Category Archives: چاوپێکەوتن

پەڕاوی گونەی: چاوپێکەوتنێک لەگەڵ هۆبشمید، هاوڕێ ڕزگارەکەی یەڵماز گونەی

ئەم پەڕاوە، لە چوارچێوەی ئیڤێنتی دەرهێنەرێک لە زیندانەوەدایە، کە بە هاوبەشی لە لایەن ماڵپەری کلتووریی دیدی من، ڕێکخراوی کلتووریی کەشکۆڵ و سینەما سالم ڕێک خراوە

دیدی من – ڕووداوی ئینگلیزی
سازدانی: کامەران سوبحان
لە ئینگلیزییەوە: پشتیوان کەمال

یەڵماز گونەی، فیلمساز، پڕۆدیوسەر و نووسەرێکی کورد بوو، سیناریۆی فیلمی براوەی خەڵاتی کان، ڕێگەی نووسیوە. دوای زیندانیبوونی ئەو فیلمسازە، ئیدی هوبشمیدی هاوڕێی، یارمەتیی گونەی داوە تا لە زیندان هەڵبێت و بەرەو ئەورووپا بڕوات. هوبشمید کتێبێکی نوسیووە بە ناوی ڕێگە: ڕێگەیەک بەرەو مەنفا، هیواش دەخوازێت فیلمێکی بەڵگەنامەیی دەربارەی ژیانی نائاسایی ئەم هاوڕێیەی دروست بکات.

ئەم چاوپێکەوتنە لە پێشانگەی کتێبی فڕانکفۆرتی ساڵی ٢٠١٦ ساز دراوە.

ئێدی هۆبشمید _کامەران سوبحان

یەکەم جار لە کوێ چاوت بە یەڵماز گونەی کەوت؟

فیلمی مێگەلی یەڵماز گونەیم لە ساڵی ١٩٧٩دا لە فێستیڤاڵی کان بینی، دەمانویست فیلمەکە لە سویسرا نماییش بکەین، هاوڕێیەک چووە تورکیا بۆ بینینی گونەی، گرێبەستێکی لەگەڵ ئیمزا کرد بۆ فیلمەکەی تاوەکو لە سویسرا نماییشی بکەن. کاتێک لە ئۆکتۆبەری ١٩٨٠دا سەردانی گونەیمان کردەوە، ئەو هێشتا لە زینداندا بوو. لەگەڵیدا بە چاودێریی پۆلیس لە زینداندا دانیشتین. باسمان لەو ڕێگەیانە کرد کە پێکەوە ئیشی تێدا بکەین. لەو کاتەدا زۆر غەمبار بوو، بەڵام دڵخۆش بوو بە بیستنی ئەوەی ئێمە کاری لەگەڵ بکەین. ئەو ڕێگە، مێگەل و دوژمنی لە تورکیا بەرهەم هێنابوو. گونەی بە کوالیتیی فیلمی دوژمن خۆشحاڵ نەبوو، بە هۆی ئەو کوالیتییە نزمە هونەرییەی کە لە فیلمەکەدا بەکار هاتبوو. داوامان لێ کرد کەرەستەکانی فیلمەکەیمان بۆ بنێرێت، تاوەکو ئێمە جارێکی تر سیستمی دەنگ و مۆنتاژ و ڕەنگ بگۆڕین، ئەویش ڕازی بوو. پاشان بووە فیلمێکی زۆرباش.

چۆن دەستتان کرد بە کارکردن لەگەڵ یەڵماز گونەی؟

لە ماوەی ساڵانی ١٩٨٠ بۆ ١٩٨٤دا، کارم لەگەڵ گونەی کرد. ئەو دە ساڵ لە من گەورەتر بوو. ئەزموونێکی زۆری هەبوو لە بواری فیلمسازیدا. زیاتر لە سەد فیلم وەک ئەکتەر، بەرهەمهێنەر و سیناریست کاری کردبوو. ئەزموونی من لەو کاتەدا دیاریکراو بوو. بەو شێوەیە دەستمان کرد بە کاری هاوبەش. لە سەرەتادا، هەموو کەرەستەکانمان لە تورکیاوە گواستەوە بۆ سویسرا، بە فیلمی ڕێگەشەوە، لە کاتێکدا فڕۆکەخانەکان جمەیان دەهات لە پۆلیس. هەروەها ویستیشمان خۆی ببەین بۆ ئەورووپا، کە ئەمە گونەیی زۆر بێزار کرد.

ئێدی هۆبشمید -یەڵماز گونەی

چۆن ئەوت لە تورکیاوە بردە ئەورووپا؟ چۆن لە زیندان ڕزگارت کرد؟

ئەمە چیرۆکێکی دوورودرێژە. چەند ڕۆژێکی پێ درا تاوەکو لە ماوەی جەژندا، لە ئۆگەستی ١٩٨٠دا لەگەڵ خێزانەکەی بێت. ئەو هەلەمان قۆستەوە، بە ئیجەدا ئەومان برد، ژن و دوو منداڵەکەشی بە سەیارەیەک، کە ژمارەی سویسرای پێوە بوو، هەموو ئەمانە لە یەک ڕۆژدا ئەنجام دران.

ڕۆژێک پاش گەیشتنمان بە سویسرا، دەستمان کرد بە کارکردن لە فیلمی ڕێگەدا. بەڵام کێشەمان هەبوو. گونەی لە لایەن ئینتەرپۆڵەوە داوا کرابوو، بۆیە زۆر بە نهێنی کارمان دەکرد. لە ڕێگەی ڕۆژنامەنووسە تورکەکانەوە ئێمەیان دۆزییەوە، وایان کرد بە شاراوەیی کارەکانمان بکەین. لەم کتێبە دۆکیومێنتەریەدا، باس لەوە دەکەم بە تەواوی کە چۆن گونەیمان لە تورکیا هێنایە دەرەوە و ئازادمان کرد.

کەواتە بردتە ئەورووپا پاشان چۆن دەستتان بە کارکردن کرد؟

لە ماوەی چەند ڕۆژی سەرەتای گەیشتنی گونەی بە سویسرا، دەستمان کرد بە کارکردن لە فیلمی ڕێگەدا. بەڵام کارەکەمان نهێنی و پچڕپچڕ بوو. تەواوکردنی کارەکە نزیکەی حەوت مانگی پێ چوو، لە ئۆکتۆبەری ١٩٨١ەوە تا مانگی مایسی ١٩٨٢.

لە ژیانی خۆی نەدەترسا کاتێک لە ئەورووپا بوو؟

بەڵێ، دەترسا، چونکە ئینتەرپۆڵ بەدوایەوە بوو. بەڕێوەبەری فێستیڤاڵی کانیش گوتی کە ئەو تەنها دەتوانێت گونەی لە ماوەی فێستیڤاڵەکەدا بپارێزێت، لەڕاستیدا لەو ماوەیەدا پاراستی.

پۆستەری فیلمی ڕێگای گونەی

باشە کەواتە خۆی و خێزانەکەی چۆن لە ئەورووپادا ژیانیان بردە سەر؟

کەیسەکەیمان بردە بەردەم سەرۆکی فەڕەنسای ئەوکات فڕانسۆ میتەران و چەند بەرپرسێکی تری سیاسیی فەڕەنسا. پشتگیرییان کرد، هەلێکیان پێدا تا لە فەڕەنسا بژی.

ئایا دۆکیومێنتەرییەکەی تۆ چۆن دەڕوات؟ تەواو بووە؟

نەمتوانی دۆکیومێنتەریەکە بەرهەم بهێنم بە هۆی کەمیی بودجەوە. بەڵام خواستی بەرهەمهێنانەکە هێشتا ئامادەیی هەیە، تاوەکو شتێک لەبارەی گونەیەوە بکەم، کە دواتر بووە کتێبێکی بەڵگەنامەیی، کە چیرۆکەکانی خۆم لەگەڵ گونەی بە وردی باس کردووە. ساڵێک پێش ئێستا کتێبەکەم تەواو کرد. ناوی ڕێگە: ڕێگەیەک بەرەو مەنفایە.

بۆچی بیرت لە بەرهەمهێنانی فیلمەکە نەکردەوە لەگەڵ کۆمپانیایەک یاخود بەرهەمهێنەرێکی تورک کە لە ئەورووپا دەژی؟

لەڕاستیدا هەموو ڕێگەکانمان تاقی کردەوە، بەڵام نەگەیشتین بە هیچ کوێ. زۆر گەڕاین بۆ بەدەستهێنانی بودجە لە فەڕەنسا، سویسرا و ئەڵمانیا، بەڵام هیچمان دەست نەکەوت. دەستم لە فیلمەکە هەڵگرت بە هۆی نەخۆشییەوە. هەواڵی فیلمەکە ڕۆژێک لە ڕۆژنامەیەکی ئەڵمانیا بڵاو بووەوە. پاشان لە لایەن پڕۆدیوسەرێکی تورکەوە پەیوەندیم پێوە کرا، کە پاشتر هەموو شتێکم دەربارەی فیلمەکە بۆ نارد. بەڵام تا ئێستاش هیچ دەنگێکی نەبووە.

کەواتە لە کۆتاییدا دەستت لە فیلمەکە هەڵگرت، وایە؟

نا. ساڵی ڕابردوو تەماشای ئەرشیفەکانم کردەوە و وێنەکانم کۆ کردنەوە، کە لەگەڵ ئەودا گرتبووم کاتێک پێکەوە کارمان دەکرد. کردمنە چیرۆک بەو شێوەیەی لە کتێبەکەمدا نووسیبووم. هەشتا وێنەی سەرنجڕاکێشم جوێ کردەوە، کە دواتر بوونە هەشتا چیرۆک. پاشتر لە زیورخ، کە هێشتا سەرقاڵی کردنی ئەو کارە بووم، چاوم بە یەکێک کەوت کە سیناریست بوو. لەبارەی کتێبەکەوە قسەم بۆ کرد، کە خەریکی ئیشکردنم تیایدا، بەڵێنی دا یارمەتیم بدات. پاشان کارەکەی خۆم بۆ نارد، ئەو پێیدا چووەوە و تێبینیی خۆی پێ گوتم. ئەو لە ئەپڕیلی ٢٠١٦دا تەواوی کتێبەکەی بینی. لە سێپتەمبەری ٢٠١٦دا کتێبەکەم تەواو کرد. لە ئەڵمانیا لە لایەن دەزگایەکی سویسرییەوە بڵاو دەکرێتەوە. لە ٢٨ جەنیوەری ٢٠١٧دا لە ئینستوتی کەلەپووری کورد لە پاریس سیمینارێک ڕێک دەخرێت سەبارەت بەم کتێبە.

یەڵماز گونەی لە کاتی وەرگرتنی چڵە خورمای ئاڵتوونی

ئایا کتێبەکە دەتوانێت هەمان ئەو پەیامە بگەیەنێت کە فیلمەکە دەیخواست بیگەیەنێت؟

نەخێر، ناتوانێت. بیرۆکەکەم کردە کتێب، چونکە هیچ هەڵبژاردەیەکی ترم نەبوو. کتێبێکی ئینفۆگرافییە کە دەمویست بە زمانەکانی ئەڵمانی، ئینگلیزی و کوردی بڵاو بکرێتەوە. لە دوو ڕێگەوە سوودمەندە: یەکەم، گەشتێکە بە مێژووی تورکیادا، کە دەمەوێت پیشانی بدەم چی لەو وڵاتەدا گۆڕاوە لە ڕووی ئازادیی تاکەوە. دووەم، ئەو کاتەی گونەی تیایدا دەژیا لە تورکیا هەر وەک ئێستا وایە. مێژوویەکە خۆی دووبارە دەکاتەوە.

چۆن بڕیارت دا بێیت بۆ دیداری کتێبی نێودەوڵەتیی فڕانکفۆڕت؟

بیستم دیدارێک هەیە کە بەشی کوردییشی تیادا دەبێت. هاتم تا بەدوای ئینستیتوتێکی کوردیدا بگەڕێم تا ئەم کتێبە مێژووییە بڵاو بکاتەوە دەربارەی بەشێکی ونبوو لە مێژووی سینەمای کوردی.

هیچ یەک لە بڵاوکەرەوە کوردییەکانت بینی؟

بە داخەوە، بینیم بەشی کوردی هەژار و چۆڵە. قسەم لەگەڵدا کردن دەربارەی بەشداریکردنیان لە دیدارەکەدا، گوتیان کە نەیانتوانیوە زیاتر ئیش بکەن لە دیدارەکەدا بە هۆی قەیرانی دارایی لە کوردستاندا. هیچ دەزگایەکی کوردی نەبوو کە کتێبەکە وەربگێڕیت و بڵاو بکاتەوە.

پەڕاوی گونەی: چاوپێکەوتنێک لەگەڵ یەڵماز گونەی

ئەم پەڕاوە، لە چوارچێوەی ئیڤێنتی دەرهێنەرێک لە زیندانەوەدایە، کە بە هاوبەشی لە لایەن ماڵپەری کلتووریی دیدی من، ڕێکخراوی کلتووریی کەشکۆڵ و سینەما سالم ڕێک خراوە

دیدی من

پشتیوان کەمال

گۆڤاری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، کانوونی دووەمی ١٩٨٢

 

ئەگەر بگەڕێینەوە بۆ دواوە، چۆن فیلمەکانت هەڵدەسەنگێنیت؟ مێگەل و ڕێگە

لە تەواوی ژیانمدا وەک خولقێنەرێک، دەبوو مانای ناڕاستەوخۆ بەکار بهێنم بۆ دەربڕینی بیرکردنەوەکانم، دەبێت دان بەوەدا بنێم تا ئەمڕۆش کارەکانم هەرگیز ئەوەیان دەرنەبڕیووە کە ویستوومە دەریان ببڕم، هەم لە ڕووی ستایل و هەم لە ڕووی ڕۆحی کارکردنەوە. توخمی سەرەکی لەو کارانەدا بریتییە لە چارەسەرکردن.

مێگەل لەڕاستیدا مێژووی کوردە، بەڵام تەنانەت ناتوانم زمانی کوردییش بەکار بهێنم لەو فیلمەدا؛ ئەگەر زمانی کوردیمان بەکار بهێنایە، هەموو ئەوانەی لەو فیلمەدا بەشدارییان کردبوو دەگیران و دەخرانە زیندان.

لە فیلمی ڕێگەدا، فۆکسەکە زیاتر لەسەر دیاربەکر، ئورفا و سیرت بوو. هەوڵم دا ئەتمۆسفێرێکی کوردی دروست بکەم بە بەکارهێنانی موزیک. بەڵام هەرچەندە فیلمەکە لە ئەورووپا مۆنتاژ کرا، بەڵام سەرکەوتوو نەبووم لەوەی هەمووی بکەمە کوردی.

 

کەی بۆت دەرکەوت تۆ کورد بوویت؟

من دەبێت بڵێم لە کورددا تواومەتەوە. دایکم کورد بوو، باوکیشم کوردێکی زازا. لە هەموو تەمەنی منداڵیمدا، کوردی و زازا ئەو زمانە بوو کە لە ماڵەوە قسەی پێ دەکرا. تا تەمەنی پازدەساڵی بە زمانی کوردی قسەم دەکرد. پاشان لە خێزانەکەم دابڕام.

لەو کاتەدا گوتارم دەبیست دەیانگوت: “هیچ کوردێک بوونی نییە؛ زمانی کوردی بوونی نییە.” بەڵام گوێم لە خەڵکی دەبوو قسەیان دەکرد و گۆرانییان دەگوت بە زمانی کوردی، منیش ئەوەم دەبینی کە کوردەکان لەژێر هەلومەرجێکی زۆر قورسدا دەژین. باوکم خەڵکی سیڤەرەک بوو، بۆ یەکەم جار سیڤەرەکم بینی کاتێک شازدە ساڵ بووم. ئەوە ئەو کاتە بوو بە تەواوەتی درکم پێ کرد من کێم. لەوێ ئازاری خێزانێکی بێڕەگوڕیشەم بینی؛ باوکم گوتی: “تۆ لە ڕەگتەوە دەرهێنراویت.” لە تەمەنی سیوچارساڵیشدا، لە توانامدا بوو بڕۆم و شارۆچکەکەی دایکم ببینم، ماوچ، هۆزی جیبران. مێگەل چیرۆکی ئەو ڕوودانەیە کە بەسەر ئەو هۆزەدا هاتووە.

بە هۆی ئەوەی کارەکتەرەکانی ناو فیلمەکانت کوردن و بابەتەکەشت کوردستانە، چۆن لە تواناتدا بوو بڕۆی بۆ وێنەگرتن لە دەرەوەی وڵاتەکەی خۆت؟

بەو جۆرە ئێمە ڕووبەڕووی قورسییەکان دەبووینەوە: ئێمە لە دیواردا تەنها یەک ئەکتەری پڕۆفیشناڵمان هەبوو، تونجەڵ کورتز (ئەو کەسەی ڕۆڵی باوکی دەبینی لە فیلمی مێگەلدا). هەموو ئەوانەی تر کەسانی نەشارەزا بوون، زۆرینەیان هەرگیز پێشتر ڕۆڵیان نەگێڕابوو. ئەوە شتێکی ئەستەمە ئەکتەری شارەزا بگاتە دەستت لە تورکیاوە، تەنانەت ئەوانەشی کە لە ئەورووپان ناوێرن لەگەڵمدا کار بکەن، تەنانەت ڕەتی دەکەنەوە قسەشم لەگەڵ بکەن.

