Category Archives: کتێب

ساختەکان لە نەفرەتەکانى هۆڵدن کۆڵفیڵدەوە، بەشی دووەم

دیدی من – خوێنەر و کتێب

کتێب: پاسەوانێک لە مەزرا

نووسەر: جەی دی سالنجەر

خوێنەر: بەڵێن عوسمان

”مەزن، ئەو وشەیەیە کە زۆر ڕقم لێیەتى، چونکە ساختەیە؛ هەر جارێک گوێم لێی دەبێت، ڕشانەوەم دێت.”

هۆڵدن دەڵێت: ”لەم دنیایەدا، ئەگەر شتێک هەبێت ڕقم لێی بێت، ئەوە سینەمایە.” ئەو بەو زمانە مێردمنداڵییەى خۆیەوە هەجوویەکى ئاوێتە بە ڕەخنە و ڕق دەهاوێژێت بۆ سینەما و فیلم، پێی وایە سینەماش یەکێکە لە ساختەچییەکانى ترى جیهان، دەمامکێکە بەسەر دەمامکێکى ترەوە، پەردەیەکە لە پێش پەردەى خۆحەشاردان لە بەرگى دووڕووییدا. بەشێکى ئەم ڕقە لەوەوە سەرچاوە دەگرێت کە سینەما کردەوەیەکى ترى بەکۆمەڵى مرۆڤە ساختەکانە و دەکرێت لە هەر ساتێکدا و لە بچووکترین دەرفەتدا بگۆڕدرێت بە گەورەترین ساختەیى کۆمەڵگە. ئەم تێڕوانینە، هاوشێوەى ئەوەى ئێرە لە بەشێک لە بەرهەمەکانى ترى سالنجەردا ئامادەیى هەیە؛ سالنجەریش سینەمای خۆش نەویستووە و لە زمانى هۆڵدنەوە گوتوویەتى: ”ئاخر لەوە تێدەگەم کەسێک کارێکى دیکەى نەبێت، بڕوات بۆ سینەما، بەڵام کەسێک زۆر مەبەستى بێت و بچێت و تەنانەت بە هەڵەداوان دەڕوات تا زوو بگاتە ئەوێ، ئەوە خەفەتم دەداتێ.” یان کە دەڵێت: ”فیلمە نەفرەتییەکان دەتوانن وێرانت بکەن.” ئەکتەرەکانیش ڕزگاریان نەبووە لە دژایەتییەکانى: ”من ڕقم لە ئەکتەرەکان دەبێتەوە، هەرگیز وەک ئەو خەڵک ئاساییە هەڵسوکەوت ناکەن، بەڵام خۆیان پێیان وانییە. ئەکتەرە زۆر باشەکان کەمێک ئاساییترن، بەڵام هێشتا بەو شێوەیە نییە کە حەز بکەى تەماشایان بکەیت، ئینجا ئەگەر ئەکتەرێک زۆر باش بێت، پێوەى دیارە کە خۆى دەزانێت زۆر باشە، ئەوەش دەیشێوێنێت.”

دواجار ئەوەى دەمێنێتەوە لەبارەى نەفرەتەکانى هۆڵدنەوە بگوترێت، ئەوەیە کە تفکردن لە هەموو شتێک، خەمێکى قووڵ لە پشتیەوەیەتى، کە لەوانەیە ئەویش بەپێى پێویست درکى بە هەموو لایەنەکانى نەکردبێت. هۆڵدن دەڵێت: ”هەتاو تەنها ئەو کاتانە دەردەکەوێت، کە خۆى مەیلى لێیە.” سەڕەڕاى نا و بەرپەرچدانەوەکانى، جێگرەوەى دزێوییەکانى لە هەگبەدایە. هۆڵدن دەیەوێت بە گەڕانەوە بۆ سروشت و پاکێتیى مرۆڤ، خۆى لەو دنیا ناحەز و قەشمەرە داببڕێت، لەمەشدا ژیان و دەرونى گرفتارە، بە جۆرێک لە نێوان بەرداشى منداڵى و گەورەیى قەتیس ماوەتەوە. قاقاکانى ئەو، پێکەنینە بە گەورەکان تا ڕادەى بێباکى و بزەیە بۆ منداڵ هەتا ئاستى هیوا. ئەمە بە تەواوى ڕوونە لە ڕۆمانەکەدا کە هۆڵدن سۆزى بۆ منداڵان هەیە و پێی وایە هێشتا نەبوون بە مرۆڤى ساختەکار، دەشیەوێت ڕێگر بێت لەوەى ببن بە بەشێک لە دەمامکلەسەرەکان. قارەمانەکەمان بە باسکردنێکى لێوانلێو لە وەسفکردن، تامەزرۆیى خۆى بۆ هەموو پرسیارە جیدییەکانى سروشت دەردەبڕێت: ”بیرم لەو گۆمەى سینتڕەڵ پارک دەکردەوە، کە دەکەوێتە بەشى خوارووى پارکەکەوە، دەمگوت ئاخۆ کاتێک من دەڕۆمەوە بۆ ماڵەوە گۆمەکە بەستبێتى؟ ئەى ئەگەر وابێت، مراوییەکان چوون بۆ کوێ؟ تۆ بڵێى مراوییەکان بۆ کوێ چووبن، کاتێک گۆماوەکە هەر هەمووى بووە بە سەهۆڵ و سەرتاسەر بەستوویەتى؟ ئاخۆ کەسێک بە بارهەڵگرێکەوە هاتبێت و بردبنى بۆ باخچەیەکى ئاژەڵان، یان شوێنێک، یان بۆ خۆیان بۆ دوور فڕیبێتن؟” ئەگەرچى بە گێڕانەوەى تەواوى ئەو سەرگەردانییەى دنیا، ڕۆمانەکە فێرمان دەکات کە ژیانکردن چەندێک کۆمیدى و غەمگینە، لێ بە ساتە زوو ڕابورد و ڕووداوە بچووکەکانى کۆتاییدا لەوە حاڵى دەبین کە هۆڵدن دەیەوێت پێناسەیەکى نوێ بۆ دنیا بکات و منداڵیش خاڵى سەرەکیى ئەم پێناسەیە و پینەیەکى گەشى بەرگە نوێیەکەى جیهانە. هەر بۆیە هەموو هەوڵى ئەو ئەوەیە منداڵان نەگەن بە مەزراى گەوران. خەمى مەزنى ئەو تەنها ڕزگارکردنى خوشکە بچووکەکەیەتى لەدەست ساختەییەکان، بەدەر لەوە هیچ گرنگى بە بەهاکانى کۆمەڵگە نادات. خودى ڕۆمانەکە، کارێکى چڕى ئاڵۆزە لەسەر وێنەى ناشیرینى مرۆڤ لە تەمەنى گەورەییدا، لە لاکەى تریشەوە سالنجەر کار لەسەر پاکێتى و جوانیى مرۆڤ لە سەردەمى منداڵیدا دەکات. هۆڵدنى شکێنەرى یاساغەکان، دوودڵ ماوەتەوە لە نێوان ئەو دوو قۆناغەى تەمەن، لە نێوان دووڕیانى منداڵى و گەورەییدا نازانێت دروست چى بکات. ئارەزوو دەکات گەورە دەرکەوێت و بە هۆکارى دەمامکى گەورەیى خواستى گەورەبوونیشى نییە، بەڵام ناتوانێت بگەڕێتەوە بەرەو دواو.

نەفرینى پاڵەوانەکە لە گەورەیى، نەفرەتە لە ساختەیى. گەورەکان هەمیشە هۆڵدن نائومێد دەکەن؛ ئەو بەشەى کۆتایى چیرۆکەکە سەبارەت بە هۆڵدن و مستەر ئەنتۆلینى، ئەو تەنها کەسەى کە هۆڵدن هەموو دەم وای بۆ دەچوو دەتوانێت متمانەى پێ بکات، کەچى لادەر دەرچوو. مێردمنداڵەکە ئەم دنیایەى پێ خۆش نییە، چونکە پڕیەتى لەو کەسانەى شتێک دەڵێن و مەبەستیان شتێکى ترە، بۆیە ڕقى لە گەورە گەمژەکان و ساختە گومڕاکانە. لێرەوە سالنجەر بێهیوایى خۆى بەرانبەر گەورەکان و ئومێدى هەڵچنراوى لەسەر منداڵان نماییش دەکات.

نووسەرەکە پێوەى دیارە کە بەشێکى زۆرى ڕۆمانەکەى تەرخان کردووە بۆ بابەتى گەڕانێکى ماندووکەر بەشوێن دۆزینەوەى خوددا، ئەوەش بە گەڕانەوە بۆ سروشت و منداڵى، کە هەردووکیان خۆدەربازکردنە لەوەى ببیت بە ساختە. لە کن هۆڵدن گەورەکان هەموویان دووڕوو و درۆزنن، بۆیە هەوڵى قارەمانەکە ڕزگارکرددنى منداڵانە لەچنگ تەوژمى گەورەبوون، ئەو ناهێڵێت لە دوندى منداڵییەوە بگلێن و بکەونە ناو خەرەندى گەورەییەوە. هۆڵدن جیاوازیى منداڵى بێخەوش و گەورەى زۆرڕوو تۆخ دەکاتەوە بەو مەبەستەى بیکات بە خەمى سەرشانى و بە ئەرکى خۆى هەڵسێت کە نەهێڵێت منداڵەکان بکەونە دۆڵى گەورەبوون و ساختەییەوە، ئەو لەو نیگا سۆزدارییەوە بەرانبەر خوشکەکەى بە خەوتوویى، خەیاڵى وەردەچەرخێت: ”سەیرە! کە گەورەکان دەبینیت خەوتوون و دەمیان داچەقیوە، زۆر ناشیرینن، بەڵام منداڵان وەها نین، منداڵەکان دیمەنیان ناشیرین نییە، تەنانەت ئەگەر هەموو سەرینەکەشیان کردبێت بە لیک، هێشتا هەر ناشیرین نین.” هۆڵدن خەونەکەى خۆیشى، دوورکەوتنەوە لە کۆمەڵ و بە تەنیا ژیان لە کوخێکدا، لەم پانتاییەددا جێ کردووەتەوە. پاسەوانێک لە مەزرا چیرۆکى هەنگاونانى ئەو ڕۆحە خاوێنەیە بەرەو گەورەساڵى و ناخاوێنى، هۆڵدنیش لە کێشەیەکى دەروونیى سەختدایە لەو بارەیەوە.

جێرۆم دێڤد سالنجەر، چیرۆکنووس و ڕۆماننووسى هاوچەرخى ئەمەریکى، لە ساڵى 1919دا لەدایک بووە. لە ڕووى پیشە ئەدەبییەکەیەوە تا کۆتاییەکانى تەمەنى پێشکەوتنى بەرچاوى بە خۆیەوە نەبینیوە، جگە لەوەش بەرهەمەکانى سالنجەر کەم و ناوازەن، ئەو بە تەنها خاوەنى چوار کتێبە: کۆچیرۆکێک، دوو چیرۆکى درێژ و ڕۆمانە تاقانەکەى. سالنجەر خاوەنى ناوبانگێکى ڕێزلێگیراوە و بە داهێنانە ئەدەبییە جوانەکانى وەک ئەدیبێکى جیاواز و نوێ لە ئەدەبى ئەمەریکیدا لە سەدەى بیستدا تەماشا دەکرێت. ئەو زیاتر لە چل ساڵى کۆتایى تەمەنى خۆى بە گۆشەگیرى و پەراوێزنشینى بەسەر بردووە، سالنجەر چووە بۆ دارستانێک دوور لە شار، مرۆڤ و دنیاى مۆدێرنە ژیاوە، تەنانەت حەزى بە دیدارى هیچ کەسێک نەکردووە، ئەم ئیحساس و بێدەنگییەى تا کۆتا ساتەکانى تەمەنى درێژەى کێشاوە. ئەو دوورەپەرێزى ئەو، دوورەپەرێزى بووە لە ساختەکان. سالنجەر لە 2010دا ماڵئاوایى لە ژیان و دنیا کردووە.

پاسەوانێک لە مەزرا یەکەمین و دواهەمین ڕۆمانى سالنجەرە، بە هۆى ناوەڕۆک، زمان و تەکنیکە باڵا و ئاستبەرزەکانى بە شاکارێکى دانسقە دادەنرێت. ڕۆمانەکە سەرەتا بە بەش بەش لە ڕۆژنامەدا بڵاو کرایەوە، پاشتر لە ساڵى 1951دا وەک کتێبێک چاپ کرا. بە پاساوى نائەخلاقى و لادان لە لە یاساکانى کۆمەڵگە، بۆ ساڵانێک ئەم ڕۆمانە قەدەغە کرا، سەڕەڕاى ئەمەش کاریگەرى و شوێندەستى خۆى دانا لە هزرى خوێنەردا.

کاریگەرىی ڕۆمانەکە هێندە سەرسووڕهێنەرە، کە بووەتە هۆى تاوانى کوشتن: لە ساڵى 1980دا دەیڤد چەپمەن، هونەرمەندى بەناوبانگ جان لینۆن بە چوار فیشەک دەکوژێت، دواتریش لە چاوپێکەوتن و داداگاییکردنەکانیدا ئەوە دەردەخات دواى ڕووداوەکە دەستى کردووە بە خوێندنەوەى پاسەوانێک لە مەزرا و چاوەڕێى پۆلیسى کردووە تا هاتووە و دەستگیرى کردووە، هەروەها ئەوەشى ئاشکرا کردووە کە بۆیە جان لینۆنى کوشتووە، چونکە پێی وابووە ساختەیە، ئەم بیرۆکەیەش لەگەڵ شاکەسى ڕۆمانەکەى سالنجەر، یەک شتە.

