌ ڕێن هانگ خۆی كوشتووه‌، به‌ پێی وته‌ی یه‌كێك له‌ هاوڕێ نزیكه‌كانی، به‌ڵام هێشتا ڕاستیی ئه‌م هه‌واڵه‌ دووپات نه‌كراوه‌ته‌وه‌.

له‌ ڕێگه‌ی ماڵپه‌ڕه‌كه‌یه‌وه‌، ته‌واوی كاره‌كانی ڕێن هانگ ببینن: ماڵپه‌ری تایبه‌تیی ڕێن هانگ

This slideshow requires JavaScript.

نایابترین فۆتۆکانی ئاژانسی ناسا بۆ ساڵی ٢٠١٦

دیدی منفوبیز

له‌ ئینگلیزییه‌وه‌: پرژە نەجمەدین

ئاژانسی ناسا ئەکاونتی ئینستاگرامەکەی بە فۆتۆی سەرسووڕهێنەری گەردوونەکەمان نەخشاندووە، کە زۆربەیان لە لایەن تەلیسکۆبی هەبڵەوە گیراون. هەروەها دانیشتوانی وێستگەی بۆشایی نێودەوڵەتی، هەندێک جار فۆتۆی درەوشاوەی گەردوون لە ناو پەنجەرەکانەوە دەگرن.

کەرەستەکانی بۆشایی لە توانایاندایە فۆتۆی بڕواپێنەکراوی کونی ڕەش بگرن. ئێمە بیست جوانترین فۆتۆمان هەڵبژاردووه‌، کە لە ساڵی ٢٠١٧دا لە لایەن ناساوە بڵاو کراونەتەوە؛ گەشتێکی کورتی دوور لە زەویی ئێمەوە، پێشکەش بە تۆ دەکرێت.

This slideshow requires JavaScript.

کتێبی بە کڕیستال داپۆشراو لە لایەن ئەلێکسس ئارنۆڵد

دیدی منفۆبیز

لە ئینگلیزییەوە: پرژە نەجمەدین

پڕۆژەی بەکریستاڵکردنی کتێب لە لایەن ئەلێکسس ئارنۆڵد وێنەدانەوەیە لەبارەی چۆن کتێبی جەستەیی لە ژیانی ڕۆژانەمان دوور دەکەونەوە و کتێبە تەکنەلۆژییەکان جێگەیان دەگرنەوە. بە پڕۆسەی داپۆشینی مادەکە بە بۆراکسی کریستاڵ، ئارنۆلد وشکیان دەکاتەوە و وایان لێ دەکات وەک دروستکراوێکی هونەریی سروشتی دەربکەون نەک وەک دروستکراوێکی مرۆڤ؛ بەردێکی سروشتی کە بە شێوەیەکی سروشتی لە شوێنێک دۆزراوەتەوە. ئەو کتێبانە دەبەسترێن بە وریایەوە هەڵدەبژێرێن، بە شێوەیەکی گشتی باس لە تەکنەلۆژیا و پاراستنی مافی کڕیار دەکەن لە جیهانی سەردەمییانە، کە کار دەکاتە سەر هەسارەکەمان.

چەند فۆتۆیەکی دەگمەنی سەد ساڵ پێش ئێستا ژیانی ئەمەریکاییە ڕەسەنەکان پیشان دەدەن

 

دیدی من بۆرد پاندا
لە ئینگلیزییەوە: ساڤان ئاکۆ

کلتووری ئەمەریکاییە ڕەسەنەکان دەوڵەمەندە بە شێوازی جلوبەرگی تایبەت و وێنای ڕۆحی ژیانی ئازادی دەکات، بەڵام لە ماوەی سەدەی بیستەمدا بە خێرایی بەرەو نەمان دەچوون، هەر لەبەر ئەم هۆیەش ئێدوارد شەریف ماوەیەکی زۆری ژیانی خۆی تەرخان کرد بۆ ڕیکۆردکردن و گرتنی فۆتۆی شێوازی ژیانی هۆزە خۆڕسکەکانی باکووری ئەمەریکا و کارە فراوانەکەی پڕیەتی لە فۆتۆی سەرنجڕاکێشی ئەو دەوروبەرە.