ئەکتەرە تورکەکان نایانەوێت لەگەڵ دەرهێنەرێک کار بکەن کە پاڵمێ دۆر و خەڵاتی ڤێنیسیای بردووەتەوە؟

ئەوانەی گۆرانیی ئازادی دەڵێن، کاتێک هەموو شت خامۆشە، دەخوازن لە کاتە قورسەکاندا خۆیان لە پشتی دەرگەکانەوە بشارنەوە. کامێرامانێکی تورکم لەگەڵ بوو، بەڵام تەکنیک کارەکان کەسانی شارەزا نەبوون. تەنانەت یەک کەسی تەکنیکیی شارەزام لەگەڵ نەبوو. تێمای سەرەکیی فیلمی داهاتوو باسی زیندان دەکات. بۆیە فیلمەکە خۆی باسی تاریکی، غەمگینی، هەموو ئەو شتانەشی کە دیمەنی سروشتین، دەکات.

بۆچی زیندانت هەڵبژارد؟

دوو هۆکار هەن: ئەو بابەتەیە کە لە ئێستادا تەواو گونجاوە بۆ هەلومەرجی تورکیای ئێستا. پاشان، هێشتا ئامادە نیم بۆ وێنەگرتن لە ئەورووپادا.

 

لە فیلمەکانی داهاتووتدا کوردستان چ گرنگییەکی دەبێت؟

کێشەی کورد کێشەیەکی زۆر قورسە. ڕۆژێک حەز دەکەم فیلمێک دروست بکەم چیرۆکی شەڕی ئەوان بگێڕمەوە بۆ لەدایکبوونیان، یاخود بۆ لەدایکبوونەوەیان. ئێستا، ئەوە کێشەیەکی زۆر قورسە. یەکێک پێویستە باسی ئەوە بکات کە کوردەکان چۆن جوێ بوونەتەوە و ڕوانینی جیاوازیشیان بۆ حاڵەتەکە باس بکات. قورسە بۆ ئەوەی مامەڵە لەگەڵ ئەم کێشەیە بکەیت، بە ڕێگەیەکی ئاڕاستەکراو. مێژوو تەنها پڕ نییە لە سەرکەوتن، هەروەها شکست، هەڵە و تەفرەدانیشی تێدایە.

ئیلوسترەیشن: سابات عەباس

 

تۆ باسی کێشە تەکنیکییەکانت کرد کە ڕووبەڕووت بووەتەوە، کە لە دەرەوەی وڵاتی خۆت وێنەت گرتووە؛ چۆن دەتوانیت ئێستا شتێک دروست بکەیت و پیشانی بدەیت کە ڕەگت لە ناو تورکیادا بڕاوە؟ تۆ لەگەڵ خەڵکی خۆت ڕێک دەکەویت، لەگەڵ سروشتی وڵاتەکەشت، بەڵام فیلمەکانت لە لایەن هاونیشتیمانییەکانتەوە نابینرێت؛ چۆن ئەم کێشەیە چارەسەر دەکەیت؟ ئایا لە دەرەوە نیشتەجێ دەبیت؟

بێگومان دەبێت ڕێگەیەک بدۆزینەوە کە ئەم فیلمە پیشانی خەڵکی خۆمان بدەین، بەڵام ناتوانم پێت بڵێم چۆن. بۆ پرسیاری دووەمیشت، پاش ئەم فیلمە دەربارەی زیندان نامەوێت فیلمێک دروست بکەم لەسەر کوردستان لە هەلومەرجی وادا.

 

کەواتە مانەوەت لە فەڕەنسادا پشوویەکە لە کارەکەتدا؟

لە فەڕەنسادا دەمێنمەوە بە ڕێگەدانێکی تایبەتەوە بۆ دروستکردنی ئەم فیلمە. من ڕێگەم پێ دراوە لە فەڕەنسا بمێنمەوە تا کاتی دەرچوونی. پاش ئەوە، نازانم. نامەوێت باسی داهاتوو بکەم.

ئەسپی تورین وەک کۆتایی هەموو شتێک: گفتوگۆ لەگەڵ بێلا تار

دیدی من
لە ئینگلیزییەوە: هەژار عوسمان

ئەسپی تورین بە نیسبەت دەرهێنەری هەنگاری، بێلا تارەوە، کۆتاییە. نەک تەنها کۆتایی ژیانیەتی وەک فیلمسازێک، بەڵکو کۆتایی هەموو شتێکە.

بێلا تار زۆر جار بەراورد دەکرێت بە دەرهێنەری ڕووسی، ئەندرێ تارکۆڤسکی، بەڵام فیلمەکانی ئەم پێچەوانەی تارکۆڤسکی مامەڵە لەگەڵ غیابی خودا و ناتەواوی لە خەلقدا دەکەن.

ئەسپی تورین، چیرۆکی ئەسپێک دەگێڕێتەوە، کە چیی بەسەر دێت، هەروەها چییش بەسەر ئەو کەسەدا دێت کە خاوەنی ئەسپەکەیە – ئۆهڵسدۆرفەری جووتیار و کچەکەی، کە ئێمە لە فیلەمەکەشدا ناوی نازانین. تەواوی فیلمەکە چیرۆکی وجودی ڕۆژ دوای ڕۆژی ئەم دوو کەسە دەگێڕێتەوە لە کێڵگەیەکی بچووکدا، کە تێیدا دەژین. هەموو ڕۆژێک هەمان ڕووداوەکان و شتەکان دووبارە دەبنەوە: دەرکێشانی ئاو لە بیر، جل لەبەرکردنەوە و داکەندن، بەزەحمەتداخرانی دەرگەی ماڵ بە هۆی ڕەشەبای لەگەردەلوولچووەوە، پەتاتەکوڵاندن و خواردنی. هەروەها خەوتن و هەستان.

ئه‌سپه‌كه‌ی تورین

بە درێژایی فیلمەکە، کە سەد و چلوشەش خولەکە، چەند دیالۆگێکی کەم لە نێوان کارەکتەرەکان دەگۆڕدرێتەوە (لەو کێڵگە چۆڵەدا دوو سەردانیکەریان دەبێت). یەکیان پیاوێکی سەرخۆش و ئەوانی دیکەش کۆمەڵە قەرەجێکی ڕاگوزەرن.

موزیکی فیلمەکە، کە وەک بێلا تار خۆیشی لە چاوپێکەوتنەکەدا وەک یەکێک لە کارەکتەرە سەرەکییەکان باسی دەکات، لە لایەن میهالی ڤیگەوە دانراوە. لە فیلمەکەدا ئەسپەکە ڕەتی ئەوە دەکاتەوە کە بخوا و  بخواتەوە. ئەمە سەرەڕای ئەوەی هیچ کردەیەکی ترادیشناڵی سینەمایی لە فیلمەکەدا نییە و تەواوی فیلمەکە ست گرتەی درێژە.

بێلا تار ئەوەی ڕاگەیاندووە، کە هیچی تر فیلم دروست ناکات و بۆ خۆی سەرقاڵی دامەزراندنی قوتابخانەیەکی فیلم دەبێت لە کرواتیا و کاری بەرهەمهێنانی فیلمە هەنگارییەکان دەکات لە کۆمپانیای بەرهەمێنانەکەیدا و لەژێر چاودێریی خۆی.

ئەم چاوپێکەوتنە لەگەڵ دەرهێنەری ئەسپی تورینە و قسەکردنە لەسەر فەلسەفەی فیلمسازیی ئەو و دیدە تاریکەکەی لەمەڕ ژیانەوە.


چ شتێکی بەسەرهاتەکەی نیتچە سەرنجی ڕاکێشایت؟
لەبیرمە ساڵی ١٩٨٥ بوو (کاتێک بۆ یەکەم جار ئەو بەسەرهاتەم بیست)، ئەم چیرۆکەیان بۆ گێڕامەوە، کە دەربارەی نیتچە و ئەسپەکەیەتی. بەڵام ئێمە ئەم پرسیارەمان خستە سەر بەسەرهاتەکە: ”ئەسپەکە چیی بەسەر هات؟ ئاخۆ چیی بەسەر هاتبێت؟ دەزانین فرێدریک نیتچە چیی بەسەر هات، بەڵام هیچ لەبارەی ئەسپەکەوە نازانین کە چیی بەسەر هاتووە؛ ئەسپەکە بۆ من زۆر گرنگ بوو.

بۆچی سەرنجت لەسەر ئەم ئەسپەیە؟ بۆچی ئەم ئەسپەت هەڵبژارد؟
چونکە ئەوە بابەتی ڕیاڵە – ئەسپەکە یەکێکە لە کاراکتەرە سەرەکییەکان. لات وایە بەبێ ئەم ئەسپە، ئێمە خەریکی چی بین؟

بۆچی لە فیلمەکەدا گرتەی درێژت هەڵبژاردووە؟
کاتێک کە ئیش بە گرتەی درێژ دەکەیت، لە کامێرادا هەموو شتێک دەتوانیت بکەیت، هەر لە کامێرادا ئیدیت دەکەیت. بڕین (کەت) ناکەیت، لەبەر تەنگژەی کات، هەروەها تەنگژەی جووڵە و تەنگژەی دۆخی نێوان ئەکتەرەکان و کامێرا و ئەکتەرەکان و تەواوی شتەکان پێکەوە، دەتوانیت بە گرتەی درێژ ئیش بکەیت و هەموان دەبێت بەشێک بن لە بارودۆخەکە – نەتوانن لێی ڕابکەن. ئەگەر بە گرتەی کورت ئیش بکەیت، هەر پازدە یان بیست چرکەیەک دەبێت گرتەیەک بڕوات و ئینجا کەت. ئاوا ئەکتەری داماو بەختی ئەوەی نابێت بەشێک بێ لە بارودۆخەکە و ئەوەی ئێمە حەزمان لێیە، هەروەها ئەوەی بۆ خۆشم زۆر حەزم لێیەتی.

 

مەبەستت چییە کاتێک دەڵێیت ڕیاڵ؟
دەبێت گوێ بۆ بارودۆخەکە ڕادێریت، دەبێت بەڕاستی گوێ ڕادێریت و بزانیت خەڵک چیی لێ دێت، چیی لەژێر مێزەکەدا ڕوو دەدات، ئاخۆ هەموان چییان شاردووەتەوە، لە کۆتاییدا دەیزانیت.

فیلمەکانت زۆر بایەخ بە پیشاندانی ژیانی ڕیاڵ/هەقیقەت دەدەن… چۆن خەتی نێوان ڕیاڵ و ڕیاڵی دروستکراو بۆ بینەرەکانت دەکێشیت؟
دەزانم کە بەردەوام زەڕب بەسەر سنوورەکاندا دێنم. زەڕب بەسەر هێڵی جیاکردنەوە و دابڕکردندا دێنم. ئەگەر کۆنسێپت/بیرۆکەیەکت هەبێت، ئەوا بە جۆرێک ئەو بیرۆکەیە دروستکراوە – هەموو کۆنسێپتەکان دروستکراون. کاتێک فیلم دروست دەکەیت، ئەوە جۆرێکە لە لەڕووداوەستان و بەربەرەکانێکردن. کۆنسێپتەکەت، [ئەگەر] هەقیقەت بێ، دەتوانیت هەندێک شتی لێوە هەڵێنجیت.

چ شتێکی گرنگت لە دووبارە گێرانەوەی ئەم چیرۆکەدا بینییەوە؟
ئێمە بەردەوام خەریکی ئەنجامدانی شتە بچووکەکانین، بەڵام هەموو ڕۆژێک هەمان شتەکان دووبارە دەکەینەوە – تۆش لاواز و لاواتر دەبیت، ڕۆژ دوای ڕۆژ وزەت کەمتر و کەمتر دەبێتەوە و پیریش دەبیت. تا وای لێ دێت ناتوانیت لە ژیانتدا لەگەڵ هیچ شتێکدا بژیت، بەردەوام شتەکان دووبارە دەکەیتەوە بە ڕێگەی جیاواز و بە داخ و کەسەرێکی زۆریشەوە ڕۆژ بە ڕۆژ دەکەوێت و دادەبەزیت، منیش هەر وام لێ دێ، هەموو شتێک دەکەوێت و بەرەو نزمایی دەڕوات.

بۆچی لە فیلەمەکانتدا ئەکتەری ناپرۆفێشناڵ بەکار دێنیت؟
من خۆم کاستی فیلمەکە دەسازێنم، بەردەوامیش گوێ لە کەسایەتیی کارەکاتەرەکان دەگرم، کەسایەتیی ڕاستەقینەی ئەکتەرەکان، ئەوەی کە خۆیان چۆنن. من تەنها گوێ لە خەڵکی دەگرم. بەلاشمەوە گرنگ نییە کە کەسێک پرۆفێشناڵە یان نا، من تەنها گوێ لە ئامادەگیی ئەوان دەگرم.

چۆن شوێنی دیمەنی فیلمەکەت دەستنیشان کرد و لات وابوو چۆن دەبێت؟
دیمەن دەموچاوی هەیە! لاندسکەیپەکە/دیمەنی شوێنەکەیش یەکێکە لە کاراکتەرە سەرەکییەکان، هەمان گرنگیی ڕوخساری کارەکتەرەکان و موزیکەکەی هەیە – کە موزیکەکەیش بۆ خۆی زۆر گرنگە و یەکێکە لە کاەاکتەرە سەرەکییەکان.

ڕۆڵی خودا لەم فیلمەدا چییە؟
خودا بۆ خۆی ئەم بەزموڕەزمەی خولقاندووە، ئەوەی کە ئێستا ئێمە هەمانە. ئێمە تەنها دەمانەوێت پیشانت بدەین کە چۆن بزر دەبین. بەڵام ئەگەر لەبیرت بێ، نیتچە وەڵامی ئەو پرسیارەی ڕاگەیاندبوو.

وا دیارە کە شتەکان بەرەو خراپبوون دەڕۆن، لەبەر هۆیەکی ڕووننەکراوە، هەتا کۆتایی، تەنانەت چراکەش ئیتر ڕووناکیی نامێنێ و ئاگردانەکەیش دەکوژێتەوە – لێرە چی دەگوزەرێ؟
هەمان ئەو شتەیە لە ژیاندا دەگوزەرێ. تا ڕادەیەک هەموو شتەکان وێران بوونە و لەناوچوونە. تەنها هەندێک شت، شتە بچووکەکان نەبێ، کە ئەوانیش لاواز بوونە. نابینیت! پێم وایە… پێم وایە جیهان وەک ئەمەیە.

لە چاوپێکەوتنێکدا گوتوتە ”هەموو فیلمەکانم کۆمیدین! بێجگە لە ئەسپی تورین“ – ئەمە بۆ وایە؟
لەم فیلمەدا لەوانی دیکە کەمتر پێدەکەنیت.

بۆچی ئەمە دوایین فیلمت بوو؟
چونکە لە ماوەی سیوچوار ساڵدا هەموو ئەو شتانەی ویستوومن، کردوومن، چیم بوێ تا پیشانت بدەم؟ ئەوەی ویستوومە پیشان دراوە.

سەبارەت بە فیلمی کافێ سۆسایەتی: دیمانە لەگەڵ ودی ئالن

دیدی منزە گاردیان، یوتیوب چانێڵ
لە ئینگلیزییەوە: ساڤان ئاکۆ


پرسارێکی سادەت لێ دەکەم: لەدوای دەرهێنانی چل فیلم، چۆن بیرۆکەی نوێ دەدۆزیتەوە؟
بیرۆکە ئاسانە، بەڵام ئەوەی کێشەیە جێبەجێکردنی بیرۆکەکانە. بە درێژایی ساڵەکە چەندین بیرۆکەم هەبووە، بەڵام کاتێک هەوڵ دەدەم بیاننوسمەوە، زۆرینەیان بە باشی پەرە ناسێنن، تەنها هەندێکیان پەرە دەسێنن و دەیانکەم بە فیلم. بەڵام بۆ دەستکەوتنی بیرۆکە، لە ڕۆژەکەتدا ڕۆژنامە دەخوێنیتەوە، لەگەڵ هاوڕێیەک گفتوگۆ دەکەیت، دەچیت بۆ نانی ئێوارە و بە شەقامەکەدا پیاسە دەکەیت و زۆر بیرۆکەت بۆ دێت و شیاوی کردنن بە چیرۆک.