پاسەوانێک لە مەزرا هەردەم لە پێشى پێشەوەى کتێب و ڕۆمانە باش و جوانەکان ناوى هاتووە، ماڵپەڕى تێلیگراف بەپێى بۆچوون و پێشنیارەکانى نووسەر و ڕەخنەگرانى جیهانى، ڕۆمانەکەى لە ڕیزبەندى ئەو سەد ڕۆمانەدا جێ کردووەتەوە کە پێیان باشە خەڵکان بەر لە مردنیان بیانخوێننەوە و لەکیس خۆیانى نەدەن. هەروەک ڕۆژنامەى گاردیانیش باشترین ڕۆمانە هەڵبژێردراوەکانى جیهانى لە لیستێکى دەناویدا بڵاو کردووەتەوە و پاسەوانێک لە مەزراش یەکێکە لەو ناوانە.

ئەم شاکارە ئەدەبییە، لە ساڵى 2012دا، لە زمانى یەکەمییەوە، کە ئینگلیزییە، بە کوردییەکى پاراو و جوان، لە لایەن ژوان جەلالەوە وەرگێڕدراوە و ناوەندى غەزەلنووس چاپ و بڵاوی کردووەتەوە، پاشتریش لە ساڵى 2015دا چاپى دووەمى بڵاو کراوەتەوە. وەرگێڕ بۆ ئەوەى بەرهەمێکى باش و شاییستە پێشکەش بە خوێنەر و کتێبخانەى کوردى بکات، ماوەى دوو ساڵ خەریکى کارەکانى ئەم وەرگێڕانە بووە.

ساختەکان لە نەفرەتەکانى هۆڵدن کۆڵفیڵدەوە، بەشی یەکەم

دیدی من – خوێنەر و کتێب

کتێب: پاسەوانێک لە مەزرا

نووسەر: جەی دی سالنجەر

خوێنەر: بەڵێن عوسمان

”مەزن، ئەو وشەیەیە کە زۆر ڕقم لێیەتى، چونکە ساختەیە؛ هەر جارێک گوێم لێی دەبێت، ڕشانەوەم دێت.”

هۆڵدن بە کڵاوە سوورە قوچکە درێژە یەکدۆلارییەکەیەوە، کە هیى ڕاوە، نەفرەت لە مرۆڤ و دنیاى ساختە دەکات، دەیەوێت ببێت بە پاسەوانى مەزراى منداڵانى بچکۆلە و نەهێڵێت تێکەڵاوى مەزراى گەورەکان ببن. خەونیەتى بۆ هەمیشە لەسەر خەرەندە قەشمەرەکەوە چاودێرییان بکات: ”بەردەوام ئەو هەموو منداڵە بچکۆلەیە وێنا دەکەم کە لە ناو مەزرایەکى گەورەدا یارى دەکەن، بە هەزاران منداڵى بچکۆلە، کەسیش، جگە لە من لەو ناوە نییە، مەبەستم کەسى گەورەیە. منیش لەسەر لێوارى خەرەندێکى قەشمەردا وەستاوم، کارم ئەوەیە هەموو ئەوانە بگرمەوە کە بەرەو خەرەندەکە مل دەنێن، یانى لەو کاتەدا کە دەڕۆن و ئاگایان لێ نییە بۆ کوێ دەچن؛ من دەبێت لە شوێنێکەوە پەیدا ببم و بیانگرم. بەو ڕۆژگارە کارى من ئەوە دەبێت. من لەو مەزرایەدا تەنها پاسەوانێک دەبم. دەزانم شێتانەیە، بەڵام حەز دەکەم ببم بەوە، دەشزانم شێتانەیە.”

هۆڵدن کۆڵفیڵد پاڵەوانى ڕۆمانى پاسەوانێک لە مەزرای جەى دى سالنجەرە. یەکێکە لە هەرە بەناوبانگترین و کاریگەرترین کارەکتەرە ئەدەبییە دروستکراوەکانى جیهان. ناسراویى ئەم کەسایەتییە بە شێوازێکە کە لە کۆمەڵێک جێگا و چەند دەقێکى ئەدەبیى تریشدا سوودى لێ وەرگیراوە و بەکار هاتووە. هەروەها لە ناو بزاوتى جەماوەرییشدا بووە بە نموونە، لە دەیەکانى شەشەم و حەوتەمى سەدەى ڕابردوودا ناوەکەى بووەتە دروشمى سەرەکیى هەندێک لەو بزووتنەوانە.

 هۆڵدن تاکێکە کە جیهان لە گۆشەیەکى ترەوە دەبینێت و دنیاشمان لە ڕووناکییەکى تەواو جیاوازەوە پیشان دەدات. خوێندنەوەى سەرگوزشتە ناوازەکەى ئەم کوڕە، خۆکارانە دەتگەڕێنێتەوە بۆ دیوى دووەمى خۆت. بە کورتى هۆڵدن لە ڕێى چاو و گوێى سێیەمیەوە دەبینێت و دەبیستێت. وا دەردەکەوێت سالنجەر پشتى بە ئەزموونەکانى ناو ژیانى خۆى بەستبێت لە چێکردنى کارەکتەرى هۆڵدندا. دیمەن و ڕووداوە خوڵقێنراوەکانى نێو ژیانى هۆڵدن لە کات و شوێندا ئاشنان بە خۆى، بە شێوەیەک کە بیرکردنەوە، هەڵوێست و مامەڵەى هۆڵدن نزیکە لە ئەوانەى سالنجەرەوە، لە فۆڕمى ژیانبەسەربردنیشدا بێگانە نین بە یەکتر، بەتایبەت تەنهایى هەردووکیان؛ گۆشەگیریى هۆڵدن لە سەرەتاکانى تەمەنیدا و ونبوونى سالنجەر لە کۆتا ساڵەکانى ژیانیدا.

ناوەڕۆک و بیرۆکەکانى ناو ڕۆمانەکە بێبەرى نین لە دەرخستنى بیروباوەڕ و دنیابینیى سالنجەر. ئەو بە سوودوەرگرتن لە وێستگە شاراوە و ساتە پەنهانەکانى ژیانى خۆى، وێناى هەرزەکارێکى یاخى دەکات، کە ڕووبەڕووى حەقیقەت دەبێتەوە و واقیع ڕەت دەکاتەوە لە کۆمەڵگایەکى شێواو و ناڕێکدا. ژیانە ناخۆشەکەى هاندەر دەبێت بۆ ڕەتکردنەوەى تەواوى سیستم بە دەرکەوتە کلتوورییەکانیەوە، بە خێزان، هاوڕێیەتى و خۆشەویستییشەوە. ململانێى هۆڵدن لەگەڵ ساختەیى مرۆڤ و کۆمەڵگە، بە دیوێکیشدا پیشاندەرى جەنگى سالنجەرە بەرانبەر دەمامکەکانى دنیا و جیهانێکى سەرڕێژ لە نواندن. نووسەر بە شێوازێک بێزاریى خۆى دەخاتە ڕوو، کە بووە بە کۆنسێپتێکى ناوەندیى چیرۆکەکە و لە کرۆکى خەمۆکیى هەرزەکارێکدا خۆى ڕەنگڕێژ دەکات، بەڵام ئەمەى بە جۆرێک کردووە کە قارەمانەکە ئازاد بێت ئەوەى خۆى بیەوێت ئەوە بڵێت، تەکنیکە جوان و بەچێژەکانى لە جێى خۆیاندان، هۆڵدن هێندە سەربەستە کە لە هەندێک بەشى کەمدا، پێچەوانەى سالنجەریش دێتە گۆ، ئەمەش خاڵێکى جودا و یەکلاییکەرەوەیە تا پاسەوانێک لە مەزرا ببێت بە شاکارێکى ئەدەبیى باڵا.

چیرۆکى نێو ڕۆمانەکە، چیرۆکێکى سێ ڕۆژیى هەرزەکارێکى حەڤدە ساڵى تەنیایە، کە بۆ جارى سێیەم و لە سێیەمین خوێندنگەى دەردەکرێت، بە هۆى ناچالاکى لەتەک وانەکانى و بێباکیى بەرانبەر هەموو شتەکانى ترى ناو خوێندنگە. لەمەوە ڕێڕەوى ژیانى ڕووداوگەلێک لەخۆ دەگرێت، کە هۆڵدن خۆى تیایاندا چیرۆکخوانە و لە سووچێکى ترەوە بە تەکنیکى تا ڕادەیەک ئاڵۆز و زمانێکى نەخشێنراو بە باسى هەست و ئازارەکان، چیرۆکەکەمان بە ودەکارییەکانیەوە بۆ دەگێڕێتەوە. ئەو بەدەم ڕابواردن بەو قەشمەرجاڕییەى دنیاوە، وردە وردە و تراژیدیایانە بەسەرهاتە تراژیدییەکەى خۆى بەیان دەکات.

کۆڵفیڵد پاش دەرکرانى لە خوێندنگەکەى، بە هۆى بەشەڕهاتن لەگەڵ هاوڕێ و هاوژوورێکیدا، زووتر لە وادەى خۆى ئەو ناوە چۆڵ دەکات، بەڵام ناگەڕێتەوە بۆ ماڵەوە؛ ئەوەش بۆ ئەوەى خۆى بەدوور بگرێت لە لێپرسینەوەى دایکوباوکى، هەتا نامەى ئاگادارکردنەوەیان لە لایەن بەڕێوەبەرى خوێدنگەکەوە پێ دەگات. دواتر وەک بێکەس و بێماڵێک ملى ڕێ دەگرێت، لە بەشەناوخۆیى خوێندنگەوە ڕوو دەکاتە کوچەکانى شار؛ سوارى شەمەندەفەر و تاکسى دەبێت، شەقامەکانى نیو یۆرک تەى دەکات، لە هۆتێل دەمێنێتەوە و دەڕواتە باڕ، حەز لە جگەرەکێشان، مەیخواردنەوە و ئافرەتبازى دەکات. لە شەوى کۆتاییدا، بە نهێنى و دوور لە چاوى خێزانەکەى دەچێتەوە ماڵەوە، بۆئەوەى فیبى، خوشکە بچکۆلەى ببینێت، چونکە بیری دەکات و دەشیەوێت هەندێک پارەى بە قەرز لێ وەربگرێت بۆ جێبەجێکردنى پلانەکەى ناو مێشکى. لە ڕۆژى پاشتردا، هۆڵدن نەخشەى جێهێشتنى شارەکە و هەڵهاتن بەرەو دارستان دادەڕێژێت، تا لەوێ بۆ هەتاهەتایە بە تەنیا ژیان بەسەر ببات، بەڵام فیبیى زرنگ و خەمخۆر، پلانەکەى تێک دەدات، ئەویش بە خاترى ئارامکردنەوەى خوشکە بچکۆلە خۆشەویستەکەى، دەست لەو خەون و ئامانجەى هەڵدەگرێت و ناڕوات بۆ ئەو کوخەى کە لە خەیاڵدانیدا هێناویەتە پێشچاوى. لێرەدا چیرۆکەکە کۆتایى دێت.

بۆ خوێندنەوەیەکى سەرپێیى، پاسەوانێک لە مەزرا سەربووردەى هەرزەکارێکە کە چیرۆکە کاریگەرەکەى هاوهەستیت لا دروست دەکات، وەلێ بە شۆڕبوونەوە بە قووڵایى و نێوەڕۆکى باسەکەدا بۆت دەردەکەوێت کە نیشانە ئاشکرا و شاراوەکانى، پەیامێکى تریشیان لە خۆیاندا هەڵگرتووە، کە لە بنەڕەتدا پەیامى سالنجەریشە.

نەفرەتکردن، شێوازى ناڕازیبوونى پاڵەوانەکەمانە؛ نەفرەت لە هەموو شتێک، هەموو کەسێک و هەموو شوێنێک. بەدەم تەریقبوونەوەوە، پێکەنین بە کەسانى جیدى و بەدەبەنگزانینى ئەوانى دى، سیماى نەفرەتەکانیەتى. تەقەلاکانى هۆڵدن، ڕێخۆشکەرە تا تامى بێتامیى دنیا بکەین و چێژ لە بێچێژیى جیهان وەربگرین.

هۆڵدن ڕاستەوخۆ قسەمان لەگەڵ دەکات، پێمان دەڵێت ڕقى لە مرۆڤى دەمامکدار و هەست، قسە و کردەوەى دەستکردە. بە زمانێکى گاڵتەجاڕانە پووچێتیى کایە بۆشەکانى ژیانمان پێ دەناسێنێت. تێماندەگەیەنێت چەند سەختە ژیانکردن لە جیهانى ساختەکاندا! بە سادەترین نموونە ئەمە دەسەلمێنێت: ”ئەگەر ئەو کچەى دێت بۆ لات جوان بێت، کێ گوێ دەداتێ گەر درەنگیش کەوتبێت؟ کەس.” گەر سەروکارت لەگەڵ سالنجەردا هەبێت، ئەوکات بۆت دەردەکەوێت کە جنێوەکانى هۆڵدن تەنها بێبەهاکردنى قەدەغەکراوەکان نییە لەپێناوى نەفرینى ڕووت لە کۆمەڵگە، بەڵکو گەیشتنە بە لوتکەیەکى نوێى ئەخلاقیش، هەڵبەت بە پێناسە و بەرگێکى تایبەتى نوێ و جیاوازتر لەوانى دى. ئەو دەڵێت: ”خەڵکى هەمیشە پێیان وایە شتێک کە ڕاست بوو، بە ڕەهایى ڕاستە.” زمانى نەفرەتکردنى هۆڵدن پڕیەتى لە وێنەى مەجازى بۆ دووبارە داڕشتنەوەى چەمکەکان و دروستکردنى مانایەکى تر بۆ ئەخلاق. میتافۆریەتیی ئەو زمانە هاوتەریبە لەگەڵ خاسییەتەکانى مۆڕاڵ بە هەموو واتا گشتییەکانیەوە، بێ ئەوەى وانە ڕەوشتییە دووبارە و بێزراوەکانمان بۆ بڵێتەوە…

ساختەکان ئەو جۆرانەن کە هۆڵدن بە زمانە تەنزئاساکەیەوە ڕووبەڕوویان دەبێتەوە. هەمیشە ئەو ماسکانە دەبینێت ڕوخسارى ڕاستەقینەى خەڵکى داپۆشیوە. دەستى هۆڵدن، دەستێکە بۆ داماڵینى ماسک لەو دەموچاوانە. ئەم جۆرە بەرەنگارییە بە ڕووپۆشێکى کۆمیدى و ناواخندارەوە دەگوزەرێت، هۆڵدن پێی وایە ساختەکان چەندە فریودەرن، ئەوەندەش فریودراون: ”کوڕە! سەیرە، هەر ئەوەندەت لەسەرە شتێک بڵێیت کە کەس تێىنەگات، ئیتر هەرچییەکت بوێت بۆت دەکەن.”