لە ساڵی ١٩٠٦دا، سەرمایەدار و خاوەبانکی سەروەتدار جەی پی مۆرگان، ٧٥،٠٠٠ دۆلاری بۆ ئێدوارد تەرخان کرد تا زنجیرەیەک لەسەر ئەمەریکاییە ڕەسەنەکان تۆمار بکات، پێکەوە ٢٠ بەرگ زنجیرەیان بەرهەم هێنا بە ناوی هیندییەکانی باکووری ئەمەریکا. ئێدوارد زیاتر لە ٢٠ ساڵی لە گەشتکردن بە درێژایی کیشوەرەکە بەسەربردووە و ٤٠،٠٠٠ فۆتۆی بۆ زیاتر لە ٨٠ هۆز گرتووە، هەروەها گۆرانیی تۆمار کردووە و ژیاننامە و چیرۆکی ژیانیانی وەرگرتووە.

ڕێگەی ئێدوارد بۆ تۆمارکردنی ئەو ژیانەی بەرەو ون بوون دەچوو، لە لایەن هەندێک لە مرۆڤناسەکانەوە ڕەخنەی لێ دەگیرا بەوەی کە ئەو فۆتۆیانەی جیا کردووەتەوە کە لە جلوبەرگدا لە هۆزەکە ناچن و تەنیا فۆتۆ ڕۆمانتیکەکانی بەکارهێناوە، بەڵام لەگەڵ هەموو ئەو رەخنەیەشدا کارەکەی هەقیقەتی زۆر لەخۆی دەگرێت و بە یەکێک لە لێکۆڵینەوە هەرە گەورەکانی  ئەمەریکاییە ڕەسەنەکان دادەنرێت.

This slideshow requires JavaScript.

باشترین فۆتۆ درۆنەکانی ٢٠١٦

دیدی من – تایم

لە ئینگلیزییەوە: پرژە نەجمەدین، پشتیوان کەمال

فۆتۆگرافی هەوڵی ئەوە دەدات ئەو شتانە پیشان بدات کە هێشتا نەبینراون. فۆتۆی درۆنیش دەیەوێت هەمان شت بکات، بتوانێت ڕوانینێکمان پیشان بدات لە گۆشەیەکەوە ئاسان نەبێت، کە ئێمە بیگەینێ و تەماشای جیهانی لێوە بکەین.

ئەمساڵ، هەزاران فۆتۆی درۆن نێردراون بۆ پێشبڕکێی دڕۆنستاگرام و سکایپیکسڵ، لە نێویشیاندا فۆتۆی بازنەیی سەلەموونە ئاڵتوونیەکان لە ژێر ئاودا، کە ئاسان نەدەبوون بۆ بینین لەسەر زەوییەوە. یەکێکی تر لە فۆتۆکان کۆمەڵێک مەلەوان پیشان دەدات بە شێوەیەکی ناڕێکخراو لە ناو مەلەوانگەیەکدان و خۆیان ئامادە دەکەن بۆ پێشبڕکێییەکی مەلەوانی لە کۆڵۆمبیا. یەکێکی تریش لە فۆتۆکان بریتییە لە بینینی کۆمەڵێک هێڵی تایبەت لە کاتی دوورینەوەی دانەوێڵەدا لە ڕۆمانیا.

ساڵی ٢٠١٦، درۆن بووە ئامێرێک زیاتر بە دەست بگات و ئاسانتریش بەکار بێت. هیچ گومانێک نییە کە ساڵی ٢٠١٧ دەبێت چاوەڕێی ئەوە بکەین فۆتۆکانی درۆن زیاتر سەرساممان بکەن و شوێنی وامان پیشان بدەن کە هێشتا مرۆڤ نەیبینیوە، یاخود نەیتوانیوە لەو گۆشەیەوە ئەو جێگەیانە ببینێت.

This slideshow requires JavaScript.