لە مانهانتن دەژیت و کار دەکەیت، کە زۆر دوور لە دونیای هۆڵیوودە؛ چی سەرنجی ڕاکێشایت کە ستاییش و وێنای تەمەنی ئاڵتوونیی هۆڵیود لە کافێ سۆسایەتیدا پیشان بدەیت؟
کاتێک لە نیو یۆرک دەژیاین و تەنها لەبارەی هۆڵیوودەوە دەمانخوێندەوە و کەسمان نەماندەتوانی بچینە ئەوێ، زۆر سەرنجڕاکێش بوو. ئەو هەموو ئەستێرە ناودارە و خانمە جوانانە و پیاوە قۆزانە بۆ یانەی شەوانە و خواردنەوە و سەماکردن دەچوونە دەرەوە، هەموویان دەرهێنەر و ئەستێرەی فیلمەکان بوون و  بەلای ئێمەوە ژیانێکی ئەفسانەیی دەژیان، بۆیە ئێمەش ئەوەمان حەز لێ بوو و بەرهەمهێنانی فیلمەکەمان بەشێکی لەوێ کرد و چێژی هەبوو.

ئەم جارە بۆ ڕۆڵی سەرەکی کریستین ستیوارت و جێسی ئیسنبێرگ هەڵبژاردووە، کە ئەکتەری نەوەی نوێن؛ چۆن فیلمێکی وەک ئەمەت کاست کرد؟ پێت خۆشە فیلمی دەرهێنەرانی تر ببینیت و بڵێیت ئەم کەسە بەهرەدارە و ئەم بەهرەیە و ئەو بەهرەیەیم بەدڵە؟ بەم جۆرە؟
حەزم لە سەیرکردنی فیلمە، کێشەکە ئەوەیە کە بەپێی پێویست فیلمی باش نییە، کاتی گەورەبوونم فیلمی زۆر باش هەبوو، بەڵام ئێستا فیلمی باش زۆر دەگمەن هەن، بەڵام هەر سەیریان دەکەم و لەگەڵ بەڕێوبەری کاستەکەکەم دەقەکەی من دەخوێنینەوە و قسە دەکەین و ناو هەڵدەهێنین، کە کێ باشە بۆ ئەم ڕۆڵە باشە و کێ بۆ ئەویتریان. کاتێک ناوی کریستین هاتە پێش، هەردووکمان زانیمان کە بۆ ئەم ڕۆڵە گونجاوە، هەروەها جێسییش گونجاوترین کەسە کە بتوانێت ڕۆڵی کەسایەتیی ئەو سەردەمە ببینێت.

لە فیلمەکەدا بۆبی دەڵێت ”ژیان کۆمیدیایە، لە لایەن نووسەرێکی سادیستەوە نووسراوە“، ئەوە فەلسەفەی تۆیە؟
بەڵێ. من تەنها فیلم دەنووسم، بەڵام هەر کەسێک بۆ نووسینی دەقی ژیان بەرپرسیارە و کارێکی قێزەونی کردووە. دەتوانیت سەیری شتێک بکەیت، دەتوانیت سەیری پیاوێک بکەیت کە خیانەت لەگەڵ ژنێکی دیکەدا دەکات و ئارگومێنتی لەگەڵ دەکات و پەیوەندیی تەلەفۆنی دەکات و بە دزییەوە ئەملاوئەولا بۆ دیداری دەکات و ئێمەش تەماشای دەکەین و پێی پێدەکەنین و بە گاڵتەئامێزی دەبینین، کە خەریکە کەشف دەبێت و نابێت و دەیشارێتەوە. لە هەقیقەتدا ئەوە دۆخێکی بەئازارە بۆهەموو کەس، کە هاوسەرگیرییەکە باش نییە و هاوسەرەکە هەڵدەخڵەتێندرێ و ژیانەکە بەتاڵە، کەچی ئێمە پێدەکەنین و ئەمەش دڕندانەیە، بۆیە پێم وایە بە شتەکان پێدەکەنین، بەڵام کاتێک لە نزیکەوە لێی بڕوانین، هێندە سەرنجڕاکێش نین.

حەز دەکەیت دەوڵەمەندتر بیت؟
چێژ لە بینین و سەیرکردنی سەروەت دەبینم، من لەو کەسانە نیم کە چاویان لە سەروەت بێت، من تەنانەت سەروەتم بۆ خۆم ناوێت. دەوڵەمەند نیم و بە کارکردنم ئاسوودەم، بەڵام حەز دەکەم سەیری کەسانی دەوڵەمەند بکەم و چێژ لە گەشتکردن بەناو وڵاتێکی زۆر دەوڵەمەند و خانوو و ئەپارتمانتی زۆر شاهانە دەبینم و حەز بە سەیرکردنی ژیانی کەسانی دەوڵەمەند دەکەم. حەز دەکەم دەوڵەمەندتر بم؟ زۆر بۆم گرنگ نییە، لەگەڵ خێزانەکەم بەم باسەدا تێپەڕیوین، بلیتی یانسیب زۆر دەکڕین و ئەگەر یانسیبەکە ببەیتەوە، سێسەد میلیۆن دۆلارت بۆ دەردەچێت، بەڵام هێشتا شتێکی تایبەت نییە کە بیکەین، ئەوکاتیش هەر لە ماڵەکەی خۆمان دەژین و هەمان کار دەکەم، بەلەمم ناوێت، فڕۆکەم ناوێت و نامەوێت خانووی زیاتریش بکڕم، بۆیە هەرگیز سامانی زۆرم بۆ گرنگ نەبووە. تاکە سوود کە لە سەروەت دەکرێت دەستم بکەوێت، ئەوەیە کە دەمتوانی فیلمەکانی خۆم سپۆنسەر بکەم و پێویستم بەوە نەدەبوو داوای پارە لە کەس بکەم بۆ فیلمەکانم، چونکە خۆم دەرم دەکردن.

حەمە قادر: کوردبوون هیچ ناخاتە سەر بەرهەمی سینەمایی و هیچیشی لێ کەم ناکاتەوە

دیدی من 
پشتیوان كه‌مال

حەمە قادری فیلمساز لە ئێستادا کاری وێنەگرتنی بۆ دووەمین فیلمی خۆی تەواوکردووە و خۆی ئامادەکردووە بۆ مۆنتاژکردنی فیلمەکەی. ئەو سەرەتا وەک خوێنەر و بینەرێکی سینەما ناسرا و پاشان چەند کتێبێکی وەرگێڕدراوی بڵاوکردەوە. کورتەفیلمی یەکەمی ئەم فیلمسازە لە سیانزە فێستیڤاڵدا نماییشکرا، بڕیارە لە ئایندەیەکی نزیکدا بە شێوەی ئۆنڵاین بڵاو ببێتەوە. فیلمی دووەمیشی چاوەڕێ دەکرێت زیاتر بێت لە چل خولەک و هێشتا هیچ ناوێکی بۆ فیلمەکەی دانەناوە.


ئێمە حەمە قادرمان وەک وەرگێڕ دەناسی، یاخود دەتوانم بڵێم ئەوانەی لە نزیکەوە ئاشنات نەبوون تۆیان وەک وەرگێڕ دەناسی. چۆن بڕیارت دا فیلم دروست بکەیت؟ هاندەرەکان چی بوون؟
ڕاستییەکەى من پێش وەرگێران زیاتر حەزم لە فیلم بینین و دنیاى سینەما بوو. حەزم لە زۆر شت بوو و ئێستاش وایە. بە ڕێکەوت دەستمکرد بە وەرگێڕان و بەڕێکەوتیش بەردەوام بووم لەسەرى. بەڵام ترسی من ئەوە بوو کە خەریکبوو وەک ”وەرگێڕ“ دەناسرام. من زۆر لەوە دەترسم بەناوێک و شوناسێک بتناسن. بۆیە دوورکەوتوومەتەوە لە وەرگێڕان و ئێستاش ئەگەر شتێک وەربگێڕم بە ئۆنلاین داى دەنێم. هەڵبەت بڕیارى دوورکەوتنەوە لە وەرگێڕانیش بەشێکى پەیوەندیی بەو مامەڵە نائینسانییەوە هەیە کە دەزگاکانى چاپەمەنى لەگەڵ من کردیان و دەیکەن. بەهەرحاڵ ئێستا خەریکى فیلمم و ئەگەر ڕۆژێکیش هەستم کرد لەمە ماندوو دەبم، هەوڵ دەدەم بڕۆمە سەر شتێکى تر و خۆم سەرقاڵى بوارێکى تر بکەم. بە گشتى ئەوەى ژیان خستییە بەردەمم ڕەتى ناکەمەوە.


تۆ باسی ئەوەت کرد ئەوەی ژیان بیخاتە بەردەمت ڕەتی ناکەیتەوە. ئەوەی ئێستا دەیبینین تۆ لە سینەمادا هەوڵ دەدەیت کار بکەیت. تا ئێستاش هیچ یەک لە دوو کورتەفیلمەکەتم نەدیووە بەڵام هەمیشە خوێندنەوەی تۆ بۆ کارە سینەماییەکان، کوردی و بیانییەکان، جێی سەرنج بوون. چۆن هەوڵ دەدەیت وەک فیلمسازێک بەردەوام بیت؟ ئەو پێویستیانە چین بۆ کوردێکی عاشق بە سینەما تاوەکو بتوانێت فیلم دروست بکات؟

مەبەستم ئەوەیە بوارێک ناکەم بە قورسایى لەسەر ژیانم. یان هەوڵ دەدەم سینەما جیا نەکەمەوە لە بوارەکانى تر و لە ڕاستیدا دابڕاویش نییە. یەکەم کورتەفیلم لە ماوەیەکى نزیکدا بە ئۆنلاین داى دەنێم و هەمووان دەیبینین. بەداخەوە جگە لە فێستیڤاڵ هیچ بوارێکى تر بۆ پەخشى کورتەفیلم لە جیهاندا نییە و مەرجى زۆربەشیان ئەوەیە فیلمەکە بە پابڵیک بەردەست نەبێت. دیارە ئەوان بۆ مەبەستى بازرگانى و بلیتفرۆشتنى خۆیان وادەکەن. فیلمى عێراق. سلێمانى ٠٦١٠ لە سیانزە فێستیڤاڵى دەرەوە نماییش کرا و کێبڕکێی بردنەوەى خەڵاتى کرد و ئێستا کاتى ئەوەیە هەمووان بیبینن.

پۆسته‌ری یه‌كه‌م فیلمی حه‌مه‌ قادر

خوێندنەوە بۆ فیلم درێژکردنەوەى چێژى فیلمبینین و سینەمایە لەگەڵ وشە. مێژووى سینەما قەرزدارى نووسینە لەسەر فیلم. هەموو ئەو شاکارانەى ئێمە ئێستا دەیانبینین نووسینى ڕەخنەیی لەسەر سینەما کەشفیان کردوون. بۆ نموونە کتێبى سینەما چییەى ئەندرێ بازن بە قەد دەیان شاکارى سینەمایى بۆ سینەما گرنگە. من تا ئەو شوێنەى حەزبکەم دەستبەردارى نووسین لەسەر فیلم نابم، چونکە چێژى لێ وەردەگرم و بە نووسین جارێکى تر فیلمەکە دەبینمەوە.

نامەوی قسەى زل و دووبارە بکەم، بەڵام ئەگەر ڕاستگۆ بم نازانم چۆن بوو کە بڕیارمدا دەست پێ بکەم و نازانم چۆن بوو کە من ئێستا دووەم فیلمم دروستکرد. شتێک هەیە ڕەنگە ڕوونکردنەوەى مەحاڵ بێت، ڕۆژێک هەڵدەستى و دەزانى ئەو ڕۆژەیە کە دەبێ فیلمەکەت دروست بکەیت. دەست دەکەیت بە تەلەفۆن و ئامادەکاری و بەمجۆرە دەکەویتە دۆخێکەوە تازە ڕۆیشتووى لەگەڵی. هەموو فیلمسازە گەورەکان بەوە ئامۆژگاری گەنجەکان دەکەن کە نەترسن و بڕۆن فیلمەکانیان دروست بکەن. هێرتزۆگ دەڵێت: ”هیچ بەهانەیەک قبووڵ نییە، بڕۆ فیلمەکەت دروست بکە.” دەربارەى ئەوەش کە چى بۆ سینەما پێویستە وەک گۆدار دەڵێت: ”بۆ دروستکردنى فیلم تەنها ئازار و هەوڵ پێویستە. هەوڵ و ئازار. ئازار و هەوڵ.“


کەواتە تۆ هەوڵێکی زۆرت داوە و ئازارێکی زۆریشت چەشتووە بۆ دروستکردنی کورتەفیلمەکانت. ئایا ئەم ئازارە لە هەموو شوێنێکی دنیا وەک یەکە؟ یاخود تۆ وەک کوردێک ئازارەکە زیاترە و پێویستت بە هەوڵێکی زیاترە؟
نامەوێ خۆم بکەم بە پێوەر و منیش ئەزموونم زۆر نییە، بەڵام بە پێى ئەوەى دەیبینم قسەکەى گۆدار زۆر ڕاستە. بێگومان ئەگەر ڕاستگۆ بیت لەگەڵ هونەر و خۆت، هیچ ڕیگەیەک نییە جگە لە چەشتنى ئازارى سینەما و دەبێ ملکەچى دۆخەکە بیت. ئەمە بەتایبەت بۆ ئەو کەسانەى کە سینەما وەک هونەرێکى ڕادیکاڵ و سەربەخۆ دەناسن، زیاتر قورس دەکەوێتەوە. چونکە بۆ ئەم حاڵەتە دەبێ پێشوەخت ئەوەت یەکلا کردبێتەوە کە سینەما دوکانێک نییە جاروبار  ئەگەر کات و دەرفەت و تاقەتت هەبوو بچیت سەردانێکى بکەیت و لێی بێیتە دەر، بەڵکو سینەما دەبێتە ژیانت و دەتەوێ لە ناویا بژیت. بۆ نموونە کەیوان کەریمىی فیلمسازى کورد، ئێستا لە ئێران لەسەر دروستکردنى فیلم بۆ ساڵێک گیراوە و بڕیار وایە بەر قامچى بدەن، کەیوان دەیتوانى بێکێشە دانیشێت و هیچ نەکات، بەڵام وا ناکات، چونکە ناچارە بژى و سینەما ژیانییەتى.

 سینەما پەیوەندیی بە کوردبوونەوە نییە. هەر کەس بەومەرجانەى پێشتر باسمکرد نزیک بێتەوە لە سینەما، قورس و سەخت دەبێت، بەڵام چارى تریشى نییە. کوردبوون هیچ ناخاتە سەر بەرهەمى سینەمایی و هیچیشى لێ کەم ناکاتەوە. زۆربەى ئەوانەى لێرە فیلم دروست دەکەن لە گەنجێکى پۆڵەندیی کە بە زەحمەت فیلم دروست دەکات، خۆشتر دەژى!!!!

ستافی فیلمه‌كه‌

ئەی کەواتە ئەوەی وا دەکات پۆڵەندییەکان سینەمایەکی دەوڵەمەند و پڕ لە دەرهێنەری باش و فیلمی باش بێت و ئێمەش دۆخی سینەمامان بەو جۆرە بێت کە هەیە، هۆکارەکەی چییە؟
ئەوە وەڵامێکى زۆر دووردرێژى دەوێت کە بێگومان هۆکارى مێژوویى و سیاسى و ئابوورى و…هتدى هەیە. بەڵام باشترە ڕوانگەکان بۆ سینەما وەربگرین. هەڵبەت پۆڵەندا وەک نمونەیەک ناوى هات. بەڵام گەنجێکى فیلمسازى پۆڵەندیى و گەنجێکى فیلمسازى کورد هەردووکیان یەک ئازار دەچێژن، ئەگەر سینەمایان وەک هونەر وەرگرتبێت و خەریکى شتى تر نەبن پێوەى و بەکارى نەهێنن بۆ شتى تر. کەمکەم کە خەریکى فیلمسازى دەبیت و زیاتر فیلم دەبینى زیاتر تێدەگەى، ئەوەى کە ناوى دەبرێت بە ”سینەماى کوردی“ درۆ و وەهمە و هیچ پەیوەندییەکى بە نرخاندنى فیلمەوە نییە. ئەوانەى زۆریان بەلاوە گرنگە کە بەردەوام ئەم ناوى سینەماى کوردییە دووبارە بکەنەوە، زیاتر ڕوانگەى دەوڵەتیی بۆ سینەما پێش دەخەن و لە خزمەتى ئەو سیستەمەدان. ڕاستییەکە ئەوەیە ئێمە چ وەک هونەر و چ وەک پیشەسازى، سینەمامان نییە. بەداخەوە زۆربەى هەرە زۆری ئەو پرۆژانەش وەک پرۆژەى ئەڵتەرناتیڤ دەردەکەون دواجار دەکەونەوە خزمەت مافیاى سینەماى کوردستان و دەبنەوە بە بڵقى سەرئاو. من جاران زۆر بیرم لەمە دەکردەوە، بەڵام ئێستا ئیتر نا، ئێستا پرۆژەی ژێرزەمینی و بچکۆلە زۆر بە ڕاستگۆیانەتر و کاریگەرتر دەزانم.