فەلسەفەى پاڵەوانەکە، بەشێکە لە فەلسەفەى هیچگەرایى (Nihilism)، دیارتر لەو خاڵانەدا کە نکۆڵى لە لەبەرکردنى بەرگى پیرۆز و پێبەخشینى بەها بە شت، کەس و شوێنەکان دەکات. ئەو بە تێروانینێکى نیمچەنیهێلستییەوە بە پووچ بڕیار و ڕێوڕەسمەکان وەسف دەکات، بە سووکییشەوە لە دابونەریتەکان دەڕوانێت. بۆچوونەکانى تێکەڵاو بە ئومێدە سەرابییەکانى لەسەر ئەو هێڵە کێشاوە. هۆڵدن کێشەى مرۆڤى سەردەمى لە خۆلادان لە گفتوگۆدا بینیوەتەوە، ئەمەش پیرۆزى و تاکڕەویى بەرهەم ێناوە، گوتوویەتى: ”ڕێک ئەوەیە گرفتى دەبەنگەکان، هەرگیز نایانەوێت گفتوگۆ لەسەر هیچ شتێک بکەن، هەر بەوەدا دەتوانیت دەبەنگەکان بناسیتەوە.”

پیاسەکردن بە شەقامەکانى نیو وۆرک، بێهیوابوونە لە مرۆڤەکان، گۆشەگیرییە لە جیهان و سەرهەڵگرتنە لەدەستى ڕووکارە درۆیینەکان. نیازەکانى هۆڵدن جیاکردنەوەى جیهانێک بۆ خۆى و کێشانى هێڵێکە وەک سنوورى دنیاکەى، هەتا جیای بکاتەوە لە ساختەکان. خەونى وى خۆدابڕینە لە هەموو چەپەڵییەکان، چونکە دەزانێت چەندە سامناکە ژیانى پڕ لە خەوش و دووڕوویى، ئەوەتا دەیگێڕێتەوە: ”دواى ئەوەى دەرگەم داخست و هاتمە ژوورى دانیشتنەکەوە، هاوارى شتێکى لێ کردم، بەڵام باش گوێم لێى نەبوو، تا ڕادەیەک دڵنیام هاوارى کرد ‘بەختێکى باش!’ هیوادارم ئەوە نەبووبێت، خۆزگەم بە جەهەننەم و بەس ئەوە نەبووبێت. هەرگیز هاوارى ‘بەختێکى باش!’ لە کەس ناکەم، ئاخر کە بیرى لێ دەکەیتەوە، زۆر ترسناک دێتە بەرگوێ.” لە جێگەیەکى تریشدا دەڵێت: ”ئەمە دایمە دەمکوژێت، کە بە کەسێک دەڵێم ‘خۆشحاڵم بە ناسینت.’ لە کاتێکدا بە هیچ جۆرێک بە ناسینى خۆشحاڵ نیم، بەڵام ئەگەر بتەوێت درێژە بە ژیان بدەیت، ئیتر دەبێت ئەو شتانەش بڵێیت.”

خۆدوورخستنەوە لە مێگەل و نامۆبوون، کارى لەپێشینەى هۆڵدنە، چونکە لای وایە کایە جیاجیاکانى ژیان ساختەن، بۆ وێنە، سینەما. هەرزەکارەکە ڕقى لە سینەمایە، لەبەر ئەوەى ئەویش ساختەیە؛ هەم خۆى، هەم تەماشاچییەکانى.

نامەی بەجێماوی ڤێرجینیا وۆڵف بۆ هاوژینەکەی

دیدی من

وەرگێڕانی لە عەرەبییەوە: زرار حەمید

ڤێرجینیا وۆڵف، دوای ئەو حاڵەتە دەروونییە خراپەی بەسەری ھات، دەرەنجامی ھەڵگیرسانی جەنگی دووەمی جیھانی و وێرانبوونی ماڵەكەی لە لەندەن و پێشوازیی ساردوسڕی خوێنەرەکان بۆ دوایەمین بەرھەمی، وای کرد کە دەست لە نووسین ھەڵبگرێت.

لە ٢٨\٣\١٩٤١دا، ڤێرجینیا پاڵتۆکەی لەبەر کرد و گیرفانەکانی پڕ کردن لە بەرد و خۆی فڕێ دایە ناو ڕووباری نزیک ماڵەکەی خۆی. جەستەی ڤێرجینا لە ١٨\٤\١٩٤١دا دۆزرایەوە. ھاوژینەکەی لە ناو باخچەی مۆنکس ئەوی ناشت.

ڤێرجینیا وۆڵف

لەو نامەیەی کە بۆ ھاوسەرەکی بەجێی ھێشتبوو، نوسیبووی:

”ئەزیزترینم، دڵنیام دووبارە خەریکە شێت دەبمەوە. ھەست دەکەم چیتر توانای بەرگەگرتنی ئەم ڕۆژە ترسناکانە ناگرم و ئەم جارە باش نابم. دووبارە گوێم لە دەنگی سەیر سەیرە، خەریکە ھاوسەنگیم لەدەست دەدەم، من کارە باشەکە دەکەم. تۆ ئاسوودەییەکی گەورەت بە من دا، گومانم نییە پێش ئەوەی ئەم نەخۆشییە نەفرەتییەم لێ دیاری بدات، ھیچ کەس وەک ئێمە خۆشبەخت نەبوو. چیتر ناتوانم بجەنگم، چیتر ناتوانم ژیانت وێران بکەم. دەزانم بێ من سەرکەوتوو دەبیت و خۆیشت ئەمە دەزانیت. دەبینیت؟ تەنانەت ناتوانم ئەم نامەیەش بە باشی بنووسم، ناتوانم بخوێنمەوە. دەمەوێت بڵێم بۆ ھەموو خۆشبەختییەکانی ژیانم قەرزاری تۆم، تۆ ئارامگرانە یاریدەت کردم و بێ ئەندازە باشیت. دەمەوێت بڵێم ھەموان ئەمە دەزانن. ئەگەر کەسێک توانیبای من ڕزگار بکات، ئەو کەسە تۆ دەبوویت. ئیتر ھەموو شتێکم لەدەست دا، جگە لە باوەڕبوون بە باشیی تۆ. ناتوانم لەمە زیاتر ژیانت وێران بکەم. گومانم نییە ھیچ کەس وەک من و تۆ خۆشبەخت نەبوو.”

خوێنەر و کتێب: خوێندنەوەیەک بۆ ڕۆمانی ڕێبەری کتێبسازە کوژراوەکان 

دیدی من – خوێنەر کتێب

کتێب: ڕێبەری کتێبسازە کوژراوەکان

نووسەر: عەتا محەمەد

خوێنەر: نوها فایەق

ڕێبەری کتێبسازە کوژراوەکان، کتێبێکە تا ئەوپەری سنوور خەیاڵییە و تا ئەوپەڕی سنوور واقیعییە؛ نووسەر گەمەیەکی زۆر قەشەنگی پێ دەکات لە نێوان واقیع و خەیاڵدا.

چیرۆکی ڕۆمانەکە باس لە ژنومێردێکی کورد دەکات، کە لە ئەورووپا دەژین. لە یەکێک لە بەیانییەکاندا مریەم داوای جیابوونە لە شێرکۆ دەکات، بە هۆی ئەوەی کە شەوێک لە کاتی سێکسدا، لەجیاتیی مریەم بە ماریا ناوی بردووە. مریەم هەست دەکات کە بە خەیاڵی ماریا لەگەڵی دەخەوێت. ئەو بەیانییە شێرکۆ لە ماڵ دەڕواتە دەرەوە و هەرگیز ناگەڕێتەوە، تا لە کۆتایی ڕۆمانەکەدا بۆمان دەردەکەوێت کە دەکریت چەتەکانی خەیاڵ کوشتبێتیان. مریەمیش دەست دەکات بە گەڕان بەدوای ناوی ماریادا و کۆمەڵێک پەڕەی نووسراو دەدۆزێتەوە، بە ناوی ڕۆمانی سوارەکانی تەنهایی و لە ناو ئەم ڕۆمانەشدا ڕۆمانێکی تر بە ناوی چەتەکانی خەیاڵ دەخوێنێتەوە.

ئەوەی دەژی خۆمانین یان ناوەکانمان، تا کۆتایی ڕۆمانەکە ئەم پرسیارە هاوتەریب لەگەڵ ڕووداوەکانی ڕۆمانەکەدا دەڕوات؛ ئەگەر ئەو شەوە شێرکۆ مریەمی هەر بە ناوی مریەم بانگ بکردایە، مریەم دەستنووسی ڕۆمانەکەی نەدەدۆزییەوە، یان ئەو ڕۆمانەی کە شێرزاد نوسیوبووی و کارەکتەرەکانی چوار ژنی خەڵکی خۆرهەڵاتن و هەریەکەیان بە هۆکارێک گەشتوونەتە ئەورووپا، هەمان ناوی مریەم و هاوڕێکانیان نەبوایە، ئەوا ڕەنگ بوو مریەم نهێنیی دیارنەمانی شێرکۆی بۆ دەرنەکەوتایە، یان ئەو نامەیەی کە مریەم لە کاتی هەرزەکاریدا بە خەیاڵی کوڕە میوەفرۆشەکە بۆ شەوبۆی هاوڕێی نوسیبوو و هەر ئەندامێکی بە میوەیەک چواندووە، ماڵەوەی شەوبۆ دەیبینن و زۆری لێ دەدەن، ئەگەر ناوی کوڕە میوەفرۆشەکە لەو نامەیەدا نەبوایە، شەوبۆ دووچاری لێدان نەدەبووەوە.
لە هەمان کاتدا عەتا محەمەد باسی ئەو کتێبانەمان بۆ دەکات، کە بەبێ ناوی نووسەرەکانیان چاپ کراون.

لە ڕۆمانەکەدا شێرزاد بە ناوێکی خوازراو خۆی ڕادەست کردووە و کێشەی ناوی بۆ دروست بووە، کە ناوی شێرزاد نەناسراوە و ئیقامەی بۆ نایەتەوە  شێرکۆ باسی نازناوی شاعیرە کوردەکان بۆ هاوڕێکەی، ماریا دەکات، کە چۆن لەبەر خۆپارێزی بە ناوی خوازراو شیعرەکانیان بڵاو کردووەتە و پێی وایە کە ئەگەر نالی ئەو نووسەرە بێت کە خدر دروستی کردووە، ئەوا مەلا محەمەد دوو جار نووسەرێکی لە ناخیدا دروست کردووە، بەوەی یەکەم جار نازناوی مەشوی هەڵبژاردوە، کە نازانین چیی بەسەر هاتووە و لە دواتردا بە نازناوی مەحوی ناسرا.

سنووری نێوان خەیاڵ و واقیع لە ڕۆمانەکەدا

ماریا کچێکە کە سنووری نێوان خەیاڵ و واقیعی تێکەڵ کردووە و بە هۆی ئەمەوە هەوڵی خۆکوشتنی داوە، پێی وایە بە خوێندنەوەی هەر کتێبێک، بەشێک لەو لە ناو کتێبەکەدا جێ دەمینێت. نووسەر زۆر بە جوانی توانیویەتی واقیع تێکەڵ بەم ڕۆمانە بکات، ڕووداوەکانی ساڵانی نەوەدەکان، کە تیایدا زۆربەی کتێبەکان لە باشووری کوردستان قاچاخ بوون، مردنی عومەری مەکتەبە، کە پاش نۆ مانگ تەرمەکەی لە گۆماویکدا دۆزرایەوە، بەراورد کراوە بە مردنی  پابلۆ نیرۆدای شاعیری چیلی. نموونەی ئەو نووسەرانەی کە لە ساتیکدا هەست دەکەن ناتوانن بنووسن، نمونەی کالۆلیسکانۆ دەهێنێتەوە و لە کوردیشدا، دێڕە شیعرەکەی گۆرانی شاعیرمان بیر دەهێنێتەوە، کە دەڵێ:

هەرچەند دەکەم ئەو خەیاڵەی پێی مەستم
بۆم ناخرێتە ناو چوارچێوەی هەڵبەستم

لە نموونەی ئەو نووسەرانەی کە کتیبێک دەنووسن و دوای ئەوە هەست دەکەن توانای نووسینیان نییە، ئەم حاڵەتەش بە پەتای بارتلیبی ناو دەنرێت، نمسونەی ئەوان محەمەد عومەر عوسمان و ئەحمەد هەردی دێنێتەوە.