باسی فێستیڤاڵمان کرد. ئەوەندەی من بزانم و ئاگاداربم تۆ پێشتر هەرگیز بەو جۆرە لەگەڵ ناردنی فیلمدا نەبوویت بۆ فێستیڤاڵەکان، ئەوەی هانی دایت فیلمەکانت ڕەوانەی فێستیڤاڵەکان بکەیت چی بوو؟

نا بێگومان من شتى وام نەوتووە و ڕەنگە ئەو قسەیەش بەشێک بێت لەو قسانەى کە بە بەهانەى تر و بە مەستى تر، زەق کرانەوە لەسەر قسەکانى پێشووى من. ئەگەر فیلمێکى هونەرى دروست بکەیت جگە لە فێستیڤاڵ چ کەناڵێکى تر هەیە بۆ ناساندن و بڵاوکردنەوەى. بەتایبەت بەداخەوە ئێستا لە جیهاندا فیلمە هونەرییەکان کەمترین هۆڵیان دەدرێتى بۆ نماییش، چونکە بینەریان کەمە. من دژى بەکارهێنانى ناو و لۆگۆى فێستیڤاڵم بۆ نرخاندنى هونەریی فیلم. یانى ئەوەى تۆ بتەوێت فیلمەکەت لە ژێرناوى فێستیڤاڵ و خەڵاتدا وەک بەرهەمێکى باش بناسێنى و هەوڵى دەمکوتکردنى بینەرەکانت بدەیت، بەداخەوە ئەمە زۆر کراوە و دەکرێت. فیلمى باش بێ فێستیڤاڵ هەر باشە و خراپیش بە هەزاران خەڵات باش نابێت. ئەمە قسەى من بووە پێشتر و ئێستاش وا دەڵێم. فیلمسازى گەنج و سەربەخۆ حەقى خۆیەتى فیلمەکەى ڕەوانەى فێستیڤاڵ بکات و دڵیشى پێخۆش بێت، بەڵام ئەگەر کردى بە فیلتەرێکى زاتى بۆ خۆى و دەوروبەر و بینەرەکەى، ئەوە زۆر ترسناکە.


ئەوەی دەمترسێنێت ئەوەیە کە فیلمسازێک هەمیشە لەسەر دروستکردنی کورتەفیلم بەردەوام بێت و هەرگیز ترسی ئەوەی نەشکێت فیلمێکی درێژ دروست بکات. فیلمساز هەن پاش چەندین ساڵ لە کارکردنیان لە بواری کورتەفیلمدا، هێشتا هەر فیلمی کورت دروست دەکەن و فیلمێکی درێژیان نییە. ئەمە چەندێک ترسناکە؟ ئایا ئاساییە فیلمسازێک هەر فیلمی کورت دروست بکات؟ یاخود فیلمی کورت ڕێگایەکە بۆ ئەوەی ڕۆژێک تۆ فیلمی درێژ دروست بکەیت؟
بە گشتى وا سەیر دەکرێت، یانى کورتەفیلم جۆرێک خۆڕاهێنان و ئەزمونکردنە بۆ فیلمى درێژتر. بەڵام ڕاستییەکە ئەوەیە ”کات“ هیچ پەیوەندییەکى بە ئاستى فیلمێکەوە نییە. کورتەفیلم و فیچەرفیلم و تەلەفزیۆنى و ئەمشتانە زیاتر دۆخێکن بازاڕى سینەما سەپاندوویەتى بەسەر سینەمادا و بەداخەوە دەگمەن فیلمساز هەیە ملکەچى نەبووبێت. تۆ شتێکت هەیە دروستى دەکەیت، ئیتر ئەمە بە سى خولەک یان پەنجا یان دوو سەعات یان تەنانەت نۆ سەعات (وەک فیلمى ڵاڤ دیاز) دەگات، گرنگ ئەوەیە فیلمەکەت ئەوەندە تەواو دەبێت. کێشەى کات شەڕى نێوان دەرهێنەر و بەرهەمهێنەرە، چونکە ئەوەى پارەى فیلمەکە دەدات خەمى ئەوەى هەیە بینەر لەبەر درێژى نەیەتە ناو سینەماکان و ئەگەر کورتیش بێت نەتوانێت بلیت بفرۆشێت، دەرهێنەریش دەیەوێت ئازاد بێت. زۆربەیان بۆ نموونە تریلۆژى (سێیینە) دروست دەکەن تا بتوانن بە سێ فیلم لە دەورى یەک ئایدیادا بخولێنەوە. بۆ نمونە دەیڤید لینچ، پازۆلینى، ئەنجلۆپۆڵۆس و … هەموویان ئەمەیان کردووە. من لە ئێستادا فیلمەکەم بە هەرکاتێک تەواو بێت و هەست بکەم تەواوە، بەوە تەواوى دەکەم. ڕەنگە ئەم فیلمە تازەیە زیاتر بێت لە چل خولەک. کێشە نییە بەڕاى من.

حه‌مه‌ قادر، له‌ كاتی ده‌رهێنانی دووه‌م فیلمی

چل خولەک ماوەیەکی باشە بۆ یەکێک کە دووەم فیلمی دروست بکات. چۆن بڕیارت دا کە فیلمێکی چل خولەکی دروست بکەیت لە کاتێکدا ئەمە پێویستی بە بڕە پارەیەکی باشە؟
بڕیارم نەدابوو چل خولەک بێت و ئێستاش دیار نییە کاتەکە چەندە. زۆرفیلمى درێژیش هەن بە بودجەى کەم دروست دەکرێن. بەڕیوبەرایەتیى سینەماى سلێمانى بڕیارى دابوو پارەیەکى هاوکارى بداتە فیلمسازەکان بۆ دروستکردنى فیلمەکانیان. پارەکە بە ئیعترافى خۆیان زۆر زۆر کەم بوو، بەتایبەت بۆ فیلمەکەى من. ناچار بووم نزیکەى نیوەى پارەکە بە قەرز لە چەند هاوڕێیەک و گیرفانى خۆم دابین بکەم و بەمەش فیلمەکە دەبێتە بەرهەمێکى هاوبەشى ئێمە و ئەوان.


ئەگەر کەمێک باسی ئەم فیلمە بکەین. سیناریۆی فیلمەکە کێ نووسیویەتی؟ کاستی فیلمەکە کێن؟
بیرۆکەى فیلمەکە لەناکاو و کتوپڕ هات. سەرەتا ویستم کورتەفیلمێکى چەند دەقەیی بێت، بەڵام بە قسەکردن لەگەڵ چەند هاوڕییەک بیرۆکەکە گەشەى کرد و درێژتر بوویەوە و دیمەن و ئەکتەرەکانى زۆرتر بوون. لەگەڵ هاوڕێیان ئاوات پوورى و ئازادە ڕەحمانى سیناریۆکەمان نووسیوە، چەند مانگێک پێوەى خەریک بووین و گفتوگۆمان لەسەر کرد. . زۆر یارمەتییان دام، بە تایبەت ئاوات پوورى کە خۆیشى ئەکتەرى سەرەکى فیلمەکەیه‌. دواجار بڕیارماندا خۆمان نەبەستینەوە بە کاتەوە و دواهەمین فێرژنى سیناریۆکە بیست وپێنج لاپەڕەى ئەى‌فۆر دەرچوو. زۆر زەحمەت بوو چونکە هیچ ئومێدێک نەبوو بەو بڕە پارەیە کەمە بتوانین دروستى بکەین. بەڵام بۆ گەڕاندنەوەى پارە ناچار بووم هەر خۆم ئیشى بەڕێوەبەرى بەرهەمەکە بکەم، تا کاتى وێنەگرتن کە ئاسۆ سەڵاح هات و ئیشەکەى گرتە ئەستۆى خۆى. ئەم کەسانەش ڕۆڵ دەبینین لە فیلمەکەدا: عەتا حەمەساڵح. ئاکام تاهیر. ئاسۆ سەڵاح. کاک جەبار. شایی خان. پەیمان عوسمان. کاک هونەر. کاک وریا گولزاریانیش وەک وێنەگر و ڕووناکى کارى تیا کردووە. کاک بەرزانیش لە دیمەنێکدا ئیشى مۆنتاژى بۆ کردووین.


ئێستا لە کوێدایت؟
ئێستا سەرقاڵى خۆئامادەکردنین بۆ مۆنتاژ کە بە سوپاسەوە کاک بەهزاد فەرەجوڵاهى دەیکات، هەرخۆشى دەنگهەڵگر و یاریدەدەرى من بوو لە فیلمەکەدا.

لە نێوان شانۆ و سینەمادا: گفتوگۆ لەگەڵ ئەسغەر فەرهادی

دیدی منکرایتیریۆن

سازدانی گفتوگۆ: هیلاری وێستۆن
لە ئینگلیزییەوە: پشتیوان کەمال

لە کۆمەڵێک فیلمی درامیی پەشێو و دروستکراودا، کە بە شێوەیەکی تراژیدی باس لە کێشەکانی ژیانی هاوسەرگیری دەکات، ئەسغەر فەرهادیی فیلمساز، خۆی وەک چاودێرێکی دەرکەوتوو لەسەر لایەنە کۆمەڵایەتی، ئەخلاقی و بابەتە کەسییەکان، کە کۆمەڵگەی ئێرانیی ئەمڕۆمان پیشان دەدات، ناساندووە. نوێترین فیلمی، فرۆشیار، ئەو تێمایانە باس دەکات کە لە ڕێگەی چیرۆکی دوو ئەکتەرەوە، ڕەنا و عیماد (کە زۆر بە جوانی لە لایەن تەرانە عەلیدۆستی و شەهاب حوسەینییەوە ڕۆڵیان دەگێڕدرێت)، پەیوەندیی هاوسەرگیرییان دەکەوێتە مەترسییەوە، کاتێک ڕەنا لە شوقەکەی خۆیاندا هێرشی دەکرێتە سەر. ئەگەر بیرێک لە باکگراوندی فەرهادی بکەینەوە لە شانۆدا، ئەم تەماشاکردنە ناوەکییە لە کاریگەرییە سایکۆلۆژییەکانی سزا، سەرچاوەکەی لە ناوی کتێبەکەی ئارسەر میلەر، مردنی فرۆشیارێک، وەرگیراوە، شانۆییەک کە کارەکتەرە سەرەکیەکانی فیلمەکەی فەرهادی، پڕۆڤەی بۆ دەکەن و دەیخەنە سەر تەختەی شانۆ، ئەوەی کە چیرۆکی پێکدادانی خێزانەکە دەرچەیەکیان دەداتێ، کە پەشۆکاوییەکان لە ژیانیاندا فڕێ بدەن.

سێپتەمبەری ڕابردوو، لە فێستیڤاڵی فیلمی نێودەوڵەتیی تۆرۆنتۆ، بۆ قاوەخواردنەوەیەک چاوم بە فەرهادی کەوت، کاتێک ئەو بۆ نماییشی فیلمەکەی، فرۆشیار، هاتبووە ئەو شارە. ئەم فیلمە کاندیدی سەرەکییە بۆ بردنەوەی خەڵاتی ئۆسکار بۆ باشترین فیلمی بیانی و ئێستاش لە هۆڵەکانی سینەمادا نماییش دەکرێت. لە گفتوگۆکەماندا، دەرهێنەر لە ڕێگەی وەرگێڕەکەیەوە قسە دەکات، باسی ئەو ئەو سۆزانە دەکات کە کاریگەریی هەبووە لەسەر پڕۆسەی داهێنانەکەی، لەگەڵ باسکردنی عەشقی خۆی بۆ پاکڕاگرتنی شانۆ و چێژی نووسین.


دەتوانیت بەوە دەست پێ بکەیت، کە باسی ئەزموونی سەرەتایی خۆتمان بۆ بکەیت بۆ چوونت بۆ بینینی فیلم؟

یەکەم جار کە چووم بۆ سینەما، زۆر لاو بووم، هۆڵەکەش زۆر لە ماڵی ئێمەوە دوور بوو. چونکە لە شارێکی تر بوو، خێزانەکەمان ڕێگەیان نەدەدا لەگەڵ ئامۆزاکانمدا بچین بۆ سینەما، بۆیە بە دزییەوە دەچووین. درەنگ دەگەیشتین، تەنها تەماشای بیست دەقەی کۆتایی فیلمەکەمان دەکرد. ئەوە ئەو کاتەیە کە پێم وایە عەشق بۆ فیلم لە مندا دروست بوو. کاتێک گەیشتمە ماڵەوە، هەمیشە بیرم لێ دەکردەوە و ئاواتەخواز بووم بزانم بەشەکانی سەرەتا چۆن بوون، خۆم هەوڵم دەدا لە مێشکی خۆمدا دروستیان بکەم. ئەمەش ڕۆڵێکی کاریگەری هەبوو لەوەی من ببمە فیلمساز.


هیچ یادەوەرییەکت هەیە لەسەر یەکەم فیلم، کە کاریگەریی ڕاستەوخۆی کردبێتە سەرت؟

کاتێک گەنج بووین، زۆرینەی جار بە تەلەفزیۆنی ڕەشوسپی تەماشای فیلممان دەکرد. هەموو ڕۆژێکی هەینی، سەیری فیلمەکانی چارلی چاپلن و بەستەر کیتۆنمان دەکرد، یاخود هارۆلد لایۆد، ئەوان لە ئێران زۆر ناسراوبوون. لە هەمان کاتدا، چونکە ئێمە لە جەنگدا بووین، کۆمەڵێک فیلمی جەنگیی فەڕەنسی و ئەڵمانی نماییش دەکران لەسەر شاشەی تەلەفزیۆن. بەڕاستی یەکەمین فیلم کە منی جووڵاند، حەوت سامورای بوو، تاکە شتێک کە دەمزانی ئەوە بوو، کە ئەو لە فیلمەکانی تر نەدەچوو، شتێکی نوێ بوو.


کاتێک گەورە بوویت، چ پەیوەندییەکت هەبوو لەگەڵ سینەمای ئێراندا؟

کاتێک هەرزەکار بووم، سینەمای ئێرانی زۆرترین کاریگەریی هەبوو بەسەرمەوە. تەمەنم حەوت ساڵ بوو، کاتێک شۆڕشەکە لە ئێران ڕووی دا، لەو کاتەشدا، تاکە خولیا کە لەو کاتەدا هەمان بوو، سینەما بوو، هیچ شتێکی تر نا. فیلمسازێک هەبوو ناوی بەهرام بەیزایی بوو، کە لەڕاستیدا ئێستا ئەو لە وڵاتە یەکگرتووەکان دەژی، فیلمەکانیشی زۆر کاریگەریی هەبوو لەسەرم. داریوش میهرجویی، دەرهێنەرێکی ترە، کە فیلمی زۆر باشی دروست کردووە و کاریگەریی هەبووە لەسەر من. ئەو فیلمەی مامۆستاکە لە فیلمی فرۆشیاردا پیشانی خوێندکارەکانی دەدات، فیلمێکی میهریجوییە “The Cow”. پێم وایە ئەو فیلمە باشترین فیلمی مێژووی سینەمای ئێرانە.


لە کاتی خوێندنتدا، نووسینی کۆتاییت لەسەر هاڕۆڵد پینتەر نووسی، کە پێم وایە شتێکی سەرنجڕاکێشە ئەگەر بەراوردی بکەیت بە نووسینەکانی خۆت. ئەو شتە چی بوو کە لە ئیشەکانی ئەودا هەبوو سەرنجی  تۆی ڕاکێشا؟

کاتێک کارم لەسەر نووسینەکەم کرد، دەستم کرد بە لێکۆڵینەوە لە زمانی کارەکانی هارۆڵد پینتەر، شتێکیش کە زۆر سەرنجی ڕاکێشام، ئەو بێدەنگییە بوو کە لە کارەکانی پینتەردا هەبوو. کارەکتەرەکان قسە زۆر دەکەن، بەڵام وا دەردەکەوێت قسە دەکەن تاوەکو شتێک بشارنەوە. هەموو شتێک لە خوار ئەوەوەیە.


چۆن پەیوەندیت بە شانۆوە کاری کردە سەر کاری فیلمسازییەکەت؟

پێش ئەوەی بێمە ناو جیهانی سینەماوە، خوێندکاری شانۆ بووم و لە شانۆدا کارم دەکرد. کارەکتەرە پیشەگەرەکەم لەو حەوت ساڵەوە شێوەی خۆی گرت. لەوێدا گەیشتم بەوەی حەز بە چی دەکەم و حەز بە چی ناکەم لە سینەمادا. ماوەیەک بوو کە دەستم کردبوو بە خوێندنەوەی شانۆنامەی بیانی، هەر لەو کاتەشدا جیهانێکی نوێ بۆ من کرایەوە.

ئه‌سغه‌ر فه‌رهادی – شه‌هاب حوسێنی

کاتێک لە چەند ناوەندێکی جیاوازدا کارت کرد، هەستت بەوە کرد کە شێوازێکی جیاواز یاخود کارکردنێکی جیاوازت هەیە لە دەرهێناندا؟

لە هەر ناوەندێکدا، هەست دەکەم من هەمان کەسم، ناوەندەکان دەگۆڕێن و تەکنیکەکانیش جیاوازن، بەڵام من ناگۆڕێم. کاتیک لە تەلەفزیۆندا کارم دەکرد، بۆ نموونە، چیرۆکەکانم دەربارەی کۆمەڵگە بوون لەگەڵ پەیوەندیی نێوان خەڵکەکانی ناوی. وا دەبینم ئەوە کێشەی ناوەوەی خۆمە کە هەموو کات بگەڕێمەوە بۆی.

هەموو کەسێک پرسیاری دەربارەی ژیانی خۆی هەیە، هەروەها کارکردن لە سینەمادا، ئەو هەلەم بۆ ڕەخسا تا ئەو پرسیارانە لەگەڵ خەڵکی تر هاوبەشی پێ بکەم. یەکێک لەو پرسیارانەی هەمیشە هەمبوو، ئەوە بوو کە چۆن دەتوانین ئەوە بسەلمێنین کە ئەو شتەی یەکێک دەیکات، ئەخلاقییە یاخود نائەخلاقی. فیلم دوای فیلم، دەستم کرد بە پرسیارکردن بە کۆمەڵێک ڕێگەی جیاواز. کاتیک بینەرەکان لە بینینی فیلمی فرۆشیار بوونەوە، هەمان ئەو پرسیارانەیان هەبوو کە من هەمبوو: کام کارەکتەرە کارە ڕاستەکە ئەنجام دەدات؟


ڕەسەنیی فیلمی فرۆشیار دەگەڕێتەوە بۆ کوێ؟

عادەتەن، چیرۆکەکانم بە وێنە دەست پێ دەکەن. نازانم لە کوێوە هاتوون، بەڵام بۆ ماوەیەک لە مێشکمدا ماونەتەوە. بۆ ئەم فیلمە، وێنەی سەر تەختەی شانۆی شانۆگەرییەکە لە مێشکمدا بوو. کەسێک کە کاری ڕووناکییەکە دەکات، ڕووناکییەکە هەڵدەکات و دەکووژێنێتەوە، لە بەشی جیاوازی سەر تەختەی شانۆکەدا، لە کۆتاییشدا، هەموویان هەڵدەکات و دەتوانیت تەواوی سەر تەختەی شانۆکە ببینیت. پێم وا بوو ئەم وێنەیە وەک فیلمەکانی من وان: هەمیشە بەشێکی پەیوەندییە خێزانییەکان دەبینیت، لە کۆتاییشدا، کاتێک بەرەبەرە زانیاری زیاد دەبێت، هەست دەکەیت تەواوی خێزانەکەت بینیوە. ئەم دیمەنەم خستە سەرەتای فیلمەکەوە، بەڵام نەمزانی چیرۆکەکە چییە. لە فیلمەکەدا، سنووری نێوان ژیانی ڕاستەقینە و شانۆ کاڵ دەبێتەوە. لە کۆتاییدا، ئەو ماڵە وەک تەختەیەکی شانۆی لێ دێت.


ئایا هەمیشە حەزت لە کارەکانی ئارسەر میلەر کردووە؟

بەڵێ، خۆشم دەوێ، چونکە باسی پەیوەندییەکانی تاکی ناو خێزان دەکات. شانۆنامەکانی فرەڕەهەندن، ئەگەر کەسێکی سیاسی بیت، ڕووە سیاسیەکەی دەبینیت، ئەگەر گرنگی بە پەیوەندیی خێزانی بدەیت، پەیوەندییەکان دەبینیت، ئەگەر گرنگی بە کۆمەڵگە بدەیت، کۆمەڵگە دەبینیت. ئەمە ئەو شتەیە کە خۆشم دەوێت.


ئەو ڕێگایەی کە تۆ مردنی فرۆشیارێکت خستووەتە سەر تەختەی شانۆ لە فیلمەکەدا زۆر تۆقێنەر و ناچارکەرە، دەمویست ڕای بگرم و سەیری تەواوی شتەکان بکەم. هێشتا دەتەوێت کاری دەرهێنانی شانۆگەری بکەیت؟

لەڕاستیدا، لە کاتی وێنەگرتندا، ستافی فیلمەکە پێیان گوتم کاتیک فیلمەکە تەواو بوو، پێویستە بەردەوام بم و کاری دەرهێنان بۆ شانۆییەکە ئەنجام بدەم. بە جیدی وەرم گرت، هەرچەندە کاتیشم نییە، بیر لەوە دەکەمەوە ڕەنگە پێویست بێت بیکەم.


وەک هونەرمەندێک، چیت دەست دەکەوێت لە دەرهێنانی فیلم، کە جیاوازە لە دەرهێنانی شانۆگەریەک؟

پێم وایە کە شانۆ زۆر جیاوازە لە سینەما، بەتایبەتی کاتێک کار لەسەر نووسینی یەکێکی تر دەکەم. شانۆ، زۆر پاکترە. لە موزیک دەچێت؛ هیچ شتێکی زیادەی تێدا نییە.


هەمیشە لە ئەکتەرەکانی بەردەستت نماییشێکی ڕاستگۆیانە دەهێنیتە دەر. ئایا پڕۆسەی کارکردنت لەگەڵیان چۆنە؟

دەکەوێتەوە سەر ئەکتەرەکە، بەڵام عادەتەن پێش وێنەگرتن زۆر ڕاهێنانیان پێ دەکەم. ئەمەش سەرچاوەکەی دەگەڕێتەوە بۆ باکگراوندی من لە شانۆدا. بە ڕێگەی سۆزدارییانە لە هەندێک لە ئەکتەرەکان نزیک دەکەمەوە، هەوڵ دەدەم بیانخەمە حاڵەتێکی سۆزدارییەوە. بەڵام لەگەڵ ئەوانی تردا، دەبێت بۆیان ڕوون بکەمەوە تاوەکو تێبگەن.


ئایا چ بەشێکی فیلمسازی هێشتا زۆر سەرنجت ڕادەکێشێت؟

سه‌خترین و جوانترین بەشی فیلمسازی بۆ من، نووسینەکەیەتی. کاتێک دەنووسم، چێژی لێ وەردەگرم، هەست دەکەم لەم جیهانەدا نیم. هەر کاتێک دەنووسم، دەڵێم ئەوە دواهەمین جارە. ئازارێکی خۆشە بۆ من.


ئەو فیلمسازە مۆدێرنانە کێن کە سەرسامیت پێیان؟

زۆرن؛ میشێل هانکە، نووری بیلگە جەیلان، ئەلێکساندەر پاین، ئەلفۆنسۆ کوارۆن و ئەلیخاندرۆ گۆنزالێس ئیناریتۆ.


دواهەمین شت چی بوو کە بینیبێتت و جووڵاندبێتتی؟

دواهەمین جار کە من هەستم جووڵابێت، سێ هەفتە پێش مردنی عەباس کیاڕۆستەمی بوو. تەماشای دوا کورتەفیلمەکانیمان دەکرد، کە لە ماڵەکەیدا ئەنجامی دابوو، منیان جووڵاند. بەڕاستی ڕێزم دەگرت، هاوڕێیەتییەکی باشیش لە نێوانماندا هەبوو. ئەو مامۆستایە.

دیمانە لەگەڵ گولشیفتە فەراهانی

دیدی من – پاڵاس کۆستێس
لە فەڕەنسییەوە: فاتیح فروومەند

  ٢٠١٦  ساڵێکی پڕ لە دەستکەوت بووە بۆ گولشیفتە فەراهانی، پاش درەوشانەوەی لە ڕۆڵی ئاناکارنینا لەسەر تەختەی شانۆی تامپێت. ئەکتەری ناوداری ئێرانی توانیی رۆڵی سەرەکیی ژن لە فیلمی پاتێرسۆن لە دەرهێنانی جیم جارمووش بنوێنێت. ئەو لەم فیلمەدا لە ڕۆڵی هاوسەرێکی فرەچالاکی شۆفیرێکی  پاسە، بە نواندنی ئادام درایڤێر.

ئەمەی خوارەوە دیمانەیەکە لەگەڵ فەراهانی، کە تێری چێزە سازی داوە:

​ڕووپەڕی گفتوگۆی فەراهانی لە گۆڤاری پاڵاس کۆستسی فەڕەنسی

بەرلەوەی جارمووش ببینی چیت لە سینەمای ئەو دەزانی؟

کاتێک تەمەنم دوازدەساڵان بوو، فیلمی قاوە و جگەرەی جارمووشم لە پڕۆگرامێکی  تەلەڤیزیۆنیی ئێران لەگەڵ براکەم  بینی. ئێمە زۆر حەزمان بە سینەما نەدەکرد، بەڵام بە بینینی ئەم فیلمە، عاشقی جارمووش بووین. بە گوتنی ناوەکەی، هەستێکی پڕ هێز و ئاستبەرزمان بە خۆ دەگرت (پێدەکەنێ). پاشان هیچ فیلمێکی ئەوم لەکیسی خۆم نەدا، بەڵام قەت بیرم نەدەکردەوە ڕۆژێک لە ڕۆژان لە فیلمی جارمووشدا نواندن بکەم. یەکەم چاوپێکەوتنمان لە ڕیگەی سکایپەوە بوو، کاتێک لەمیانەی فیلمگرتنی دزەکانی کارائیبدا لە ئوستورالیا بووین. قسە و دەمەتەقەیەکی خۆشمان کرد و بە جۆرێک باسمان لە هەموو و هیچ شتێک کرد. ئەو داوای کرد کە ڕاستەوخۆ یەکتری ببینین. باسی لەوە کرد فیلمەکە چیرۆکی عەشقە. من سەرم سووڕ مابوو، چونکە ئەو منی بەبێ بینین هەڵبژاردبوو. پاشان سیناریۆکەی بۆ ناردم، بەڕاستی تیایدا وون دەبووی، سیناریۆیەک بەبێ شتی کۆنکرێتی و قەتعی، لەبەر ئەوەی کە جارمووش حەز بە شرۆڤە و شیکردنەوەی کارەکتەرەکان ناکات. ئەو بەر لە هەموو شتێک بۆمانی ڕوون کردوە کە سەبارەت بە ڕابردووی کەسایەتییەکان پرسیاری لێ نەکەین، چونکە هیچ زانیارییەکی لەسەر ئەم بابەتە نییە (پێدەکەنێ). بە هەرحاڵ، ئەم بابەتەی پێ هەزەلی بوو، چونکە هەموو شت بە کاستینگ دەست پێ دەکات و پاشان بە متمانە بە ئەکتەرەکانی دەست بە کار دەکات. جیم منداڵێکی بێگوناهە.

​  جارمووش و گولشیفتە || فێستیڤاڵی كان، ٢٠١٦

بۆ تۆ نواندن بە ئینگلیزی ئاسانترە لە فەڕەنسی؟

من لە سەرەتای کارکردنمەوە بە حەوت زمان نواندنم کردووە، کە هەمیشە ئینگلیزی لە فەڕەنسی بۆ من ئاسانتر بوو، تا ئەوەی لە شانۆیی ئاناکارنینا لە پاریس بە فەڕەنسی نواندنم کرد. یەکەم جار کە دەقەکەی تۆڵستۆیم خوێندەوە، بۆم دەرکەوەت کە ئەم کارە لە دەست من نایەت. وام هەست دەکرد کە ناتوانم مۆنۆلۆگەکان بە فەڕەنسی بڵێم. کاتێک هەموو دەقەکەم لەگەڵ دەرهێنەر خوێندەوە، بڕیارم دا بە بەشداری لەم نماییشەدا. هەستم دەکرد زۆر خراپم، چونکە ئەوە خوێندنەوە نەبوو من دەمکرد، بەڵکو کۆدکردنەوە بوو (مەبەستە لە تەتەپەتەکردن). بەڵام گاتان زۆری پێ باش بوو (پێدەکەنێ). بە هەرحاڵ، وەک پێشوو خۆم سپارد بە ئێش بەبێ ئەوەی بیری لێ بکەمەوە کە  لە ڕاستیدا بووە ئەزموونێکی نایاب بۆ من. لەسەر تەختەی شانۆ گەڕام بەدوای ڕەگوڕیشەی خۆم، ئەو ڕەگوڕیشانەی لە کاتی بەجێهێشتنی وڵاتەکەم، ئێران، لێم ون ببوون.

لە ماوە ئەم دە ساڵەدا، ئێمە تۆمان لە فیلەمەکانی عەدەن، چوونەدەرەوە و نەهامەتییەکانی سۆفی  بینیوە، ئێستاش چاوەڕێین فیلمەکانی بڕۆ ماڵەوە و ئالتامیرا  و هەروەها دووبارە  زەنجیرەی نوێی دزەکانی دەریایی کارائیب ببینین. ئێمە هەمیشە سەبارەت بە تۆ وا بیر دەکەینەوە کە شتێک بە ناوی ماندوویەتی لای تۆ بوونی نییە

من دەمەوێت ئەزموونەکانم زیاتر و زیاتر بێت، بۆ ئەوەی هەم حەز و خواستم لەدەست نەدەم و هەم ئیلهام و سرووش. بەڵام لە لایەکی ترەوە بەڕاستی ماندووم. بۆ یەکەم جارە لە ژیانمدا دەمەوێت نەکەومە مەترسییەوە؛ دەبێ پێبکەنی کاتێک ناتەوێت پێبکەنی،  دەبێ خەڵکانێک ببینی کاتێک حەز بە بینینیان ناکەیت. کات بەنرخترە لەوەی بەفیڕۆی بدەی.

گولشیفته‌ له‌ شانۆیی ئانا كارنینادا

ئایا تۆ تا ڕادەیەک وەک گوتەبێژێک بەکار هاتووی؟

من وەک ئێرانییەکی دوورخراوە، هەمیشە هەوڵم داوە ڕای خۆم سەبارەت بە دۆخی هەموو دونیا دەرببڕم. دەزانم لە بەرامبەر بە وەڵامەکانم هەڵوێستێ جیاواز لە ئێران وەک ڕۆژهەڵات دەردەکەوێت. بەلام ڕاهاتووم چیتر پێی بێتاقەت نەبم. من وانە ناڵێمەوەوە. لە ڕاستیدا من هیپییەکم، کە دەبوایە لە شەستەکان و حەفتاکاندا ژیابایە. بۆ من چەمکێک بە ناوی نەتەوایەتی و ناسنامە بوونی نییە. ئەمڕۆکە لە جیهانێکی پڕ لە کارەساتدا، من لە خولیای ماڵێکی بچکۆلانەم بە سندووقێک بۆ پڕکردنی پێداویستییەکانم و بۆ ئەوەی بتوانم ئەو شتانە بگەڕێنمەوە کە تامەزرۆیانم. ڕەنگە گاڵتەئامێز بێ، بەڵام بەڕاستی لەمڕۆدا، لەوە زیاتر هیچ خولیایەکی ترم نییە.

دەربارەی وێنە و كات

دیدی من

چاوپێكەوتن لەگەڵ ژیل دۆلۆز

لە ئینگلیزییەوە: ئەكبەر حەسەن

سەدەیەك بەسەر داهێنانی سینەمادا تێدەپەرێت، تا ئەمڕۆ تەنها یەك فەیلەسووف بیرۆكەی سەبارەت بە خستنەڕووی چەمكەكانی سینەما هەیە. لەم ناوچه‌ی كوێرییەی تێڕامانی سینەماییەوە چی تێدەگەین؟

ئەوە ڕاستە كە فەیلەسووفان، ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر بشڕۆشتنایه‌ بۆ سینه‌ما، سەرنجێكی ئەوتۆیان له‌سه‌ری نه‌ده‌بوو. بەهەرحاڵ، ڕێكەوتێكی سەرنجڕاكێشە كە سینەما دروست لەو كاتەدا سەرهەڵدەدات، كە فەلسەفە هەوڵی دەدا بیر لە جووڵە بكاتەوە. ئەم مەسەلەیە دەتوانێت ئەوە ڕوون بكاتەوە بۆچی فەلسەفە گرنگیی سینەما لەبه‌رچاو ناگرێت. خودی فەلسەفە سەرقاڵی ئەنجامدانی كارێك بوو كە سینەما ئەنجامی دەدا. فەلسەفە هەوڵی دەدا جووڵە بهێنێتە ناو بیركردنەوەوە، لە كاتێكدا سینەما جووڵەی خستووه‌تە ناو وێنەوە. هەردوو پرۆژەكە بە شێوەیەكی سەربەخۆ پەرەیان سەند پێش ئەوەی هەرجۆرە ڕووبەڕووبوونەوەیەك مومكین بێت. بەهەرحاڵ، ڕەخنەگرانی سینەما، هەڵبەتە ڕەخنەگره‌ دیارەكان، كاتێك خەریكی فۆرمەلەكردنی ئیستاتیكای سینەما بوون، بوون بە فەیلەسووف. ئەوان وەك فەیلەسووف ڕانه‌هێنرابوون، بەڵام لە دەرەنجامدا بوون بە فەیلەسووف. ئەندرێ بازان نموونەیە لەسەر ئەمە.