لە ڕۆمانەکەدا دەکەوینە بەردەم ئەو نووسەرانەی کە لە دوای نووسینی یەکەم کتێبیان لە لایەن چەتەکانی خەیاڵەوە کوژراون، نموونەی ئەوانە بە جەمال عیرفان و عەبدولخالق مەعرووف دێنێتەوە.

لە کۆتاییدا، لە ناو ڕێبەری کتیبسازە کوژراوەکاندا بە ڕۆمانێکی تر دەگەین، وەک پێشتر باس کرا، بە ناوی سوارەکانی تەنهایی، کە شێرکۆی هاوسەری مریەم خەریکی نووسینی بووە و بە تەواونەکراوی دەمێنێتەوە، لە پاش دیارنەمانی شێرکۆ و ئاشنابوونی مریەم بە شێرزاد و زانینی ئەوەی کە شێرزاد خەریکی نووسینی ڕۆمانێکە، کە ژیانی مریەم و هاوڕێکانیەتی. مریەم پرسیاری ئەوە لە شێرزاد دەکات، کە شێرکۆ لە ڕۆمانەکەی ئەودا چیی لێ دێت، شێرزادیش پێی دەڵێ کە لە ڕۆمانەکەی ئەودا شێرکۆ کوژراوە .

لە کۆتایی کتێبەکەدا، دوو پەڕەی سپی هەن، بۆ ئەو کەسەنانەی توانای بەخشینی ژیانیان بە کارەکتەرێکی تر هەیە، یان توانای بەردەوامیدانیان بە چیرۆکەکە هەیە، لەوێدا بینووسن.

حەوت کتێب دەربارەی سینەما

دیدی من – ساسە پۆست، ئەلمەکتەبەلعامە، گووگڵ، ویکیپیدیا

ئامادەکردن و وەرگێڕانی لە عەرەبییەوە: زرار حەمید

  

هەر لەگەڵ نماییشکردنی یەکەم فیلمی سینەمایی لە جیهان لە ساڵی ١٨٩٥دا، کە لە لایەن برایانی لۆمێرەوە نماییش کرا، لە یەکیک لە قاوەخانەکانی پاریسدا، ئیدی لەو کاتەوە سینەما ڕۆڵێکی سەرەکی دەبینێت لە گەشە و بەرەوپێشچوونی بیر و ئاکاری هەر کۆمەڵگەیەكدا. سینەما گواستنەوەی کلتووری گەلانە، وێنەگرتنی بەرجەستەکردنی کلتووری گەلانە، لە سەردەمی ئەمڕۆماندا سینەما تەنها وشەیەك نییە و هۆڵەکانی سینەما تەنها شوێنێك نین بۆ کاتبەسەربردن، بەڵکو گەلانی دنیا لە ڕێگەی سینەماوە ڕەخنەی دنیا و سیستمەکان دەکەن. سینەما ئامڕازێکە بۆ جووڵاندنی فیکری تاک و ئامڕازێکە بۆ گەشەی ئابووری. لە ئێستادا سینەما بووەتە سیمبولی ناسینەوەی گەلان.

بە درێژایی تەمەنی، سینەما تەنها بینەری نەبووە، بەڵکو کەسانێك هەبوون عاشقی سینەما بوون و هۆڵەکانی سینەما بۆ ئەوان دنیایەکی تر بوو، ئەوانەی بێ ئەوەی لەسەر شاشەکان بێنە بەرچاومان، ڕۆڵێکی گرنگیان بینیوە لە بەرەوپێشچوونی سینەمادا، ئەو کەسانەی لە شوێنێکی تری بێجگە لە شاشەکانەوە هاتوونە ناو دنیای سینەما، چ بە نووسینی سیناریۆ بێت یان وێنەگرتن یان دەرهێنان و بەرهەمهێنان. لێرەدا کۆمەلێك کتێب دەخەینە ڕوو، کە گەر گرنگترین کتێبەکانی بواری سینەما نەبن، بێگومان گرنگترین ئەو هەوڵانەن کە لەم بوارەدا دراون. ئەو کتێبانەش ئەمانەی خوارەوەن:

کتێبی چیرۆک، لە نووسینی ڕۆبێرت مەکی

بە یەکێك لە گرنترین کتێبەکانی فێربوونی سیناریۆنووسین دادەندرێت لە جیهاندا، کتێبەکە باس لە هونەری نووسینی چیرۆکی سەر شاشە دەکات، هەروەها چۆن بتوانیت سوود لە سەرجەم ڕەگەزەکانی سیناریۆ وەربگریت بۆ دەوڵەمەندکردنی چیرۆکەکەت. ئەم کتێبە ساڵی ١٩٩٧ بڵاو کرایەوە، نووسەرەکەی ئەکتەر و نووسەر و مامۆستای سینەمای ئەمەریکی، ڕۆبەرت مەکییە.

کتێبی چیرۆک

 

کتێبی سیناریۆ، لە نووسینی سێد فێڵد

کتێبێکی بەناوبانگ و سەرچاوەی یەکەمە بۆ فێرخوازانی نووسینی سیناریۆ، ئەم کتێبە بە مامۆستایەکی گرنگ دادەنرێت بۆ نووسینی سیناریۆ، کە پڕە لە زانیاری و وردەکاری. ئەم کتێبە تەنها بۆ ئەو کەسانە گرنگ نییە کە دەیانەوێت سیناریۆ بنووسن، بەڵکو بۆ چیرۆکنووسان و ڕۆماننووسان و شانۆنامەنووسانیش گرنگە. ئەم کتێبە ساڵی ١٩٨٤ بڵاو کرایەوە، کە نووسەرەکەی، سێد فێڵد، نوسەرێکی ئەمەریکییە و زیاتر لە دوو هەزار سیناریۆی هەیە.

کتێبی دروستکـردنی فیلم، لە نووسینی فیدریکۆ فیلینی

”فەلسەفەی تۆ چییە سەبارەت بە دروستکردنی فیلم؟ چ ئامانجێك دیاری دەکەیت لە کاتی وێنەگرتن؟ جگە لە چێژبەخشین بە بینەر، هیچ ئامانجێکی تری شاراوەت هەیە؟ ئەمە ئەو پرسیارانەن کە هەرگیز ناتوانم وەڵامیان بدەمەوە، من وا هەست دەکەم بۆیە کاری فیلمسازی دەکەم، چونکە هیچ کارێکی تر نازانم.” لەم کتێبەدا دەرهێنەر و نووسەر و سینارستی ناوداری ئیتاڵی، فیدریکۆ فیللینی، بەم جۆرە دەدوێت. ئەم کتێبە کتێبێکی فێرکاری نییە بە تەواوەتی، بەڵام لە ئەنجامی خوێندنەوەی، شتی زۆر فێر دەبیت لە ئەزموونەکانی فیللینییەوە.

فریدریکۆ فیلینی

کتێبی سینەما لە نیشتمانی عەرەبیدا، نووسینی جان ئەلێکسان

سینەمای عەرەبی چۆن دەستی پێ کرد؟ قۆناغەکانی گەشەکردنی کامانەن؟ گرنگترین فـێستیڤاڵەکان چین لە دنیای عەرەبیدا؟ ئەمانە و چەندین پرسیاری تر، وەڵامەکەی لەم کتێبەدا وەردەگریت. نووسەری ئەم کتێبە، نووسەری سووری جان ئەلێکسانە و ئەم کتێبە ساڵی ١٩٨٢ بڵاو کراوەتەوە و هێندەی کتێبێکی مێژووییە، هێندە کتێبێکی فێرکاری نییە، بە جۆرێک، کە قۆناغەکانی گەشەکردنی سینەمای عەرەبی دەخاتە ڕوو، هەروەها باسی سینەما دەکات لە هەریەك لە وڵاتانی میسڕ، عێراق، سووریا، جەزائیر، مەغریب و سووداندا.

کتێبی ئینسکـلۆپیدیای میژووی سینەما، لە نووسینی جیۆفری سمیس

یەکێك لە گرنگترین ئینسکلۆپیدیاکانی تایبەت بە سینەما لە دنیادا؛ ئەم کتێبە لە سێ بەرگ پێک دێت: بەرگی یەکەم سینەمای بێدەنگ، بەرگی دووەم سینەمای دەنگدار، بەرگی سێیەم سینەمای هاوچەرخ. سمیس لەم کتێبەدا باس لە مێژووی سینەما دەکات لە سەرانسەری دنیادا و باسی گرنگترین فیلمەکان و ناودارترین دەرهێنەرەکان دەکات.

کتێبی دروستکردنی فیلمی دۆکیومێنتاری، لە نووسینی باری هامپ

ئەگەر کتێبی سیناریۆی سێد فێڵد باشترین کتێب بێت لە بواری سیناریۆنووسیندا، ئەوا کتێبی دروستکردنی فیلمی دۆکیومێنتاری باشترین کتێبە بۆ ئارەزوومەندانی ئەم بوارە. کتێبێکی پڕ زانیاری، کە سەرەتا باس لە دیاریکردنی هێڵەکانی کارکردن دەکات لە فیلمی دۆکیومێنتاریدا و قۆناغەکانی پلاندانان و نووسین و وێنەگرتنی فیلمی دۆکیومێنتاری دیاری دەکات.

کتێبی دەرهێنانی سینەمایی دیمەن دوای دیمەن، لە نووسینی ستیڤن دی کاتز

دەروازەیەکی گرنگە بۆ فێربوونی بنەماکانی دەرهێنانی سینەمایی و ڕێسا سەرەتاییەکانی، هەروەها فەهرەستێکی سەرەکییە. ستیڤن دی کاتز لەم کتێبەدا بەراوردکاری دەکات لە نێوان قوتابخانەکانی دەرهێنانی سینەماییدا ، باس لەوە دەکات کە چۆن هەر دەرهێنەرێك ڕێباز و هۆکاری خۆی هەیە بۆ گوزارشتکردن لە یەك سیناریۆ بە چەند شێواز و هۆکاری خۆی هەیە، بۆ گوزارشتکردن لە یەك سیناریۆ بە چەند شێوازێکی جیاواز. ئەم کتێبە ساڵی ٢٠٠٣ بڵاو کرایەوە.

 

پەڕاوی ڕۆژنامەگەریی کوردی: فۆتۆگرافی و پەیوەندی بە ڕۆژنامەوە

دیمانە لەگەڵ فایەق حەمەصاڵح/فۆتۆگرافەر

ئامادەکردنی: لاژە تەها

فۆتۆ: سەرتیپ عوسمان

فایەق حەمەساڵح  فۆتۆگرافەر و مامۆستا لە پەیمانگای تەکنیکی سلێمانی بەشی میدیا و زانکۆی سلێمانی، لە ساڵانی ۹۱۹۹ بۆ ۲٠۱۳، دەربارەی فۆتۆگرافی و پەیوەندی بە ڕۆژنامەوە و گرنگی فۆتۆبۆ دیدی من دەدوێت.

فایەق حەمەساڵح دەربارەی سەرەتای دەرکەوتنی وێنە دەڵێت: “ئێمە گەر بگەڕێینەوە بۆ سەرەتای سەرەتا، مرۆڤەکان لەڕێگەی سیمبولەوە پەیوەندییان بەیەکترەوە کردووە بە دروستکردنی وێنە لەسەربەرد و قوڕ، بەمجۆرە پەیامەکانیان بە یەکدی گەیاندووە، پاشان ڕۆڵی

سۆمەرییەکان دێت، کە نووسینی مێخیان دروستکرد، پێکهاتبوو لە ڕەمز و سیمبول و حروفی ئەبجەدی نەبووە، کە ئەو ڕەمزانە هەموویان لەسەری ڕێککەوتوون  لەناو یەکتریدا، بۆ نمونە ئەگەرئەستێرە ببینیت ئەوە بە مانای شەو یان بەرزی دێت، ئەم سیمبولانە زمانی تێگەیشتنیان بووە بە وێنە. دواتر هاتوون و هەوڵیان داوە ئایدیا تێکەڵ بە وێنەکان بکەن کە پێیدەگووترێت ئایدۆگراف. تاکوچاپخانە دروستبوو و تێکستەکانی بەچاپ دەگەیاند و ڕۆژنامەی چاپدەکرد و بەوجۆرە پەیامەکانی بە خوێنەر دەگەیشت. دواتر لە ڕۆژنامەدا  بیریانکردەوە کە بەجۆرێکیتر پەیوەندی بە مرۆڤەکانەوە بکەنئەویش لەرێگەی فۆتۆوە بوو.

دوو جۆر پەیوەندی هەیە لە گەیاندنی پەیامەکاندا، یەکیان لەڕێگەی تێکستەوەیە و ئەویتریان وێنەیە، وە کاتێک فۆتۆ دەبێت بەیەکێک لە ژانرە گرنگەکانی پەیوەندی ئەمە پێیدەوترێت ماس کۆمیونیکەیشن،بەڵام ناتوانین بە تێکست بڵێین ماس کۆمیونیکەیشن چونکە تۆ کاتێک تێکستێک بڵاودەکەیتەوە تێگەیشتن لەم تێکستە تەنها بۆ ئەهلی عیلمە و بۆ نەخوێندەواران نییە بەڵام بەپێچەوانەوەیە لە فۆتۆدا فۆتۆهەردوو لایەن تێیدەگات بە خوێندەوار و نەخوێندەوارەوە و باکگراوندی ڕۆشنبیری هەبێت یان نەیبێت.”

دەربارەی گرنگی فۆتۆ وتی:”

یەکێک لە گرنگییەکانی فۆتۆ ئەوەیە کە توانای پەیوەندیکردنی هەیە بە پانتاییەکی سۆسیۆلۆجی و سایکۆلۆجییەوە بەبێ ئەوەی گرنگیی بە ڕەگەز و ئاستی کۆمەڵایەتی و ئاستی نەتەویی بدات،گرنگییەکی تری ئەوەیە کە پەیوەندی دەکات بە هەستیارترین هەستەوەری مرۆڤ کە چاوە ئەمەش وایلێدەکات کە بۆ خوێندەوار و نەخوێندەوار ببێت، لە کاتێکدا کە تێکست ئەم توانایەی نییە و سنوردارەبەڵام ئاستی پەیوەندیکردنی وێنە بێ سنورە.