لەمڕۆدا چۆن سەیری ڕەخنەی فیلم دەكەیت؟ ڕەخنەی فیلم دەبێت چ ڕۆڵێك بگێڕێت؟

ڕەخنەی فیلم ڕووبەڕووی دوو مەترسی دەبێتەوە: ڕەخنەی فیلم نابێت تەنها وەسفی فیلم بكات، هاوكات نابێت لە دەرەوەی فیلمەوە چەمكەكان بهێنێت. ئیشی ڕەخنە ئەوەیە چەمكەكان ساز بكات كە بێگومان لە ناو فیلمدا نین، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا پەیوەندییەكی تایبەتیان بە سینەما، ژانری تایبەتی فیلم و هەندێك لە فیلمە تایبەتەكان یاخود چەمكە تایبەتەكانی سینەماوە هەیە كە تەنها دەتوانرێت بە شێوەیەكی فەلسەفییانە ساز بكرێت. ئەم چەمكانە چه‌مكی تەكنیكی نین (وەك تراكینگ، كۆنتینویتی، فاڵس كۆنتینویتی، قووڵی یان تەختیی لۆكەیشن و…) چونكە تەكنیك تەنها لە پەیوەندیدا بەو ئامانجانەوە مانای هەیە كە پێشگریمانه‌یان ده‌كات، بەڵام شه‌رحیان ناكات.

هەمان ئەم ئامانجانەن كە چەمكەكانی سینەما پێك دەهێنن. سینەما جووڵەی خۆڕسك لە وێنەكان و تەنانەت كاتنانەوەی خۆڕسكێش  (Auto Temporalization) ڕێك دەخات. ئەمە مەسەلە گرنگەكەیە، منیش هەوڵم داوە لەم دوو لایەنە بكۆڵمەوە. سینەما بەم ڕێگه‌یە چ شتێكمان دەربارەی كات و شوێن پیشان دەدات كە هونەرەكانی تر پیشانمانی نادەن؟ تراكینگ شۆت و پان دوو شوێنی تەواو جیاوازمان پیشان دەدەن. هەندێك جار تراكینگ شۆت واز لەوە دەهێنێ شوێنپێی شوێن هەڵبگرێت و ڕۆدەچێتە ناو كاتەوە، بۆ نموونە لای ڤیسكۆنتی. هەوڵم دا شوێن لە فیلمەكانی كوراساوا و میزۆگوشیدا شی بكەمەوە. لەوەی یەكەمیاندا شوێن سنووردار كراوه‌، بەڵام لەوی تریاندا به‌ربڵاوه‌. ئەم دوانە زۆر جیاوازن. ئەوەی كە لە یەكەمیاندا ڕوو دەدات، جیاوازە لەوەی لە دووەمیاندا ڕوو دەدات. وردەكارییە تەكنیكییەكان بەستراون بەم ئامانجە گشتییانەوە و هەر ئەمەشە كێشەكە. دەبێت لێكۆڵینەوەت لەسەر دانەران هەبێت، بەڵام دەبێت دواتر ببەسترێنەوە بە هەندێك جیاكاری، دیاریكردنی تایبەت و ڕێكخستنەوەی چەمكەكانەوە كە وات لێ دەكەن وەك گشتێك سەیری سینەما بكەیت.

deleuze-lamennais-4-a

چۆن دەتوانیت لە پرسی جەستە و بیركردنەوەوە كە ڕاستەوخۆ لە تێڕامانی ئێوەوە سەرچاوە دەگرێت، پەیوەندیی دەروونشیكاری بە سینەما یان تەنانەت به‌ زمانناسییه‌وه‌ بسڕیتەوە؟ واتە ئەو چەمكانەی كە لە دەرەوەی فیلمەوە سەرچاوەیان گرتووە؟

هەمان پرسه‌. ئەو چەمكانەی كە فەلسەفە بۆ مامەڵەكردن لەگەڵ سینەما بەرهەمیان دەهێنێت، دەبێت تایبەت بن و پەیوەندیی تایبەتیان بە سینەماوە هەبێت. بێگومان دەتوانیت فرەیمینگ (Framing) ببەستیتەوە بە كاسترەیشنەوە (Castration)، یان گرتەی نزیك بە ئۆبژه‌ پاژه‌كییه‌كانه‌وه‌، بەڵام پێم وانییە ئەمە شتێكمان لەبارەی سینەماوە پێ بڵێت. ئاشكرا نییە كە ئایا خودی وێنەگرتن پەیوەندییەكی بە سینەماوە هەبێت، سینەما واقیعیەت بەرهەم دەهێنێت. زۆر باش دەبێت ئەگەر درایەر بخه‌مه‌ به‌رده‌م ده‌روونشیكاری، بەڵام ئەم كارە لە گشتێتیدا شتێكمان پێ ناڵێت. باشتر وایە درایەر بە كیركەگۆر بەراورد بكەم. چونكە كێشەكە بە لای كیرگەكۆرەوە دروستكردنی جووڵە بوو و ئەو پێی وابوو تەنها هەڵبژاردن دەتوانێت ئەم جووڵەیە دروست بكات. بەم شێوەیە، بابەتە ڕاستەكەی سینەما دەبێت بە هەڵبژاردنی ڕۆحی.

ده‌روونشیكاریی بەراوردكارانه‌ی كیركەگۆر و درایەر سەبارەت بەوه‌ی چۆن ڕەهەندی ڕۆحی ده‌بێت بە بابەتی سینەمایی، كە ئه‌مه‌ پرسێكی فەلسەفی-سینەماییە، شتێكی ئەوتۆمان ناخاتە بەردەست. ئەم كێشەیە لای ڕۆبێرت بریسۆن و ئێریك ڕۆمەر بە شێوەیەكی زۆر جیاواز دەردەكەوێت و فیلمەكانیان ده‌ته‌نێته‌وه‌، ئەمە لە كاتێكدا فیلمەكانی ئەوان ئەبستراكت نین، بەڵكو پڕ جووڵە و سەرنجڕاكێشن.

سەبارەت بە زمانناسییش، بە هەمان شێوەیە: زمانناسی تەنها ئەو چەمكانە دەخاتە بەردەست كە لە دەرەوە دەهێنرێنە ناو سینەما. بۆ نموونە چەمكی Syntagm، بەڵام ئەمە هزر و وێنەی سینەمایی دادەبەزێنێت بۆ قسەیەك  (Utterance) و تایبەتمەندییە جەوهەرییەكانی و جووڵەكانی لەبەرچاو ناگرێت. گێڕانەوە لە سینەمادا وەك وێنەسازی وایە: گێڕانەوە، لەبری ئەوەی فۆرمێكی تری هاوشێوە بێت، بەرهەمێكی ناڕاستەوخۆی جووڵە و كاتە. سینەما ئەو شتە دەگێڕێتەوە كە كاته‌كان و جووڵەكانی وێنە وای لێ دەكەن بیگێڕێتەوە. ئەگەر جووڵە شوێنی بزوێنه‌رێكی هەستەكی بكەوێت، ئەگەر كارەكتەرێك پیشان بدات كاردانەوەی بەرامبەر هەڵوێستێك هەبێت، ئەو كاتە چیرۆكێكت دەبێت. لە لایەكی ترەوە، ئەگەر سیستەمی بزوێنه‌ره‌ هەستەكییەكە بوەستێت و دەستبەرداری جووڵە ئاڕاستەنەكراو و ڕێكنەخراوەكان ببێت، ئەو كاتە سه‌رچه‌شنه‌كانی ترت دەبن، صەیرورەكانت دەبن لەبری چیرۆكەكان.

شیكردنەوەی نیۆڕیالیزم لە كتێبەكەتاندا گرنگییەكی زۆری هەیە. دابڕانێكی یەكلاكەرەوە كە بە ئاشكرا پەیوەندیی بە جەنگەوە هەیە (ڕۆسۆلینی و ڤیسكۆنتی لە ئیتالیا، ڕای لە ئەمەریكا). پێش جەنگ، ئۆزۆ و پاشان ویلیزیش بەرهەڵستیی هەڵبژاردنی شێوازی مێژوویی دەكەن.

بەڵێ. ئه‌گه‌ر دابڕانه‌ سەرەكییەكە لە پاش كۆتایی جەنگ و لەگەڵ هاتنی نیۆریالیزمدا سەرهەڵبدات، ئەوا ڕێك لەبەر ئەوەیە كە نیۆریالیزم ویرانبوونی به‌رنامه‌ی بزوێنه‌ره‌ هەستەكییەكە تۆمار دەكات. چیتر كارەكتەرەكان نازانن چۆن كاردانەوە بنوێنن بەرامبەر ئەو بارودۆخانەی كە لەودیویانه‌وه‌یه‌ و بارودۆخی زۆر بێزاركەر یان زۆر جوان یان چارەسەرهه‌ڵنه‌گره‌. لەبەر ئەوەش، چەشنێكی نوێی كاره‌كتەر دەردەكەوێت. بەڵام لەمەش گرنگتر ئەوەیە ئەگەری كاتنانەوە  (Temporalizing)ی وێنەی سینەمایی دێتە پێشەوە: كاتی پەتی، بڕێكی كەمی كات لە فۆرمە پەتییەكەیدا لەبری جووڵە. لەوانەیە وێلز و ماوەیەكی زۆریش به‌ر له‌ جەنگ ئۆزۆ پێشبینیی ئەم شۆڕشە سینەماییەیان لە چەند كونتێكستێكی جیاوازدا كردبێت. لای وێلز قووڵایی كات هەیە، چینەكانی هاوكاتی كات هەیە، كە قووڵایی بوار بە پێوەرێكی بە ڕاستی كاتی گەشە دەكات. ئەگەر فیلمی Still Lifesی بەناوبانگی ئۆزۆ بە تەواوەتی سینەمایی بێت، ئەوا لەبەر ئەوەیە تەرزی نەگۆڕاوی كات لە جیهانێكدا دەردەخات ، كە پێشتر پەیوەندییەكانی بزوێنه‌ره‌ هەستەكییەكەی لەدەست داوە.

9781584351016

بەڵام ئەو بنەمایانە چین كە لە پشتی ئەم گۆڕانانەوەن؟ چۆن بتوانین لە ڕوانگەیەكی ئیستاتیكی یان هەر ڕوانگەیەكی ترەوە هەڵیان بسەنگێنین؟ بە كورتی: لەسەر چ بنەمایەك دەتوانین فیلم هەڵبسەنگێنین؟

پێم وایە بنەمایەكی بە تایبەتی گرنگ بایۆلۆجیای مێشك و میكرۆبایۆلۆجیایە. ئەم پرۆسەیە بە گۆڕانێكی تەواودا دەڕوات و كەشفی نائاسایی دەخاتە ڕوو. ئێمە بۆ ئەم بنەمایانە دەبێت سەیری بایۆلۆجیای مێشك بكەین، نەك ده‌روونشیكاری و زمانناسی، چونكە [بایۆلۆجیای مێشك] وەك دوو بنەماكەی تر بەربەستی پراكتیزەكردنی چەمكە ئامادەكراوەكانی لە بەردەمدا نییە. دەتوانین وەك كوتلەیەكی تا ڕادەیەك جیاوازیهەڵنەگر (Undifferentiated Mass) سەیری مێشك بكەین و بپرسین وێنە-جووڵە یان وێنە-كات شوێنپێی چ بازنەیەك، چ جۆرە بازنەیەك هەڵدەگرێت و دادەهێنێت، چونكە بازنەكان پێشتر بوونیان نییە تا لێیانەوە دەست پێ بكەین.

بۆ نموونە سەیری فیلمەكانی ئالان ڕێنێ بكە: سینەمای مێشك، ئەگەرچی دەشێت فیلمەكانی سەرگەرمكەر یان پڕ جووڵە بن. ئەو بازنانەی كە كەسێتییەكانی ڕێنەیان بۆ وێنە كێشراوە، ئەو شەپۆلانەی كە سواری دەبن، بازنەكانی مێشك یان شەپۆلەكانی مێشكن. دەشێت كۆی سینەما بە هۆی ئەو بازنە مێشكییانەوە كە دایاندەمەزرێنێت، هەڵبەسنگێنرێت، ئەوەش تەنها بە هۆی ئەوەی كە سینەما وێنەیەكی جووڵاوە. مێشكی بە مانای هزری نییە: بە مانای عاتفیی مێشك و تامەزرۆبووش نییە. ئێوە دەبێت سەیری دەوڵەمەندی، ئاڵۆزی و گرنگیی ئەم ڕێكخستانە، ئەم پەیوەندییانە، ئه‌م جووداییانە، ئه‌م بازنانە و لێككه‌وتنی ئه‌م بازنانە بكەن. چونكە زۆربەی بەرهەمە سینەماییەكان بە توندوتیژییە هەڕەمەكییەكانیان و ئیرۆتیسزمە لاوازەكانیانەوە كەموكورتییە عەقڵییەكان ڕەنگ پێدەدەنەوە، نەك ئه‌وه‌ی بازنەی مێشكیی نوێ دابهێنن.

ئەوەی كە بەسەر ڤیدیۆی جەماوەریدا هات، مایەی داخە: دەكرا ببن بە بوارێكی نوێی بە ڕاستی سەرنجڕاكێشی چالاكیی سینەمایی، بەڵام كوتوپڕ بێئاگاییەكی ڕێكخراو دەستی بەسەردا گرتن. ناكرێت ئیستاتیكا لەم پرسیارە تەواوكەرانەی په‌یوه‌ست به‌ به‌گه‌مژه‌كردن و مه‌غزسازی جیا بكرێته‌وه‌. خوڵقاندنی بازنه‌ی نوێ له‌ هونه‌ردا به‌ مانای خوڵقاندنی ئه‌و بازنانه‌یه‌ له‌ مێشكدا.

1253press1

له‌ ڕواڵه‌تدا وا ده‌رده‌كه‌وێت سینه‌ما زیاتر به‌شێك بێت له‌ ژیانی مه‌ده‌نی تا فه‌لسه‌فه‌. چۆن بتوانین ئه‌و كه‌لێنه‌ پڕ بكه‌ینه‌وه‌؟ له‌و باره‌یه‌وه‌ چیمان پێ ده‌كرێت؟

ڕه‌نگه‌ ئه‌م قسه‌یه‌ ڕاست نه‌بێت. باوه‌ڕم وانییه‌ خه‌ڵكی وه‌ك ستراوب، بۆ نموونه‌، ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر وه‌ك فیلمسازی سیاسییش دابنرێن، ئاسانتر له‌ فه‌یله‌سوفان له‌گه‌ڵ ژیانی مه‌ده‌نیدا بگونجێن. هه‌ر چالاكییه‌كی داهێنه‌رانه‌ لایه‌نی سیاسی و ئاماژه‌ی خۆیی هه‌یه‌. كێشه‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌ چالاكییه‌كی له‌م جۆره‌ له‌گه‌ڵ بازنه‌ی زانیاری و په‌یوه‌ندییه‌كاندا، له‌گه‌ڵ بازنه‌ ئاماده‌كراوه‌كاندا كه‌ هه‌ر له‌ سه‌ره‌تاوه‌ سازێنراون، یه‌ك نایه‌ته‌وه‌. هه‌موو فۆرمه‌كانی داهێنه‌رێتی، له‌ ناویشیدا هه‌ر داهێنه‌رێتییه‌ك كه‌ ده‌شێت له‌ ته‌له‌فزیۆندا مومكین بێت، لێره‌دا ڕووبه‌ڕووی دوژمنێكی هاوبه‌ش ده‌بێته‌وه‌. ئه‌مه‌ هه‌مدیس مه‌سه‌له‌ی مه‌غزه‌: لایه‌نه‌ شاراوه‌كانی مێشكی هه‌موو بازنه‌كان، ده‌شێت ئه‌مانه‌ ڕێگه‌ی بڵاوبوونه‌وه‌ به‌ بنچینه‌ییترین كاردانه‌وه‌ مه‌رجییه‌كان بده‌ن و جێی خۆیان چۆڵ بكه‌ن بۆ شوێنهه‌ڵگرتنه‌ داهێنه‌رانه‌كان، په‌یوه‌ندییه‌ كه‌متر ئه‌گه‌رییه‌كان.

هه‌لومه‌رجه‌ شوێنكاتییه‌كانی مێشك: ئه‌مڕۆ هونه‌ر توانای ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ له‌ ڕێگه‌ی هه‌لومه‌رجه‌ شوێنكاتییه‌كانی مێشكه‌وه‌ ئه‌و ڕێڕه‌وه‌ نوێیانه‌مان بۆ كه‌شف بكات كه‌ به‌رامبه‌رمان كراونه‌ته‌وه. له‌وانه‌یه‌ كۆنتینویتی و فاڵس كۆنتینویتی ببینیت وه‌ك سینۆپسی سینه‌مایی – بۆ نموونه‌، له‌ فیلمه‌كانی گۆدار و ئالان ڕێنێدا په‌یوه‌ندیی جیاواز و بازنه‌ی جیاواز ده‌بینیت. من وای ده‌بینم سه‌رجه‌م گرنگیی سینه‌ما په‌یوه‌ندیدار بێت به‌م جۆره‌ پرسانه‌وه‌.

سه‌رچاوه‌:

١- ژیل دلوز، كلر كولبروك، رونالد باگیو: ادراك، زمان و سینما، ترجمه‌: مهرداد پارسا، ص ١٢٧-١٣٥.

2- Gilles Deleuze, Martin Joughin Negotiations- 1972-1990. Pp. 57-61

سۆلین یوسف دەربارەی ماڵێک بێ سەقف بۆ دیدی من دەدوێت

دیدی منپشتیوان کەمال

پاش بەرهەمهێنانی یەکەمین فیلمی بە ناوی ماڵێک بێ سەقف، سۆلین یوسف، دەرهێنەری کورد توانی خەڵاتێکی گرنگ لە فێستیڤاڵی نێودەوڵەتیی فیلمی میونخ بەدەست بهێنێت. سۆلین یوسف لە گفتوگۆیەکی تایبەتدا لەبارەی ئەزموونی خۆی و یەکەمین فیلمی بۆ دیدی من دەدوێت.

هەستت چۆنە پاش بینینی فیلمەکەت بە بردنەوەی یەکێک لە خەڵاتەکانی فێستیڤاڵی نێوەدەوڵەتیی فیلمی میونخ؟ ئەمە یەکەمین فیلمی درێژی ئێوەیە و خەڵاتێکی گەورەتان بەدەست هێنا.

ئەوە هەستێکی گەورەیە کاتێک تۆ بە هەموو هەوڵی خۆت کار دەکەیت بۆ ماوەیەکی درێژ لە پڕۆژەی فیلمێکدا و لە دواتردا خەڵات دەکرێیت. هەم لە ڕێگەی بەخشینی خەڵاتەوە بێت و هەمیش لە ڕێگەی کاردانەوەی بینەرانەوە یاخود ڕەخنەیەکی باش و بچووک دەربارەی فیلمەکەت لە هەر شوێنێکەوە بێت. ئەمە ئەوە دەگەیەنێت کە خەڵک تەماشای فیلمەکەتیان کردووە و حەزیان لە فیلمەکەت یان حەزیان پێ نەبووە یاخود گفتوگۆیان دەربارەی فیلمەکەت کردووە. دەبینیت زۆرینەی هونەرمەندان هونەر دەکەن تاوەکو شتێک دروست بکەن لەگەڵ خەڵکیدا بەشی بکەن. ئەگەر پاشانیش خەڵات بەدەست بهێنیت بۆ ئەو بیرۆکەیەی هەتبووە، ئەمە ئەوە دەگەیەنێت بینەران لە فیلمەکەت تێگەیشتوون، هەستیان پێ کردووە و ڕێزیان لێ گرتووە لەو شتەی کە ویستووتە پیشانی بدەیت یان بیڵێیت؛ وەک ئەوەیە قسە لەگەڵ یەکتری بکەن لە ڕێگای فیلمێکەوە.

428242_195512853885932_2002755242_n

ئایا ناونیشانی فیلمەکەت، ماڵێک بێ سەقف، چی دەگەیەنێت؟

بۆ من ماڵێک بێ سەقف ناونیشانێکی شیعری و سیمۆلییە، کە دەربڕی چەند تێمایەکی ناو فیلمەکەیە. لە لایەکەوە حاڵەتی سیاسیی کوردستان باس دەکات وەک وڵاتێک کە جەنگی تیادا ناوەستێت، سەربەخۆیی تیادا بەدی نایەت و لە ڕووی پاراستنیشەوە لاوازە. وەک ماڵێکی کراوە کە هاوڵاتیەکانی ناوی لە بەفر، باران و خۆری بەهێز پارێزراو نین. لە لایەکی ترەوە چارەنووسێکی زۆر تایبەتیی خێزانێک دەخاتە ڕوو کە تیایدا باوک وەک کارەکتەرێکی پارێزەر و گرنگ تەنها کەسێکی مردوو نییە بەڵکو هۆکاری ئەوەشە کە وا بکات خێزانەکە نیشتیمانیان جێ بهێڵن. منداڵەکان گەورە دەبن بێ هەبوونی باوکیان، دایکیشیان بەتەنیا جێ دەمێنێت تاوەکو منداڵەکانی لە شوێنێکی دوور لە نیشتیمانی گەورە بکات. ئەمەش بەرەو تێمایەکی ناو فیلمەکە دەڕوات، ماڵ وەک جێگەیەک پڕ لە یادەوەری. جوانترین یادەوەریش لە منداڵیمەوە ئەوەیە کە لە سەربانی ماڵ بنووم و تەماشای ئەستێرەکان بکەم بێ هەبوونی هیچ سەقفێک لە سەرمەوە.

hod_still_3-crop-u146475

بێرگمان لە دۆکیۆمێنتەرییەک دەربارەی ژیانیدا دەڵێت: “من لە مردن ناترسم. من بەو جۆرە بیر لە مردن دەکەمەوە کە من ئێستا لە لایەکی پردێکم و هاوسەرەکەشم لە لایەکی تری پردەکە چاوەڕێی من دەکات.” بەو جۆرە کارەکتەرێکت دروست کردووە، ژنێک، دەیەوێت بگەڕێتەوە بۆ نیشتمانەکەی خۆی و لە نزیک گۆڕی هاوسەرەکەی بنێژرێت کە پێشتر مردووە. چۆن بیر لە مردن دەکەیتەوە بە گوێرەی ئەو کارەکتەرانەی لە فیلمەکەتدا بوونیان هەیە؟

من پێم وایە مردن شتێکە چواردەوری ئێمەی کوردی گرتووە و لە ژیانی ئێمەدا ئامادەیی هەیە. هیچ خێزانێکی کوردی نییە کە کەسێکی لەدەست نەدابێت لە جەنگێکدا لە باشوور، باکوور، ڕۆژئاوا و ڕۆژهەڵاتدا؛ ئەوە تەنها بەشێکە لە ژیانمان. بەڵام تەنها شتێک کە ئێمە نایکەین ئەوەیە کە ئێمە نایکەینە شتێکی کرداری. تراژیدیا بووەتە بەشێکی گەورە لە ژیانمان بەڵام ئێمە بەشێوەیەکی گاڵتەجاڕانە وەری دەگرین یان بە جۆرێک لە جۆرەکان باسی ناکەین یاخود ڕێک ناکەوین لەگەڵیدا. لە کارەکتەرەکانمەوە دەمەوێت بە ڕابردووی مردنماندا بچمەوە تا زامە کۆنەکانمان دیار بخەم و چارەسەر بۆ ئەم ئازارە شیاو بکەم. کارەکتەرەکانم هاووێنەی کۆمەڵگەی وڵاتەکەمە، کە لە مێژوویەکی تراژیدی گەورەوە بەرهەم هاتوون. هەرچەندە من پێم وایە مردن بەشێکی گرنگە لە ژیان، کە وا دەکات ژیان زۆر مانادارتر بێت، بۆ من وەک کوردێک زۆر ئامادە و دیارە لە هەموو ڕۆژێکی ژیانمدا. هەندێک جار قاییلم دەکات و هیوام لێ دەبڕێت. هیوام دەخواست وەک چۆن بێرگمان باسی دەکات، مردن جوان ببینم. ڕەنگە ڕۆژێک بێت ئاشتییەکمان هەبێت تاوەکو بیر لە مردن بکەینەوە وەک شتێک، کە ببێتە هۆی پشوودان نەوەک زیندانی کردن.

hod_still_61202x507

ئایا چیرۆکی فیلمەکەت لە ڕووداوێکی ڕاستییەوە وەرگرتووە یاخود چیرۆکێکە و لە خەیاڵتەوە هاتووە؟ چ شتێک بووە ئیلهام بەخشین بە تۆ بۆ نووسینی ئەم چیرۆکە؟

بیرۆکەی فیلمەکە بە جۆرێک لە جۆرەکان کورتککراوەی هەموو ئەو چیرۆکە بچووکە کۆکراوانەی خۆمە کە لە دەوروبەرم وەرم گرتوون. بەڵام چیرۆکی سەرەکی لە لایەن خۆمەوە نووسراوە و کردوومە بە دراما. ئیلهامم لە هەندێک ڕووداوی ڕاستی وەرگرتووە،هەروەها لەگەڵ ئەو چیرۆکانەی خزمان، خێزان و هاوڕێیان بۆیان باس کردووم. بە جۆرێک لە جۆرەکان ئەم فیلمە دەربارەی هەموو خێزانێکی کوردە، ئەوانەی کە مانەوە، ئەوانەی خیانەتیان کرد، ئەوانەی شەڕیان کرد، ئەوانەی ڕۆیشتن و بوونە پەنابەر لە وڵاتێکی تر یاخود ئەوانەی گەڕانەوە بۆ نیشتمان.

ئایا هەریەک لە سێ خوشک و براکە چی دەنوێنن لە فیلمەکەدا؟ ئەی تابووتەکە چی دەگەیەنێت؟

بڕوام وایە هەریەک لە کارەکتەرەکان ڕۆڵی کەسێکی جیاواز دەگێڕن تاوەکو هەریەک لە بینەران هەست بکەن کە پەیوەندیی ڕاستەوخۆ لەنێوان کارەکتەرەکان و خۆیاندا هەیە؛ ئەوە زۆر گرنگ بوو بۆ من. دەمویست کارەکتەرەکان جیاواز بن، برا گەورە، ئالان، هیچ لێپرسراوێتییەکی وەرنەگرتووە و دەژی بێ ئەوەی زۆر بیر بکاتەوە. لە کاتێکدا برا گەورەکەی جان تەواو پێچەوانەیە. زۆر لێپرسراوێتی وەرگرتووە هەمیشە شێلگیرە و ئەوەی بیر چووەتەوە کە دەبێت چێژ لە ژیان وەربگرێت. لیای خوشکی بچووکیان هەمیشە لە نێوانیاندایە و هەوڵ دەدات باڵانس ڕابگرێت. لیا کەسێکی گۆشەگیرە لە کاتێکدا دوو براکەی کەسانێکی کراوە و کۆمەڵایەتین. لەکاتێکدا لیا بە دوای خۆیدا دەگەڕێت و دەیەوێت ئاشتی بۆ خۆی بدۆزێتەوە، دوو براکەی شەڕی ناوەکی و دەرەکی دەکەن لە گەشتەکەیاندا. تابووتەکە مردنی ئێستا پیشان دەدات لەگەڵ ژیانی ڕابردوو و پەیوەندییەکیشە لە نێوان هەرسێکیان و ژیانیشیاندا وەک خێزانێک. بۆ من تابووتەکە تەنها تابووتێک نییە، بەڵکو زیاتر دایکەکەیە، کە لە نێو تابووتەکەدایە، کە مانای لەدایکبوون، ئەوین و نیشتمان دەبەخشێت.

hod_still_1-crop-u146493

ئایا پەیوەندیی چیرۆکەکە بە هەڵەبجەوە چییە؟ ئایا سێ خوشک و براکە خەڵکی هەڵەبجەن؟ ئەگەر وایە بۆچی دیالێکتی ناوچەکەیانت بەکار نەهێناوە؟

باوکیان لە هەڵەبجە ژیاوە و لە گوندێکی بچوکی ئەو ناوچەیە گەورە بووە، بەڵام بە سۆرانی قسە ناکەن چونکە لە بنەڕەتدا خەڵکی ناوچەی بادینانن و باوکیشیان وەک پێشمەرگە لە هەڵەبجە شەڕی دژی داگیرکەران کردووە، بۆیە لەوێ لەدایک بوون و بە کرمانجی قسە دەکەن. بەڵامم هۆکاری سەرەکی بۆ ئەوەی کە من هەڵەبجەم بەکارهێناوە بۆ بەیادهێنانەوەی شارەکەیە لەگەڵ ڕابردووە تراژیدییەکەی. ستاییشی تایبەتیی منە بۆ ئەو شارە. دەمویست ئەوە بەشێک بێت لە فیلمەکەم و ئەو چیرۆکەی دەمویست بیگێڕمەوە.

mo_1

پرسیارێکم هەیە دەربارەی سینەما لە کوردستاندا: پێت وایە چۆن دەتوانین بازاڕی سینەما ببوژێنینەوە؟ فیلممان هەیە، بەڵام بینەرمان نییە بۆ فیلمە کوردییەکان. بینەرمان هەیە بۆ فیلمی بیانی، بەڵام فیلمی کوردی نا، ئەمە هۆکارەکەی چییە؟

ئەمە پرسیارێکی زۆر قورسە، بەڵام هەوڵ دەدەم بیرۆکەیەک یان بیرکردنەوەی خۆم دەربارەی ئەوەی ئەمە چۆن دەکرێت یاخود چۆن باشە بکرێت دەخەمە ڕوو. سینەمای کوردی زۆر نوێیە، هەر لەبەر ئەمەشە کە ساڵانە فیلمی زۆر بەرهەم نایەت. ئەمە مانای وایە کە ئێمە بازاڕی سینەمامان نییە تاوەکو گەشە بکات. سینەماکارانی کورد و سینەمای کوردی لە ئێستادا بە پشتگیریی وەزارەتی ڕۆشنبیری کار دەکەن. پێویستت بە دەستپێکێکی باشە تاوەکو بتوانیت بەردەوام بیت. بۆیە دەکرێت لە سەرەتادا تێڕوانینی کلتووری هەبێت لە لایەن وڵاتەکەوە بۆ پشتگیریکردنی هونەری سینەما و ڕەنگە ڕۆژێک بگۆڕدرێت بۆ بازرگانی کاتێک بووە بەشێک لە کۆمەڵگە. هەندێک فیلمی کوردیمان هەن، بەڵام هەموویان یەک چیرۆک دەگێڕنەوە. جیاوازی لە فیلمەکاندا نییە تاوەکو بتوانین ژانری جیاواز بۆ بینەران بڕەخسێنین لە فیلمەکاندا. باشترین بناغە بۆ گەشەسەندنی سینەما بریتییە لە قوتابخانەی فیلمسازی. بەمە دەتوانین دەستپێکێکی نوێمان هەبێت هەروەها بناغەش بۆ بەردەوامبوون. لە ئێستادا فیلمسازانی کورد زۆر فێربوون لە “فێربوون لە ئەنجامی کردارەوە”، بەڵام گفتوگۆی گەورە دەربارەی فیلم، فیلم دروستکردن و مانای ئەوە، دەبێت بەشێک بن لە سیستەمی کلتووری و کۆمەڵگە، بۆ ئەوەی زیاتر گەشەی پێ بدەین و سەرکەوتوو بێت. بۆ بەدەستهێنانی ئەوە، فیلم و زانستی کلتووری بەگشتی دەبێت ببنە پارچەیەکی گرنگ لە سیستەمی پەروەردەیی لە کوردستان.

دەربارەی فیلمی بیانی، دەمەوێت ئەوە ڕوون بکەمەوە کە ئێمە ناتوانین بەراوردی فیلمی کوردی بکەین بە فیلمی بیانی، چونکە فیلمی کوردی زۆر نوێیە و ڕێگەی خۆی نەدۆزیوەتەوە. بینەری کورد فیلمی بیانی دەناسن، لەگەڵ فیلمی هیندی، ئەمەریکی و عەرەبیدا گەورە دەبن، متمانەیان بەو بەرهەمهێنەرانە هەیە، چونکە دەزانن چیان دەست دەکەوێت، پێی ڕاهاتوون. سینەمای کوردی بۆ ئەوان نوێیە، نازانن چاوەڕێی چی بکەن و حەزیان بە فیلمەکانیش نییە، چونکە زۆرینەیان یان خراپن یاخود زۆر نزیکن لە واقیعەوە. بۆ ئەوان فیلمی بیانی زۆر زیاتر چێژیان پێ دەبەخشێت، شتێکیان پیشان دەدات و پێیان دەڵێت کە ئەوان دەربارەی نازانن. سینەمای کوردی بە جۆرێک لە جۆرەکان نوێیە، بەڵام دروستکردنی فیلم و چیرۆکەکانی بە جۆرێک لە جۆرەکان کۆن و بێزارکەرن.

ودی ئاڵن ده‌رباره‌ی بێرگمان ده‌دوێت

دیدی من – هۆڵیوود ڕیپۆرته‌ر
سازدانی گفتوگۆ: گرێگ كیلده‌ی – ٢٠١١
له‌ ئینگلزییه‌وه‌: ژیوار جه‌وهه‌ر

هه‌ر له‌ ته‌مه‌نی گه‌نجییه‌وه‌ ئه‌و كاته‌ی بۆ یه‌كه‌مین جار فیلمی هاوین له‌گه‌ڵ مۆنیكا ده‌بینێت، ودی ئاڵن ده‌بێته‌ هه‌وادارێكی سه‌رسه‌ختی گه‌وره‌ ده‌رهێنه‌ری سویدی ئینگمار بێرگمان. له‌م دیمانه‌یه‌ی خواره‌وه‌، ئاڵن باس له‌وه‌ ده‌كات كه‌ بۆچی فیلمه‌كانی بێرگمان هێنده‌ كاریگه‌رن.