وێنە ڕەوانبێژە، بابەتیی بوون و وردی دەدات بە بابەتەکە و زمانێکی لۆکاڵی نییە کاریگەریەکی جیهانی هەیە، وەک زمان و تێکست من لە شێوەزاری بادینی تێناگەم بەڵام بە وێنە وانییە، ئەو ئازارەی لەبادینان هەیە هەمان ئازارە کە من لێرەوە هەستی پێدەکەم.”

لە وەڵامی پرسیاری ئەوەی ئێمە شوێنێکمان نییە کە فۆتۆگرافەر پێبگەیەنێت بەشێوەیەکی زانستی، خوێندنێکی تایبەت بێت لەو بوارەدا، لە میدیادا ساڵانە بە چەند وانەیەک دەیخوێنن. ئەو کەسانەی کەفۆتۆگرافەرن لێرە زیاتر بە ئەزموون و حەزی خۆیان بوون بە فۆتۆگرافەر

ئایا ئەمە وا دەکات زانکۆ و پەیمانگاکان فۆتۆگرافەر بەرهەمبهێنن؟ فایەق وتی:”

ئەگەر سەیری ئەو کەسانە بکەی کە ئەمڕۆ لەسەر ئاستی جیهان خەڵاتەکانی ۆرد پرێس فۆتۆ و پۆلیتزەر و ڕۆبەرت کاپا و خەڵاتە جیهانییەکانی تر بەدەستدەهێنن، هیچیان دەرچووی هیچ پەیمانگا وزانکۆیەک نین، بەڵکو خۆیان خۆشەویستییەکی گەورەیان بۆ ئیشەکە هەیە

بەڵام خوێندن لە زانکۆ و پەیمانگاکانی ئێمە زۆر گشتییە بەداخەوە تایبەتمندبوون زۆر کەمە لەبواری ڕاگەیاندن بۆ نموونە ڕیکلام لە دنیادا بەشی تایبەت بەخۆێ هەیە بەڵام لێرە بە وانە دەخوێندرێتبەهەمان شێوە فۆتۆجۆرنالیزم و هەموو جۆرەکانی تری فۆتۆگرافی بە شێوەیەکی گشتی باسدەکرێت. ئەو کەسانەی وانە دەڵێنەوە کەسانێکن ئەزموونیان نیە و خوێندنەوەیەکی زۆر هەژارانەیان هەیە.هەروەها وەرگرتن لە زانکۆ و پەیمانگاکان بە شێوەیەکی ئارەزوومەندانە نییە و خوێندکار بەپێی تواناکانی خۆیان وەرناگیرێن لەو بەشانە، وە کەمووکوڕی زۆر هەیە لە پێداویستییە پراکتیکییەکانیانهەموو ئەمانەش و دەکات ئەوکەسانەی لە بەشەکانی ڕاگەیاندن دەردەچن نابنە فۆتۆگرافەر، نابنە میدیاکار بەڵکو دەبنە فەرمانبەری ڕاگەیاندن لە تەلەڤیزیۆن و ڕۆژنامەکان دادەمەزرێن وەکو هەرفەرمانبەرێکی تر و موچەی مانگانەی خۆی وەردەگرێت. وە بەشێکیش لەمانە پەیوەندی بە کەسەکان خۆیانەوە هەیە، کەموکوڕی لە کەسەکان زۆرە شانبەشانی ئەوەی لە سیستمەکەشدا هەیە.”

سەبارەت بەڕۆڵی ئایدۆلۆجیش پێی وایە کە: ” کامێرا سەربەخۆیە، دوور لە ئایدۆلۆجیا و فکر و مەزهەب و نەتەوەیە، گەر وانەبێت ڕۆڵی ئەخلاقی خۆی لەدەستدەدات.

لەبەرئەوەی  کامێراکانی ئێمە بۆ حیزب و ئایدۆلۆجیایە، بۆ خێڵ و بازرگانە، فۆتۆگرافەرەکانمان ناتوانن هاوسەنگ بێلایەنانە کارەکانی خۆیان ئەنجام بدەن.  هەر میدیایەک ئەو وێنانە بڵاودەکاتەوە کەخزمەت بە ئایدۆلۆجیای خۆی دەکات.

کامێرا کە لەدوای ۱۹۹۱ ەوە کە لەدایکدەبێت، دەبێت بە ئامرازێکی سیاسی بە ئایدۆلۆجیکراو لەناو کەناڵە کوردییەکاندا، بەبێ جیاوازی.

ئەوەی دڵخۆشکەرە لە مێژووی ڕۆژنامەوانی کوردیدا لەدایکبوونی هەردوو ڕۆژنامەی هاوڵاتی و ئاوێنەیە لە سلێمانی کە سەر بە حیزب نابن و هەوڵدەدەن بەپێی ئیتیکی کاری میدیایی کاربکەنهەرچەندە ئاستی وێنە لە هەردوو ڕۆژنامەکە لە ئاستێکی نزمدایە بەوپێیەی ئێمە تاکو ئێستا فۆتۆ ئیدیتەرمان نییە لە ڕۆژنامەکاندا.”

 فایەق حەمەساڵح لەدایکبووی ساڵی ۱۹٦۱ لە شاری سلێمانی، دەرچووی کۆلێژی کشتوکاڵ، لە ساڵی ۱۹۸٤ ەوە بڕیاریداوە دەستبداتە کاری فۆتۆگرافی لە پاش خوێندنەوەی کتێبی و کاریگەربوون پێی تاکە فۆتۆگرافەری ڕاپەڕینەکان و کۆڕەوی شاری سلێمانیە، لە ئێستادا لە شاری سلێمانی دەژی و سەرقاڵی پیشەی کارەباییە.

ئامادەکاری پەڕاو: ساڤان ئاکۆ

پەڕاوی ڕۆژنامەگەریی کوردی:  دیمانە لەگەڵ بەڵێن ساڵح – لە ڕادیۆی دەنگی ئەمریکاوە/ میدیاکاری ڕادیۆی دەنگی ئەمریکا

دیدی من – ساڤان ئاکۆ

بەبۆنەی ساڵیای ڕۆژنامەگەریی کوردییەوە، ماڵپەڕی کلتووریی دیدی من چەند گفتوگۆیەکیی ڕۆژنامەوانی لەگەڵ چەند ڕۆژنامەنووس و بەرپرسی بڵاوکراوە کلتوورییەکان ئەنجامداوە، کە تیایدا چەند پرسیارێکی گشتگیری ئاڕاستەی هەریەک لەو ڕۆژنامەنووسانە کردووە، لە خوارەوە، وەڵامی ڕۆژنامەنووس و میدیاکاری دەنگی ئەمریکا، بەڵێن ساڵح بۆ خوێنەران بڵاو دەکەینەوە:

– لە دۆخی ئیمڕۆدا دەبێت ڕۆڵی میدیا چی بێت؟

*ئەرکە هەرە سەرەکییەکەی میدیا گەیاندنی ڕاستییەکانە بۆ وەرگر، تا هەر هیچ نەبێت بگوترێت هەوڵێکی ڕژد لە ئارادایە بۆ دوو ئامانج؛ یەکەمیان بوونی خودی میدیایە بە دەسەڵاتی چوارهەم و دووهەمیشیان دروستکردنی ڕای گشتی. هەر نێوەندێکی میدیایی لەسەر ئەو شاڕێیە خۆی لادا، ئەوا یانی هەموو پرەنسیپەکانی میدیایی فەرامۆش کردووە وەک ئەوەی لە میدیا حیزبییەکان و میدیا سێبەرەکانیاندا دەیبینین. ئەرک و ڕۆڵی میدیا بۆ چەواشەکردن نییە هێندەی ئەوەی بۆ بەرچاوڕوونییە، بۆ برەودانە بە تێگەیشتنەکان لە ڕێی باسکردنێکی بابەتیانەی ڕووداوەکانەوە کە وەرگر بتوانێت ڕای خۆیی لەسەر بونیات بنێت. بەلای بەندەوە ئا لەمڕۆدا پێویستە میدیا، کار لەسەر پێکەوە ژیانێکی ئاشتیانە، ئاشتەوایی سیاسی و ئاشتەوایی نێوان پێکهاتەکانی گەلی کوردستان بکات، میدیا ببێتە زەمینەیەکی ڕەخساو بۆ دیالۆگێکی بەرپرسانە لە نێوان تاکەکانی ناو دەسەڵات و شەقامدا، میدیا خۆی ببێتە هۆکاری فشارێکی ڕاستەقینە بۆ باشترکردنی باری بژێوی خەڵک و دابینکردنی خزمەتگوزارییە بنچینەییەکان بۆ خەڵک، میدیا دەتوانێت ئەو کەلێنە گەورەیەی نێوان شەقام و دەسەڵاتدا دروستبووە پڕ بکاتەوە، میدیا دەتوانێت جیاوازییەکانی نێوان دەسەڵاتدارێتی و فەرمانڕەوایەتی بخاتە ڕوو، مرۆڤی کورد بە مافە سیڤیلیەکانی ئاشنا بکات، هاوڵاتیان لە ئەرک و وابەستەیی ئاگادار بکاتەوە، میدیا دەتوانێت برەو بە گوتاری نەتەوەیی بدات کە لە ئێستادا بەرەو کاڵبوونەوە دەڕوات، کە دەڵێم گوتاری نەتەوەیی، ئەڵبەت بە مانا وشک و برینگەکەی ناڵێم، بەڵکو مەبەستم ئەو گوتارە تەڕوبڕەیە کە ڕەهەندە نەتەوەییەکان لە خۆ دەگرن بە فەرهەنگ و کلتوریشەوە. یەکێک لە ڕۆڵە گرنگەکانی تری میدیا لەمڕۆدا بەدواداچوونەکانی پاش بڵاوبوونەوەی ڕاپۆرتەکانە، زانینی دەرەنجامەکانیەتی.

– چۆن ئایدۆلۆجی ڕۆڵێکی گرنگ دەبینێت لە ڕۆژنامەوانیدا؟

*ناتوانم بچمە ژێر باری ئەوەی بڵێم ئایدیۆلۆژیا ڕۆڵێکی چوونیەک و گرنگ دەبینێت بۆ هەموو نێوەندە میدیاییەکان. دەشێت بۆ میدیا حیزبییەکان ئەو ڕۆڵە گرنگە ببینێت بەڵام بۆ میدیایەکی سەربەخۆ (ئەگەر هەبێت) پێموانییە بتوانێت ڕۆڵێکی ئەرێنی ببینێت. ئایدیۆلۆژیا لە پەیوەندی بە میدیاوە دەشێت وەک سنوربەندکردن لێ بڕوانرێت، کاتێک نێوەندێکی میدیایی وابەستەی ئایدیۆلۆژیایەکی دیاریکراو دەبێت، ناتوانێت تخوبەکانی ئەو ئایدیۆلۆژیەتە ببڕێت و دنیای ئەودیو ئەو سنورانە ببینێت، دەشێت قسەیان لەسەر بکات بەڵام قسەکردنێکن کە جێی متمانە نین. نمونەش زۆرن، لەوانە میدیای سەر بە لایەنەکان، هەر یەکە بە ڕەنگی لایەنی خۆی دێت و سەیری دنیا دەکات، میدیای یەکێتی دنیا بە سەوز دەبینێت و وەهاش نیشانی وەرگری دەدات، میدیای پارتی ناتوانێت لە دنیایەکی زەرد زیاتر هیچ شتێکی تر ببینێت و گۆڕانیش هەروەها و ئیسلامییەکانیش بە هەمان شێوە. ئیدی ئەمە گرفتی ئایدیۆلۆژیایە لە میدیادا. ئەمە بەو مانایە نییە بڵێم ناشێت میدیا خاوەنی بەرنامە و هێڵی گشتی کارکردن نەبێت، دەشێت میدیا دوور لە هەموو ئایدیۆلۆژیایەک کاری میدیایی خۆی بکات و هەوڵی خۆڵکردنە چاوی وەرگر نەدات. میدیاکاری باش، دەزانێت وەرگری  ئەمڕۆ جیاوازە و گەلێک سەرچاوەی بەدەستهێنانی زانیاری لەبەردەستدایە.

بەڵێن ساڵح

– گرنگی فۆتۆگرافی چییە لە ڕۆژنامەوانیدا؟

*دەمێکە دەگوترێت یەک وێنە لە بری هەزار وشە. زۆر جار بینیومانه‌ ده‌نوسرێت وێنه‌کان ده‌دوێن یان وێنه‌کان بۆمان ده‌گێڕنه‌وه) و چه‌ندان ده‌سته‌واژه‌ی تری هاوشێوه‌، ئه‌مانه‌ هه‌ر هیچ نیشان نه‌ده‌ن ئه‌وه‌مان پێده‌ڵێن ئه‌م هونه‌ره‌ چه‌نده‌ گرنگه‌ نەک هەر لە میدیادا بەڵکو لە ژیانی فەرهەنگیشماندا بە تایبەتی کە وێنە فۆتۆگرافییەکان بە “نوسین بە ڕوناکی” ناودێر دەکرێت. مەخابن هێشتا میدیای کوردی سەنگیی نەخستۆتە سەر وێنەکان تا بڵێین بۆتە دیاردە، کەم تا زۆرێک وێنە بڵاودەکرێنەوە و جێی سەرنجیشن بەڵام ئەوەی ئایا وێنەیەکی پیشەییانەیە؟! ئەمەیان دەهێڵمەوە بۆ وێنەگرە پیشەییەکان خۆیان قسەی لەسەر بکەن. وێنە گوزارشتێکی فرە ڕەهەندە و لە  کۆمەڵگەی کوردیشدا ئەم هونەرە ڕووبەڕووی گەلێک ئاستەنگی کۆمەڵایەتی و سیاسیش بۆتەوە و هەندێک جار لەوانەیە لەسەر وێنەیەک فۆتۆگرافەرەکە دووچاری دەیان گێچەڵ بووبێتەوە. بەڕاستی بە پێویستی دەزانم بڵێم ئێمە هێشتاش پێویستمان بە تێگەیشتنی زیاتر و ڕۆچوونە زیاتری ناو وێنەکان هەیە و لەگەڵ بینینی هەر وێنەیەکی فۆتۆگرافدا ئەو پرسیارە لە خۆمان بکەین و بزانین بۆچی ئەم وێنەیە دەشێت وەک ئامڕازێکی گەیاندن سەروسەودای لەگەڵ بکەین. دەشێت لە زۆر جاردا کاریگەری وێنەیەک لە دەیان هەوڵ و کۆشش زیاتر بێت؛ وێنەکانی هەڵەبجە، دیمەنی شەڕەکان، وێنەیەکی سروشت، وێنەی سۆزی منداڵێک بۆ بوکەشوشەکەی، وێنەی بەفربارین و ڕامان لە درەختێک، لە یەک ئامێزگرتنی دایک و جگەرگۆشەیەکی، و هەزاران دیمەنی تریش وەک نمونە.

– بنەماکانی ڕۆژنامەوانی کە پێکهاتوون لە ڕاستیی، سەربەخۆیی، بێ لایەنی، پشت پێبەستراو و مرۆیی، لە ڕۆژنامەگەری ئێمەدا -چەندێک پەیڕەو کراون و بەپێیان کار کراوە؟

*هەر هەموو ئەمانە کەوتوونەتە سەر ئەوەی کامە میدیا هەواڵەکە یان ڕووداوەکە بڵاودەکاتەوە. زۆر جار هەواڵ بڵاوکراونەتەوە بەبێ پشتڕاستکردنەوەی ڕاستی و دروستی هەواڵەکە و دواتریش ئەو میدیایەی هەواڵەکەی بڵاوکردۆتەوە داوای لێبوردنیشی لە وەرگر نەکردووە و وەک ئەوەی نە بای دیبێت و نە باران. یان دەبینیت هەواڵێک بە چەند جۆرێک داڕێژراون و هەر میدیایە بەو شێوەیە هەواڵەکە دەگەیەنێت کە لە بەرژەوەندی خۆی بێت، ئەمە لە نێو میدیای حیزبی و میدیا سێبەرەکانیشیاندا زۆر باوە، بۆیە لێرەدا هۆشیاری وەرگر زۆر گرنگە تا کوێ سود لەو هەواڵە یان باسکردنی ڕووداوەکە دەبینێت. بە داخەوە داڕشتنی هەواڵ و ڕاپۆرت لە میدیای کوردیدا بە هێند وەرنەگیراوە لە کاتێکدا دەشێت لەسەر هەواڵێک یان ڕاپۆرتێک شەڕ ڕووبدات، هەندێک میدیا هەر لە سەرەتای دامەزراندنیەوە تا ئێستاشی لەگەڵدا بێت ئەرکەکەی چەواشەکردن و بەلاڕێدابردنی سەرنجەکانە و وەک کاری بە بەرنامەش ئیشی لەسەر دەکات. ئەمانە بێ لەوەی ئێستا لە باشوری کوردستان خەریکە میدیای تاکە کەسەکانی ناو حیزب دەبێتە دیاردە، ئەڵبەت ئەمەش مەترسییەکی ترە ڕووبەڕووی میدیا دەبێتەوە لەو ڕوانگەیەوەی تا دوێنێ میدیاکانی حیزب هەر یەکەو بە جۆرێک هەواڵی دەدا و بەرژەوەندی حیزب لە سەروو هەموو پێوانەکانەوە بووە، بەڵام ئێستا بەرژەوەندی تاکە کەسەکانیش هاتۆتە ناوەوە و بە مەرامی تاکە کەس هەواڵ و بابەت دادەڕێژرێت بەبێ گوێدانە یاسا و ڕێسا میدیاییەکان. بۆ ئەو میدیایانەش کە دەگوترێت سەربەخۆن، سەرچاوەکانی زانیارییان تا بڵێی سنوردارە چونکە یاسایەک نییە دەستڕاگەیشتن بە زانیاری ڕێکبخات، هەربۆیە دەشێت ئەم جۆرە میدیایەش ناوبەناو بکەوێتە هەڵەی زانیاریەکانەوە. لە زۆرێک لە میدیا پیشەییە جیهانیەکاندا بەشێکی تایبەت هەیە لە دامەزراوەکانیاندا پێی دەگوترێت “بەشی دۆزینەوەی ڕاستییەکان” ئەرکی ئەم بەشە پشتڕاستکردنەوەی ئەو زانیاریانەیە کە ڕۆژنامەوان لە بابەتەکەیدا بەکاریهێناون. خۆزگە میدیای کوردیش ئاوڕێکی ڕژدانەی لەم دۆسێیە دەدایەوە. گرفتێکی تریش کە ئێستا هەیە، سۆشیال میدیایە کە هیچ سانسۆرێکی لەسەر نییە و لە زۆر باریشدا وەک بینیومانە بە خراپی بەکاردەهێنرێت و بۆتە سەرچاوەیەک بۆ هەواڵە نەخوازراو و نادروستەکان، دەبێت ئەوەش بڵێم هەندێک پەیج و ئەژمار هەن جێی ستایشێکی زۆرن.

– پێگەی پڕۆگرامە کلتورییەکان لەناو میدیای کلتورییدا لە چ ئاستێکدان، لەکاتێکدا کۆمەڵگە لە ڕووی کلتووری و فەرهەنگییەوە تا ڕادەیەک لاوازە؟

* ئەگەر بمبەخشیت، بەندە لەگەڵ بەشی دووهەمی پرسیارەکەتدا نیم کە بڵێین کۆمەڵگە لە ڕووی کلتووری و فەرهەنگییەوە لاوازە، بە پێچەوانەوە کورد وەک نەتەوە خاوەنی کلتورێکی دەوڵەمەند و فەرهەنگێکی پڕ بەهایە، بەڵام ئەوە خۆمانین بایەخێکی بەرچاومان پێنەداوە، ئەوە خۆمانین گڵی دوور بە دەرمان دەزانین و ئەوەی خۆیشمان فەرامۆش دەکەین. ئەوە خۆمانین نەمانتوانیوە لە ڕاپەڕینی ساڵی 1991 ەوە تا ئێستا ژمارەیەک نێوەندی ئەکادیمی و هزری دابمەزرێنین تا ئیش لەسەر فەرهەنگ و کلتورەکەمان بکەن، توێژینەوەی ئاکادیمیانەی لەسەر ئامادەبکەن، بایەخ بە زمان بدەن، بە داخەوە لە زانکۆکانیشماندا هێندە بە گرنگییەوە لەم بابەتە گرنگ و هەستیارە ناڕوانرێت. تازە بە تازە دێین و پرسەکانی عەشرەتگەرایی و تیرەگەرایی، نازناوگەرایی زیندوو دەکەینەوە، وەلێ ئاوڕێکی بە بەزەییانە لە ڕەهەندەکانی کلتوری و فەرهەنگیشمان نادەینەوە، لە کاتێکدا فەرهەنگ و کلتور یەکێکە لە کۆڵەکە هەرە تۆکمەکانی ناسنامەی نەتەوەیی و ڕۆشنبیریش، نەک زیندووکرنەوە و پاراستنی عەشرەتگەرایی. میدیای کوردی کاری لەسەر هەردوو ڕەهەندی کلتور و فەرهەنگیش کردووە بەڵام هێندەی پێویست نییە، ئەو تەڕوبڕیەی پێشتر لە گوتاری نەتەوەییدا باسم کرد، ئەمە بەشێکیەتی، بۆیە دەکرێت میدیا چالاکانەتر بکەوێتە خۆ بۆ خزمەتکردنی کلتور و فەرهەنگی کوردیمان کە ڕاشکاوانە دەتوانم بڵێم هەموومان قەرزاریین.

– هەتا ئێستا ڕووماڵکردنی بابەتە کلتووریەکان بوونیان نییە لە زۆرینەی میدیاکاندا؟

*ئەمەش بەشێکی تری کەمتەرخەمی میدیای کوردییە لەم سەروەختە تەکنەلۆژیەدا کە ئێجگار بە ئاسانی دەتوانرێت ئەم جۆرە بەرنامانە بگەیەندرێنە دوورترین شوێن لە جیهاندا، لە کاتێکدا بابەتە فەرهەنگی و کولتورییەکان هیچیان کەمتر نییە لە وتاری سیاسیەک. ئەم کلتور و فەرهەنگە بەرهەمی کار و کۆششی نەوە لە دوای نەوەیە و دەروازەی یەکترناسین و ئاشنابوونی نەتەوەکانە، ئەمە بێ لەوەی دەشێت وەک پوختەی ڕۆشنبیری و ڕوانینی قۆناغە جیاکانی کۆمەڵگە لێی بڕوانرێت.  میدیا ڕێگە سەرەکییەکەیە بۆ ناسینی شارستانی و ڕۆشنبیریەکان لە جیهاندا و هەروەهاش بۆ دەرخستنی ڕووی گەشی کلتور و فەرهەنگی کوردیمان.

– هۆکاریی پەراوێزی بەرنامە کلتورییەکان لە بەرامبەر سیاسی و ئابوورییەکان چییە؟ واتە بۆچی هەفتەی جارێک بەرنامەیەکی کلتووری هەیە، بەڵام هەموو شەوێک بەرنامەی سیاسی هەیە، یاخود بۆچی  لە ڕۆژنامەیەکدا بابەتە کلتوورییەکان بە پاشکۆ و بەشێکی لاوەکی دەردەچن؟

*هۆکارەکان زۆرن؛ لەوانە تێنەگەیشتن لە بەهاکانی کلتور و فەرهەنگ، هەستکردن بەوەی بەرنامە و وتارە سیاسیەکان شتێکی زۆر گرنگن، نەبوون یان کەمی خەڵکی پسپۆڕ لە بواری کلتور و فەرهەنگدا لە نێوەندە میدیاییەکاندا، خۆ دوور خستنەوە لەوەی کلتور و فەرهەنگ بەشێکی دانەبڕوان لە ئێستامان. زۆر جار بووە هەواڵێکی کلتوری و فەرهەنگی گەلێک بایەخی زیاتر هەبووە لەو هەواڵانەی لاپەڕە یەکی ڕۆژنامەیەکیان داگیرکردووە. سەبارەت بە بەشی دووهەمی پرسیارەکەشت، گەر وەک هەنگاوێکی بەرایی لە دۆسێی پاشکۆیەتی بڕوانین، پێم وایە بوونی باشترە لە نەبوونی، بەڵام بە دڵنیاییەوە ئەگەر هەر بە پاشکۆیی بمێنێتەوە ئەوا ئەو هەنگاوە بەراییە بە هەنگاوی خراپ دەناسێندرێت.

– ئایا زانکۆ و پەیمانگاکان توانیویانە ڕۆژنامەوانی کلتوری دروستبکەن یان تەنها کارگەی بەرهەمهێنانی بێژەر و پەیامنێر و کامێراکانن؟ واتە ئەو کەسانەی کە بەرنامە کلتورییەکان یاخود لە ڕۆژنامە کلتورییەکان کار دەکەن، دەرچووی بەشی ڕاگەیاندنن یان تەنها حەز و خولیایان بۆ کلتور هەیە و بەجۆرێک لە جۆرەکان نوسەر و ڕۆشنبیرن؟

*مەرج نییە ئەوانەی لە زانکۆ و پەیمانگاکان بواری ڕاگەیاندن دەخوێنن، ڕۆژنامەوان بن، یان بتوانن ببنە ڕۆژنامەوان. لە ڕۆژنامەوانی کوردیدا هیشتا کارە ڕۆژنامەوانییەکان جیانەکراونەتەوە و زۆر جار بینیومانە ڕۆژنامەوانێک لە چەند بوارێکدا کار دەکات، بەڵام هەوڵ هەن بۆ ئەو جیاکردنەوانە. کۆلیژ و پەیمانگاکان پرەنسیپەکانی ڕۆژنامەوانی فێری خوێندکارەکان دەکەن، نەک ڕۆژنامەوانی پسپۆڕ بەرهەم بێنن، پێشم وایە ئەمەیان دەکەوێتە سەر خواست و خولیای ڕۆژنامەوان کە مەرج نییە دەرچووی کۆلیژ و پەیمانگاکانیش بێت. دەبێت کەسی ڕۆژنامەوان خۆی بزانێت چیی دەوێت، و دەخوازێت سەنگی بخاتە سەر چ بوارێک لە کارکردنی ڕۆژنامەوانیدا. لە پەیوەندی بە پرسیارەکەتەوە لەوانەیە کەسێکی دەرەوەی بواری میدیا، بڕوانامەی هەبێت یان نا گرفت نییە، بەڵام شارەزابێت لە کلتوردا، دەشێت لە ڕاپەڕاندنی ئەرکەکەیدا لە بواری کلتور و فەرهەنگدا زۆر باشتر بێت لە یەکێک کە خۆیشی نازانێت بۆ دەیەوێت ببێتە ڕۆژنامەوان.