ئه‌گه‌ر بگه‌ڕێینه‌وه‌ بۆ ساڵانی ١٩٦٠ــه‌كان، بڵاوبوونه‌وه‌ی هه‌ر فیلمێكی نوێی بێرگمان وه‌ك ڕووداوێكی گرنگ، له‌لایه‌ن شاره‌زایانی بواری فیلم، باسی لێوه‌ ده‌كرا. به‌ڵام له‌ سه‌رده‌می ئێستادا، پێگه‌ی بێرگمان له‌ چ ئاستێكدایه‌؟ 

له‌ ڕاستیدا، نه‌وه‌ی نوێ له‌ڕووی فیلمه‌وه‌ زۆر نه‌زانن، هیچ زانیارییه‌كیان نییه‌. نه‌ك ته‌نها له‌ باره‌ی بێرگمانـه‌وه‌، به‌ڵكو ئه‌نتۆنینی، تروفۆ، كورۆساوا، بونوێڵـیش. فیلم به‌شێك نییه‌ له‌ توانای خوێنده‌واریی و ڕۆشنبیریی ئه‌وان. به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا، فیلمه‌كانی بێرگمان هه‌ر مه‌زنن. كۆمه‌ڵێك فیلمی زۆر مه‌زنن – فیلمه‌كانی بونوێڵ، فیلمه‌كانی كورۆساوا، زۆربه‌ی فیلمه‌ سه‌ركه‌وتووه‌كانی سینه‌مای ئه‌وروپی – هه‌موو ئه‌م فیلمانه‌ فیلمگه‌لێكی زۆر زۆر مه‌زن بوون. مۆری حه‌وته‌م كاتی خۆی فیلمێكی نایاب بوو، ده‌ی ئێستاش هه‌ر نایابه‌. ئه‌وان به‌ فیلمی پاسكیل دز ئاشنا نین؛ ئاشنا نین به‌ فیلمی وه‌همی مه‌زن. هه‌روه‌ها، زۆربه‌ی زۆریان به‌ فیلمی هاونیشتیمانی کەین ئاشنا نین. خۆ ئه‌گه‌ر ئاشناش بن پێیان، وه‌ك شتێك پێی ئاشنان كه‌ به‌ ڕێكه‌وت له‌ ته‌له‌فزیۆن بینیویانه‌. ئه‌وان ڕێزێكی زۆریان بۆ ئه‌م فیلمانه‌ نییه‌ – من، له‌به‌ر ئه‌مه‌، هیچ ڕه‌خنه‌یه‌كیان لێ ناگرم – هیچ هۆكارێك نییه‌ كه‌ ده‌بێت یان پێویسته‌ ڕێزیان لێ بگرن. ئێستا زه‌مه‌نێكی جیاوازه‌. ئایكۆن و پاڵه‌وانه‌كانی ئه‌وان هیی سه‌رده‌مێكی دیكه‌ن.

تۆ له‌ خوێندنگه‌ی ئاماده‌یی بووی كاتێك بۆ یه‌كه‌م جار فیلمی هاوین له‌گه‌ڵ مۆنیكات بینی. چ شتێكت ده‌رباره‌ی یه‌كه‌مین به‌ركه‌وتنت له‌گه‌ڵ فیلمێكی بێرگمان له‌ یاده‌؟

به‌ڵێ، به‌ڵێ، ئه‌وه‌م له‌ یاده‌. یه‌كه‌مین فیلمی بێرگمان كه‌ بینیبێتم ئه‌و فیلمه‌ بوو چونكه‌ قسه‌وباس هه‌بوو ده‌رباره‌ی ئه‌وه‌ی كه‌ فیلمه‌كه‌ دیمه‌نێكی ڕووتی تێدایه‌. ئه‌م شێوه‌ پێشكه‌وتنه‌ له‌ هیچ كام له‌ فیلمه‌ ئه‌مه‌ریكییه‌كان نه‌بینرابوو. تۆزێك پێكانیناوییه‌ به‌م شێوه‌یه‌ بیری لێ بكه‌یته‌وه‌. بینیم، فیلمێكی زۆر زۆر سه‌رنجڕاكێش بوو جگه‌ له‌ دیمه‌نی ڕووتییه‌كه‌، كه‌ زۆر هێمن و نه‌رمونیان بوو. ماوه‌یه‌كی كورت دوای ئه‌وه‌، هه‌ر به‌ ڕێكه‌وت فیلمی ورده‌ تۆزی دار و تینسێلــم بینی. هیچ بیرۆكه‌یه‌كم نه‌بوو ده‌رباره‌ی ئه‌وه‌ی كه‌ ئه‌م فیلمه‌ له‌لایه‌ن بێرگمانـه‌وه‌ ده‌رهێندرابێت – ئه‌مه‌، ئه‌مه‌ ئه‌و كه‌سه‌یه‌ كه‌ هاوین له‌گه‌ڵ مۆنیكای ده‌رهێناوه‌ – فیلمێكی نائاسایی بوو. به‌ بینینی ئه‌م هه‌موو شته‌، له‌سه‌ر كورسییه‌كه‌م، له‌ جێگه‌ی خۆم ڕه‌ق بووبووم. به‌ خۆم گوت، ”ئه‌م پیاوه‌ كێیه‌؟” فیلمێكی هه‌ستیار و نائاسایی بوو. بۆ جارێكی دیكه‌ش، ئه‌م فیلمه‌شم خسته‌ ناو فیلمه‌ بیانییه‌ جوانه‌كان، ئه‌مه‌ش كارێكی باو بوو كه‌ خه‌ڵك له‌و سه‌رده‌مه‌دا ئه‌نجامی ده‌دا. ئه‌وكات، كۆمه‌ڵێكی زۆر ناوه‌ندی به‌رهه‌مهێنانی فیلمی بیانی و چه‌ندین فیلمی بیانیی زۆر باش بوونیان هه‌بوو. پاشان، له‌ نیو یۆرك پۆسته‌ری فیلمه‌كانی شلیكی كێویی و جادووكار و دواتریش مۆری حه‌وته‌م بڵاوكرانه‌وه‌. ئه‌م سێ فیلمه‌ زۆر دڵخۆشكه‌ر بوون – زۆر نائاسایی بوون.
allen
ودی ئاڵن
فۆتۆ: نیكۆڵاس گوێرین

چ شتێك زۆر كاریگه‌ر بوو؟ ستایل، یان ناوه‌ڕۆكی فیلمه‌كان، ئه‌گه‌ر بتوانی ئه‌م دووانه‌ له‌ یه‌كتری جودا بكه‌یته‌وه‌؟

سێ هۆكار هه‌بوون. یه‌كه‌میان، له‌ڕووی تێماوه‌، ناوه‌ڕۆكی فیلمه‌كان زۆر له‌گه‌ڵ مندا ده‌گونجان. دووه‌م، ته‌كنیكه‌ سینه‌ماییه‌كانی، ستایله‌كه‌ی زۆر سه‌رنجڕاكێش بوو، زۆر چڕ و ناوازه‌ بوو بۆ من. سێیه‌مین هۆكاریش، شێوازی ئیشه‌كانی زۆر شاعیرانه‌ بوو. ڕێبازی كاره‌كانی هیچ ئاسایی نه‌بوو؛ شاعیرانه‌ بوو. مۆری حه‌وته‌م، شلیكی كێویی، جادووكار فیلمگه‌لێكی زۆر شیعریین، به‌هامان شێوه‌، دواتریش، هه‌مان شێواز له‌ فیلمی هاوار و چرپه‌كانـه‌دا هه‌ست پێ ده‌كه‌ی – دیالۆگی زۆر كه‌م له‌م فیلمه‌دا هه‌یه‌. جوڵه‌ی كامێرا به‌ ده‌وری خانووه‌ سووره‌كه‌دا سه‌رسامت ده‌كات. وه‌ك ته‌ماشا كردنی شیعر، به‌ شێوه‌ی جوڵاو، وایه‌.


ڕه‌خنه‌گره‌كان، به‌تایبه‌تی ئه‌وكاته‌ی ده‌ستت كرد به‌ دروستكردنی فیلمی جددی زیاتر، ئاماژه‌یان به‌وه‌ داوه‌ كه‌ بێرگمان كاریگه‌رییه‌كی گه‌وره‌ی له‌سه‌ر كاره‌كانت هه‌یه‌. ئایا له‌گه‌ڵ ئه‌م قسه‌یه‌ هاوڕایت؟

ئه‌مه‌ له‌ هه‌موو جۆره‌كانی هونه‌ردا ڕووده‌دات، جا ئه‌گه‌ر میوزیك یان فیلم یان كۆمیدیا بێت. بێگومان كۆمه‌ڵێك كه‌س هه‌ن كه‌ پێیان سه‌رسامیت، كاتێكیش كه‌ ده‌ست پێ ده‌كه‌ی، كاریگه‌ریی ئه‌وانت له‌سه‌ر ده‌بێت. بێرگمانـیش ئه‌مه‌ی هه‌بووه‌، خۆی ئه‌مه‌ی گوتووه‌، ڤیكتۆر خۆیۆسترۆم [ئه‌و ده‌رهێنه‌ره‌ی كه‌ وه‌ك ئه‌كته‌ری سه‌ره‌كی به‌شداری له‌ فیلمی شیلكی كێوییــدا كردووه‌]. خۆشه‌ویستییه‌كی زۆری به‌رامبه‌ر به‌  ڤیكتۆر و فیلمه‌كانی هه‌بووه‌، ته‌نانەت فیلمه‌كانی بێرگمان خۆی له‌ كاره‌كانی ڤیكتۆر خۆیۆسترۆم ده‌چن. ئیشه‌كه‌ به‌م شێوەیه‌ به‌ڕێوه‌ ده‌چێ. دواتریش، هێواش هێواش، یان وه‌ك لاساییكه‌ره‌وه‌یه‌ك ده‌مێنێته‌وه، یاخود ئه‌م كاریگه‌رییه‌ كاریگه‌ریی له‌سه‌ر كاره‌كانت ده‌بێ و كاره‌كانت ده‌وڵه‌مه‌ندتر ده‌كات. ئه‌وه‌ی من سه‌یر و نامۆ بوو، چونكه‌ له‌ بڕۆكلین، كۆمیدیا به‌ پێوه‌ كارم ده‌كرد، له‌وێ نمایشی كۆمیدیی و فیلمی كۆمیدییم به‌ئه‌نجام ده‌گه‌یاند. كاریگه‌رییه‌كی سه‌یره‌. ئه‌گه‌ر بڵێی ئه‌م پیاوه‌ كاری كۆمیدیی ده‌كات و به‌ كاره‌كانی ماكس بڕۆزێرس یان چارلی چاپلین یان پرێستۆن سته‌رگس كاریگه‌ره‌، ئه‌وه‌ شتێكی عاقڵانییه‌ و ڕێی تێ ده‌چێ. ئه‌گه‌ر به‌ ئینگمار بێرگمان كاریگه‌ر بی – كه‌ یه‌كێكه‌ له‌ فلیمسازه‌ درامییه‌كان و كاره‌كانی شاعیرانه‌ن و ناوه‌ڕۆك و ته‌كنیكی قورسیان تێدایه‌ – ئه‌نجامه‌كه‌ی دروستبوونی به‌رهه‌مێكه‌ كه‌ كۆتاییه‌كی نائاسایی هه‌یه‌. بۆ من به‌م شێوه‌یه‌ بوو، جا ئه‌گه‌ر باشتری كردبێ یان خراپتر. جۆرێكی تایبه‌تی كۆمیدیای پێ به‌خشیم كه‌ له‌گه‌ڵ خه‌ڵكێكی زیاتر ده‌هاته‌وه‌، ئه‌مه‌ش وایكرد بۆ هه‌موو ژیانم به‌رده‌وام بم، به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا، هه‌میشه‌ بینه‌رێكی كه‌مترم هه‌بوو.


به‌هۆی ئه‌م هه‌موو ڕێزه‌ی بۆ بێرگمان هه‌ته‌، یه‌كه‌م په‌رچه‌كردارت، به‌ جۆرێك له‌ جۆره‌كان، لاسایی كردنه‌وه‌ی مۆری حه‌وته‌م بوو له‌ فیلمی عه‌شق و مه‌رگـدا. ئایا ئه‌و وێنه‌ی مه‌رگه‌ی كه‌ بێرگمان دروستی كردبوو شتێك بوو كه‌ نه‌تده‌توانی گاڵته‌ی پێ نه‌كه‌ی؟
به‌دڵنیاییه‌وه‌، به‌ڵام هه‌ر به‌ڕاستیی تۆ لاسایی شتێك ده‌كه‌یته‌وه‌ یان گاڵته‌ به‌ شتگه‌لێك ده‌كه‌یت كه‌ خۆشت ده‌وێن. جا كه‌ له‌ بواری هونه‌ریی كۆمیدیا و كۆمیدیای گاڵته‌جارانه‌ ئیشت كرد، له‌ هه‌ر بارودۆخێكدا ئیشه‌كه‌ ده‌رباره‌ی ئه‌و شتانه‌ ده‌بێت كه‌ ئاره‌زووت لێیانه‌. كاتێك له‌گه‌ڵ بابه‌تێكدا نێوانت زۆر خۆش نه‌بوو، ده‌توانی هه‌ندێ شتی لێ بكه‌ی، به‌ڵام به‌ زۆری شتێك ده‌رده‌چێت كه‌ ده‌كرێت ئازاری هه‌ستی ئه‌وانی دیكه‌ بدات و هیچ گاڵته‌بازانه‌ نه‌بێ. به‌ڵام كاتێك شتێكت زۆر خۆشده‌وێ و گاڵته‌ی پێ ده‌كه‌ی، ئه‌نجامدانی كاره‌كه‌ چێژبه‌خش و خۆشه‌ و له‌ كۆتاییدا، كارێكی گاڵته‌ئامێز و پێكه‌نینهێن ده‌رده‌چێ.

له‌ ساڵی ١٩٧٠ـاكان، له‌ كۆتاییدا، به‌ دیداری بێرگمان گه‌یشتی. دیداره‌كه‌تان چۆن بوو؟

خه‌ریكی وێنه‌گرتنی فیلمی مانهاتان بووم كاتێ بۆ یه‌كه‌م جار به‌ دیداری گه‌یشتم، له‌سه‌ر داواكاری ئه‌و. لیڤ ئولمان هاوڕێی هه‌ردووكمان بوو، ئه‌و پێی گوتم كه‌ بێرگمان لێره‌یه‌ و ده‌یه‌وێت پێكه‌وه‌ نانی ئێواره‌ بخۆین. به‌ ته‌نها من و ئینگمار و هاوژینه‌كه‌ی و لیڤ ئولمان بووین، له‌ شوقه‌كه‌ی بێرگمان. كاتێكی زۆر خه‌ریكی نانخواردن بووین و هه‌موو شه‌وه‌كه‌ش گفتووگۆمان كرد.
نیكۆلاس گوێرین- ئاڵن
ئینگمار بێرگمان
فۆتۆ: بێنگت وانسێلیوس

ستایل و تێما له‌لایه‌ك، پێده‌چێت فیلمۆگرافیت ڕه‌نگدانه‌وه‌ی فیلمۆگرافی ئه‌و بێ، چونكه‌ كۆمه‌ڵێك فیلمی زۆرتان له‌سه‌ر كۆمه‌ڵێك بنچینه‌ی هاوشێوه‌ دروست كردووه‌.

هه‌ست ده‌كه‌م كۆپیم كردووه‌. ئه‌و نه‌یده‌ویست فیلمه‌كانی به‌رهه‌می زۆر گه‌وره‌ بن – بێرگمان ته‌نها ده‌یه‌ویست ئیش بكات. ئه‌و خۆشی له‌ ڕه‌خنه‌گره‌كان نه‌ده‌هات. هه‌روه‌ها، هیچ ئاره‌زووی له‌ بۆكس ئۆفیس نه‌بوو. ئاره‌زووی له‌وه‌ نه‌بوو بۆنه‌ی گه‌وره‌ بۆ پیشاندانی فیلمه‌كانی سازبكات. منیش هه‌مان هه‌ستم هه‌یه‌. ته‌نها حه‌زده‌كه‌م فیلمه‌كان به‌رهه‌م بهێنم و گرنگی به‌وه‌ ناده‌م كه‌ چۆن پێشوازیی لێ ده‌كرێت، چونكه‌ ئه‌مه‌ شێتت ده‌كات.  ده‌توانی به‌ باش و خراپ بیر له‌مه‌ بكه‌یته‌وه‌. هه‌ندێجار له‌ ناو پیاهه‌ڵدان و ده‌ستخۆشییه‌كان ون ده‌بی، یان ڕه‌خنه‌ باشه‌كان خه‌مبارت ده‌كه‌ن؛ ئه‌مه‌ هه‌مووی به‌ فیڕۆدانی كاته‌. باشتره‌ ئیشی خۆت بكه‌یت. ئه‌ویش هه‌مان تێڕوانینی هه‌بوو. هیچ ئاره‌زووی له‌ كۆتایی هه‌فته‌ نه‌بوو، ئاره‌زووی به‌ پشووه‌كان نه‌ده‌هات، حه‌زی له‌ تیشكی خۆر نه‌بوو. منیش به‌هه‌مان شێوه‌. هه‌رگیز حه‌زم به‌ كۆتایی هه‌فته‌ و پشووه‌كان نه‌هاتووه‌، هه‌رگیز ئاره‌زووم له‌ تیشكی خۆر نه‌بووه‌. ئه‌مه‌ ئیشی سه‌رخۆشێك نییه‌، ئه‌مه‌ چێژی تیایه‌؛ وه‌كو ئه‌وه‌ وایه‌ ئیش له‌سه‌ر حه‌ز و ئاره‌زووی خۆت بكه‌یت. بۆ ئه‌ویش هه‌ر به‌م شێوه‌یه‌ بوو.