– پرسیاری تایبەت: ئایا گرنگی بە کام بابەتانە دەدرێت لە تی ڤی و ڕۆژنامەکان کە بەشی کلتووریان هەیە؟ واتە لە کام بەشی کایەی کلتووردا زیاتر هەواڵ و بەرنامە ئامادە دەکەن؟ گرنگی بە زەوق و ویست و حەزی گشتی دەدەن یان بابەتیانە و بەپێی سەردەم و ڕۆژ کار دەکەن؟

*زیاتر بایەخ بە چالاکییەکانی ئێستا دەدرێن، بەڵام بایەخدانێکی سادەن، ڕۆچوونە ناو قوڵایی باسەکان نین، بۆ نمونە تا ئێستا بەرنامەیەکم نەبینیوە (لەوانەشە هەبووبێت و من نەمدیبێت) لەسەر بۆ نمونە قۆناغەکانی گۆڕانکاری لە جل و بەرگی کوردی ژنانە و پیاوانەشدا، یان بەراوردێک لە نێوان گۆرانییەکانی سەدەی نۆزدەهەم و بیستەمدا، یان کام ڕەنگ لای هونەرمەندانی شێوەکاری کورددا زۆرتر بەکاردەهێنرێت و بۆچی، یان بۆچی خوێندنەوە نەبۆتە بارێکی باو، ڕایەڵە هاوبەشەکان لە نێوان فەرهەنگی نەتەوەکاندا چین و چی نین…. هتد. ئەمانە گرنگن باسبکرێن و بخرێنە بەردەم وەرگر. ئەوەی ئایا خواستی وەرگر ڕەچاو دەکرێت یان نا، بەڕاستی نازانم، ئەگەر بکرێت ئەوە شتێکی باشە بەڵام دەشبێت بزانرێت لەبەرچاوگرتنی حەزی وەرگر لەسەر بنچینەی چ جۆرە ئامارێکە.  زۆر گرنگە میدیا ڕێ نیشاندەر بێت ئایا لە دەروازەکانی ئێستاوە بچینە ناو کلتور و فەرهەنگمانەوە یان لە دەروازەکانی ڕابردوومانەوە، پێمان بڵێت لە کوێوە ئێمە دابڕاوین و چۆنیش دەتوانین ئەو کەلێنانەی دابڕانەکان دروستیان کردوون، پڕ بکەینەوە و لەگەڵ مێژووی کلتور و فەرهەنگماندا ئاشت ببینەوە.

-دواجار گووتەی بەڕێزتان لەسەر ڕۆژنامەگەری کوردی؟

* تەمەنی ڕۆژنامەوانیمان 119 ساڵە، زیاتر لە 25 ساڵە کورد لە باشور خۆی بەڕێوەدەبات بەڵام مەخابن هێشتا خاوەنی میدیایەک نیین پێی بگوترێت میدیای نیشتمانی. ئیشکردن بۆ ئەم میدیا نیستمانیە لەم هەلومەرجەدا کارێکی سانا نییە و نابێت، بەڵام گەر خواست و سوربوون هەبێت لەسەری ئەوا دەشێت ببینە خاوەنی ئەو میدیا نیشتمانییە. شەرمەزارییەکی گەورەیە لە بری نوسینەوەی مێژووی پڕ شکۆی میقداد بەدرخان و مێژووی ڕۆژنامەوانیمان، بێین مێژووی دەستگیرکردن و ئەشکەنجەدان و بێسەروشوێنکردن و کوژرانی ڕۆژنامەوانەکانمان بنوسینەوە.   پیرۆزباییم بۆ بەڕێزت و بۆ هاوکارانت و بۆ هەموو هاوپیشەکانم لە هەر جێیەکن. سوپاسیش بۆ ئەم دەرفەتە.

ئامادەکاری پەڕاو: ساڤان ئاکۆ

پەڕاوی ڕۆژنامەگەریی کوردی: دیمانە لەگەڵ بژار حەکیم- سەرپەرشتیاری ئەدەب و کولتووری رووداو 

پرسیار: لە دۆخی ئیمڕۆدا دەبێت ڕۆڵی میدیا چی بێت؟

بژار حەکیم: رۆڵی میدیا لە هەموو سەردەم و دۆخێکدا یەک پەیامی هەیە، ئەویش گەیاندنی راستی و دروستی زانیارییە بۆ بینەر و بیسەر و خوێنەر. بۆیە هەمیشە پەیامنی میدیا پەیامێکە لە خەڵکەوە بۆ خەڵکە و ئەو پەیامەش دەبێت بە دروستی بگاتە شوێنی خۆی.

پرسیار: چۆن ئایدۆلۆجی ڕۆڵێکی گرنگ دەبینێت لە ڕۆژنامەوانیدا؟

بژار حەکیم: میدیا بەجۆرێک لە جۆرەکان میدیا خۆی ئایدۆلۆجە و بەشی زۆری پانتایی میدیاش تەرخاندەکرێت بۆ ئایدۆلۆجیا. بەڵام میدیا و رۆژنامەڤان  هەرگیز نابێت ئایدۆلۆجیای خۆی تێکەڵ بەکاری رۆژنامەڤانی بکات. چونکە رۆژنامەڤان هەواڵ دەگوازێتەوە بۆ خوێنەر و بینەر و بیسەر.

پرسیار: گرنگی فۆتۆگرافی چییە لە ڕۆژنامەوانیدا؟

بژار حەکیم: فۆتۆ هەمیشە  گرنگ و بایەخی تایبەتی خۆی هەیە لە میدیادا. فۆتۆ ستۆری بەشێک و بناخەیەکی گرنگی کاری رۆژنامەڤانییە و نابێت میدیا و رۆژنامەڤان وێنە فەرامۆش بکەن. بەشێوەیەکی دیکە فۆتۆ زمانی قسەکردنە لەسەر رووداوە جۆراوجۆرەکان وفۆتۆ زۆرترین کاریگەریی لەسەر بینەران دادەنێت. بەڵام بەداخەوە لە میدیای کوردیدا وەک پێویست گرنگی و بایەخ بە فۆتۆ نادرێت  ونەدراوە.

 پرسیار: بنەماکانی ڕۆژنامەوانی کە پێکهاتوون لە ڕاستیی، سەربەخۆیی، بێ لایەنی، پشت پێبەستراو و مرۆیی، لە ڕۆژنامەگەری ئێمەدا -چەندێک پەیڕەو کراون و بەپێیان کار کراوە؟

بژار حەکیم: لەدوای راپەڕینەوە میدیای کوردی بەشێوەی خوێندراو، بیسترا و دیتراو، لەگەشەسەندنی بەردەوامدایە. سەرەتا میدیای کوردی بە لاوازی دەستیپێکردووە واتە سەرەتا لە میدیای کوردیدا بەشێوەی ئیتێکی رۆژنامەڤانیی کارنەکراوە، ئەوەش پەیوەندی بەژینگەو دۆخی سیاسیی هەرێمی کوردستان هەبووە. بەڵام ئێستا بەشێوەیەک لە شێوەکان و کەم تا زۆر میدیای کوردی هەوڵ دەدات بەپێی ئیتیکی رۆژنامەڤانیی کاربکات و ئەوەش بۆ میدیا خاڵێکی گرنگە کەدەبێت دووربێت لە نێوەندگیریی و دەبێط راستگۆیانە و بێلایەنانە کاربکات کە هەر ئەوەش کاری میدیایە.

پرسیار: پێگەی پڕۆگرامە کلتوورییەکان لەناو میدیای کلتوورییدا لە چ ئاستێکدان، لەکاتێکدا کۆمەڵگە لە ڕووی کلتووری و فەرهەنگییەوە تا ڕادەیەک لاوازە؟

بژار حەکیم: لەسەرەتادا زمانی رۆژنامەگەریی کوردی زمانێکی ئەدەبیی بووە، بەشێکی زۆری ئەوانەی رۆژنامە و گۆڤاری کوردیان هەبووە نووسەر و ئەدیب و شاعیر بوون. بەڵام بەشێویەکی گشتی ئەگەر سەیری میدیای کوردی بکەین کولتوور وەک پێویست گرنگ و بایەخی پێنەدراوە، بەشێکی کەمی رۆژنامە و هەفتەنامەکان کە لەباشووری کوردستان دەردەچن پاشکۆی ئەدەبیی و کولتووریان هەیە. دەبێت لە میدیای کوریدا زیاتر بایەخ بە کولتوور بدرێت و دەبێت هەوڵبدەین رۆژنامەنووسی ئەدەبیی دورست بکەین، بۆ ئەوەی زیاتر کاری فەرهەنگی و کولتووری پەرەپێبدەن.

پرسیار: هۆکاریی پەراوێزی بەرنامە کلتورییەکان لە بەرامبەر سیاسی و ئابوورییەکان چییە؟ واتە بۆچی هەفتەی جارێک بەرنامەیەکی کلتووری هەیە، بەڵام هەموو شەوێک بەرنامەی سیاسی هەیە، یاخود بۆچی  لە ڕۆژنامەیەکدا بابەتە کلتوورییەکان بە پاشکۆ و بەشێکی لاوەکی دەردەچن؟

بژار حەکیم: لە وەڵامی پێشووتدا باسی ئەوەم کردووە بەشێوەیەکی گشتی، هۆکارەکەی بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە کە میدیای کوردی پانتایی زیاتری بۆ کاری سیاسەت تەرخانکردووە، بەداخەوە لە رۆژهەڵاتی نێوەڕاست بەگشتی سیاسەت هەموو کایەکانی ژیانی تاکژەکانی داگیرکردووە. ئەوەش بووەتە هۆکاری ئەوەی کە کولتوور پەراوێزبخرێت .

پرسیاری تایبەت: ئایا گرنگی بە کام بابەتانە دەدرێت لە تی ڤی و ڕۆژنامەکان کە بەشی کلتووریان هەیە؟ واتە لە کام بەشی کایەی کلتووردا زیاتر هەواڵ و بەرنامە ئامادە دەکەن؟ گرنگی بە زەوق و ویست و حەزی گشتی دەدەن یان بابەتیانە و بەپێی سەردەم و ڕۆژ کار دەکەن؟

بژار حەکیم: بەشێویەکی گشتی بایەخدەدەن بە کولتوور، بەڵام هەر میدیایەک بەرنامەی تایبەتی خۆی هەیە. ئێمە لە ئەدەب و کولتووری هەفتەنامەی رووداو بایەخدەدەین بە بەنووسەرانی کورد و بەرهەم و لێکۆڵینەوەکانیان، هەروەها بایەخدەدەین بە وەرگێڕانی ئەدەبیاتی بێگانە و هەروەها کاریش دەکەین بۆ ئەوەی ببینە نێوەندێک بۆ لێکنزیکردنەوەی نەوەی نوێ و پێشخۆیان. ئەوە خاڵێکی گرنگە چونکە رەخساندنی پانتایی بۆ ئەو نەوانە کردنەوەی دەرگایەکە بۆ زیاتر لێکتێگەیشتنیان لە نێوانیان لەرووی ئەدەبەوە.

ئامادەکاری پەڕاو ساڤان ئاکۆ

پەڕاوی ڕۆژنامەگەریی کوردی: پیرەمێرد و ڕۆژنامەگەریی کوردی

دیدی من – ساڤان ئاکۆ

هەر کاتێک گوێبیستی ناوی پیرەمێردی شاعیر دەبین، ڕاستەوخۆ ڕۆژنامە و گۆڤار دێتە خەیاڵمان و بە پێچەوانەشەوە، هەر کاتێک باس دەچێتە سەر ڕۆژنامەگەریی کوردی، پیرەمێرد هەمیشە لە ئاوەزماندا بووە، بەو پێیەی کە دەستێکی دیاری لە ڕۆژنامەگەریی کوردیدا هەبووە و کاری زۆری تێدا کردوە، تا کۆتاییەکانی ژیانی لە کارکردنی لە ڕۆژنامەدا بەردەوام بووە و لە ڕێگەیەوە هەوڵی داوە بۆ بەئاگاهێنانەوەی تاکی کورد و هەروەها ئازار و مەینەتییەکانی کوردی لەو ڕۆژنامانەدا پیشان داوە، کە لە ئیستەنبووڵ بڵاوی دەکردنەوە و خاوەن ئیمتیازیان بووە. دەتوانین بڵێین کە سەر لاپەڕەی ڕۆژنامەکان وەک ماڵێک یان دەفتەرێکی یاداشت بوون بۆ پیرەمێرد و سەرگوزشتەکانی خۆی تێیاندا بڵاو دەکردەوە.

پیرەمێرد ناوی حاجی تۆفیق بەگ کوڕی مەحموود ئاغایە و لە تەواوی گۆڤار و ڕۆژنامەکاندا بەو ناوە بابەتی بڵاو دەکردەوە، تا ساڵی ١٩٣٢ لە ژمارەی ٣١٢ی ڕۆژنامەی ژیاندا، ناوی خۆی لە حاجی تۆفیق بەگەوە کرد بە پیرەمێرد، لەگەڵ بڵاوکردنەوەی شیعری بەیانی بوو لەخەو هەستام، کە ڕوانیم بەفرە باریوە. پیرەمێرد ڕۆژنامە هەفتەییەکەی ژیانی دابەش کردبوو بەسەر هەشت بەشدا، کە پێک هاتبوون لە ئەدەبی، کۆمەڵایەتی، ئابووری، فەلسەفی، مێژوویی، زانستی، ئایینی و بەشی گاڵتەوگەپ و بەپێیان بابەتی ڕێک دەخست و بڵاو دەکردەوە. پاشان لە ژمارەی هەر ڕۆژنامەیەکدا گۆشەیەکی بۆ پەندی پێشینان دەکردەوە. هەروەها پیرەمێرد ڕۆڵێکی گرنگی هەبووە لە چەسپاندنی ئەدەبی بەراوردکاریدا، کە لە چەند ژمارەیەکی ڕۆژنامەکەدا باسی لێوە کردوە و بەراوردی نێوان شیعری چوار نەتەوە کردووە، کە شیعرێکی عەرەبی و کوردی و تورکی و فارسین و ئەو شیعرانە لە لایەن چوار شاعیرەوە بۆ هەمان باس گوتراون.

پیرەمێرد هەر لە منداڵییەوە خولیای خوێندنەوە و شیعری لا هەبووە، بەڵام هەرگیز نووسینەکانی دیار نەبوون و نەخراونەتە بەردەست. هەروەها دەتوانین بڵێین کە پیرەمێرد سەرچاوەی چەندین زانیاری و ئەدەبیات و شیعر بووە، بە هۆی ئەوەی کە خوێنەربووە لە سەرەتاکانی زووی تەمەنییەوە و بەدرێژایی تەمەنی، لەبەری کردوون و لە ئاوەزیدا هەڵی گرتوون، هەروەک خۆی لە پارچەیەک لە یادداشتەکەیدا کە لە ڕۆژنامە بڵاوی کردووەتەوە باس لەوە دەکات و دەڵێت: ”هەرچی تۆ بڵێیت کتێب و مەئخەزە لام نییە و بەدەستمەوە نییە، سەرمایەکەم حافزەیە، گەرچی ئەنووسم لە توورەکە کۆنە جاوەکەی ناو کەلـلەمی دەردێنم، کە هەشتا ساڵە من هەڵی ئەتەکێنم، وەک جەواڵی ئارد تۆزی لێ ئەبێتەوە.”

پیرەمێرد خوێندکاری کۆلێژی یاسا بووە لە ئیستەنبووڵ و کاری ڕۆژنامەوانیی بۆ ئەو لەوێوە دەستی پێ کردووە و لەوێوە ئەدەبیاتی کوردیی ناساندووە بەو جیهانە نوێیە.

سەبارەت بە زانیارییەکانی ژیانی قووڵ نابینەوە و بۆ ئەو مەبەستە دەتوانرێت سوود لە کۆکردنەوە و لێکۆڵینەوەی ئومێد ئاشنا وەربگیرێت، بە هەمان شێوە کە من سوودم لێی وەرگرتووە، کە تیایدا سەرجەم یادداشتەکانی پیرەمێردی لە سەرجەم ژمارەکانی گۆڤاری ژین و ژیاندا کۆ کردوونەتەوە و لە کتێبێکی دووبەرگیدا پێشکەشی خوێنەری کردوون، لەگەڵ سەرجەم بەرهەمەکانی پیرەمێرددا.

ئەمانەی دێن، ناوی ئەو ڕۆژنامە و گۆڤارانەن کە پیرەمێرد سەرنووسەر یان خاوەن یان لە دەستەی نووسەرانی بووە، یان نووسەرێکی چالاک بووە تیایاندا:

— گۆڤاری ڕەسملی کتاب، لە ئیستەنبووڵ، خاوەنی ئیمتیازی بووە

– ڕۆژنامەی کورد لە ئیستەنبووڵ، بە هەردوو زمانی کوردی و تورکی بڵاو کراوەتەوە، خاوەنی ئیمتیازی بووە

– لەگەڵ فایەق سەبری بەگ، ڕۆژنامەی مصور محیطیان دەرکردووە

– لە ڕۆژنامەی ژین شیعر و نووسین و وەرگێڕانی هەیە، کە ئەمیش لە ئیستەنبووڵ بە تورکی و کوردی دەرچووە

– لە گۆڤاری نەهەنگ و لە ڕۆژنامەی شەمس و ڕۆژنامەی ترجمانی حقیقتدا زۆر جار نووسین و شیعری هەبووە، هەروەها زۆر جار سەروتاری بۆ ڕۆژنامەی إقدام و حریت نووسیوە

– لە گۆڤار إجتهاددا بەرهەمی خۆی و نەژادی کوڕی بڵاو کردووەیەوە

– سەرپەرشتی ڕۆژنامەی ژیان بووە و بەرهەمی خۆی تێدا بڵاو کردووەتەوە و دوواتر بووەتە بەرپرسیاری ڕۆژنامەکە

ئامادەکاری پەڕاو: ساڤان ئاکۆ

بۆچی شیعر؟

دیدی من – تەلەگراف

لە ئینگلیزییەوە: ساڤان ئاکۆ

دانیاڵ هالپێرن، شاعیر و بەڕێوبەری کار و بڵاوکراوەکانی ئی سی سی ئۆ، هەستا بە ئەنجامدانی ڕاپرسییەکی گرنگ سەبارەت بە پرسیاری ئەوەی کە بۆچی خواست لەسەر شیعر زۆرە و شیعر چییە تا وا لە مرۆڤەکان بکات هەست بە هاودەمی و هاوخەمی بکەن و ئارامیان بکاتەوە. هەموو ئەمانەی لەژێر پرسیاری ”بۆچی شیعر؟”دا کۆ کردەوە و ئاڕاستەی کەسانی دیکەی کرد.

دانیاڵ هاڵپێڕن

دەقی ڕاپرسییەکە:

هەندێک کتێبە شیعر، چەندین کۆپیی زۆری لێ دەفرۆشرێت، بە هەستێکی چەندێتییەوە، بۆیە پشتگیریکردنی شیعر سوودی چییە؟ چ مادی بێت یان مەعنەوی. کێشەکە لەو ژمارە زۆرە کتێبە شیعرییانەی ساڵانە دەفرۆشرێن گەورەترە، کێشەکە لەبارەی زمانەوەیە. پرسیارەکە ئەوەیە کە بۆچی ملیۆنەهای خەڵک پەنا دەبەنە بەر شیعر لە ڕێوڕەسمە گرنگەکانی وەک ئایینیەکان، ئاهەنگی هاوسەرگیری، ڕێوڕەسمی ناشتن، لە کاتی دڵخۆشیدا، لە خەم و پەژارەکاندا، پیاهەڵدان و لە بۆنەی لەدایکبوونەکاندا؟ چونکە زمانی شیعر لە زمانی ڕۆتینی خۆی بەدوور دەگرێت، بەڵام باشترین شیعر لە هەمان کاتدا شانازی بە ڕۆتینبوونی زمانەکەشیەوە دەکات، زمانێک کە بە جۆرێک جەختی خراوەتە سەر، کە مانای ڕاستەقینە و هەست و سۆزی بۆنخۆشانە هەڵدەڕێژێت.

شاعیر میرڤان گوتوویەتی: ”شیعر ئاڕاستەی تاک دەکات لە تایبەتترین، دەروونیترین، سامناکترین و خۆشترین ساتەکاندا، چونکە لە هەر فۆڕمێکی تری هونەر بە نزیکتر دەژمێردرێت بۆ ئاماژەدان بەوەی کە ناتوانرێت بگوترێت و دەربڕینی ئەوەی کە ناتوانرێت دەرببڕدرێت، شیعر لە ڕەسەنایەتیی زمانەوە نزیکە.”

هەروەها سەبارەت بە فرۆشی کتێبەکان شاعیر لویس گلوک، وەڵامی دایەوە و گوتی: ”ڕەنگە کتێبەکان نەفرۆشرێن، بەڵام نە فڕێدەدرێن و نە دەشبەخشرێنەوە. لە کتێبەکانی دیکەدا زیاتر دەخوازن کە لە دەستی خوێنەردا پەرت ببن. نامەوێت هەواڵی نوێ ببیستم لە کلتوور و ئابووریەک لەسەر داڕزین بونیاد نرابێت، بەڵام کتێبێک کە بەم جۆرە خۆش بویسترێت و پشتی پێ ببەسترێت بۆ دڵدانەوە و نوێکردنەوەیەکی خەستی دڵخۆشی، بۆ من سەرسامکەرە.”

لویس گلوک

شاعیری ئەڵمانی یانیس رایتسۆس، کە بە هۆکاری سیاسی دەستگیر کراوە، کە لە بەندینخانە بووە شیعرەکانی لەسەر کاغەزی جگەرە نووسیوە و دەیئاخنیە ناوەوەی چاکەتەکەی و کاتێک ئازاد کرا، بە شیعرەکانیەوە لەبەریدا، هاتە دەرەوە.

شاعیری ئۆکرانی ئیرینا، کاتێک لە بەندینخانە بوو، شیعرەکانی لەسەر قاپی کانزای سووپەکەیدا دەنووسی و کاتێک شیعرەکانی لەبەر دەکرد، قاپەکەی دەشت.

ڕۆماننووس ڕیچارد فۆرد، جیاواز لە شاعیرانی دی، گوتی: ”پرسیارەکە ئەوە نییە بڵێیت بۆچی شیعر، ئەوە نییە بپرسیت چی وا لە شیعر دەکات لە هەموو فۆڕمەکانی دیکەی هونەر جیاواز بێت، شیعر ڕەنگە بنچینەی هاوبەشی لەگەڵ فۆڕمەکانی دیکەی دەربڕینی جیاوازدا هەبێت. پرسیارێکی گرنگتر هەیە، کە ئەوەیە سروشتی ئەزموون چییە؟ بەتایبەتی ئەزموونی بەکارهێنانی زمان، کە دەربڕینی شاعیرانە بانگەشە دەکات بۆ ناو بوون؟ ئەزموون چییەتی و چیی تیایە کە وا ناتوانرێت دەرببڕدرێت؟ ناتوانیت بە تەواوی پێناس لەبارەی شیعرەوە بکەیت، ناتوانیت سروشتەکەی داببەزێنیتە ئاستێکی ناوەکی، کە کەمبینینێک بێت بۆ بوونە هەمەچەشنەکەی. پێم وابێت تەواوی گفتوگۆکەم پێشنیاری ئەوە دەکات، کە ئەگەر ناتوانیت بە باشی وەڵامی پرسیاری ‘بۆچی شیعر؟’ بدەیتەوە، نابێت کەم بینرخێنیت بەو ڕێگەیەی کە هەست دەکەم نایتوانیت. پاشان هەست دەکەم ئەوە بەهێزترین بەڵگەیە کە شیعر کاری خۆی دەکات؛ خولقاندنی پێویستییەکەی بنەڕەتییە و دواتر قایلکردنییەتی.”

ڕیچارد فۆڕد

کاتێک بۆ شیعرێک دەگەڕێیت لە ڕێوڕەسمێکی یادکردنەوەدا بیخوێنیتەوە، چ شتێکە کە بۆی دەگەڕێیت؟ هەروەها بۆچی بۆ شیعر دەگەڕێیت؟ پێت وایە کە لە شیعردا شتێک دەدۆزیتەوە کە خودی خۆت ناتوانیت ئەو شتە دەرببڕیت؟ کاتێک شیعرە گونجاوەکە دەدۆزیتەوە، چیت بۆ دەردەکەوێت؟ چی دەبیستی؟ چی دەگوترێ؟ هەروەها پێت وایە ئەوانەی خەریکی گریانن، چی دەبیستن؟

ئیمیڵی دیکنسن نووسیویەتی: ”گەر کتێبێک بخوێنمەوە و هەموو جەستەم بتەزێنێ، بە جۆرێک هیچ ئاگرێک هەرگیز نەتوانێ گەرمم بکاتەوە، دەزانم کە ئەوە شیعرە. گەر بە جەستەیی هەست بکەم سەرەوەی سەرم لێ کراوەتەوە، دەزانم کە ئەوە شیعرە. ئەوانە تاکە ڕێگەن کە دەیزانم بۆ پێناسی شیعر.”

دووبارە، بۆچی شیعر؟ وەڵامی شاعیر ڕۆبەرت هاس ئەوە بوو: ”بەهەشتی ونبوو، لە بەرگێکدا چاپ کرابوو کە لە هەزار و پێنجسەد تیراژ کەمتر نەبوو و گۆڕانکاریی بەسەر تەواوی زمانی ئینگلیزیدا هێنا.”

ماوەیەکی ویست، وۆردسوۆرس بیرۆکەی نوێی سەبارەت بە سروشت هەبوو، سۆریا و وۆردسوۆرسی خوێندەوە، مویر سۆریاوی خوێندەوە، تێدی ڕۆزڤیڵت مویری خوێندەوە و باخچەی نیشتمانیی زۆرمان دەست کەوت، سەدەیەکی خایاند، ئەوەی شیعر دەمانداتێ ئەرشیڤێکە، ئەرشیڤێکی پڕ لە بوون سەبارەت بەوەی مرۆڤ بیریان لە چی کردووەتەوە و هەستیان چۆن بووە لە لایەن ئەو شاعیرانەوەی کە زماندۆست بوون.

وۆردسوۆرس

بۆچی پشتگیریی شیعر بکرێت؟ بۆ ئەوانەی پەیوەندییان لەگەڵ بڵاوکراوە و پارێزەرانی دەقەکان هەیە، پشتگیری بکەن بۆ ئەوەی گرەنتیی ئەوە بدەن زمان بۆ نەوەی داهاتوومان تەندروست، بەهێز و لە کۆتاییدا نوێکراوە بمێنێتەوە و توانای هەبێت ڕۆڵی خۆی بگێڕێت لە کاتی قەیران و ئاهەنگەکاندا.

واڵاس ستیڤنس نووسیویەتی کە پلانی شاعیر بووە، کە یارمەتیی خەڵک بدات ژیانی خۆیان بژین، هەروەها چونکە لە پاڵ شاعیربوونی پیاوێکی فاینانشیاڵ بووە، نووسیویەتی: ”پارە جۆرێکە لە شیعر.” هەروەها ستیڤن خۆی گوتوویەتی: ”ئەندێشە هێزی مرۆڤە بەسەر سروشتدا.”