Category Archives: ڕەخنە

هەر جارەو زاراوەیەک: ئێكسپرێشینزم لە هونەری شێوەکاری و موزیکدا

دیدی من

توانا حەمە

ئێكسپرێشینزم یەكێكە لە قوتابخانە هونەرەییەكانی مۆدێرنە، كە بە تێكشكاندنی فۆڕمەكان، بە پەیامی زیادەرۆیئامێز (مبالغە)، دیوی ڕاستیی ناشیرینی و ناپەسەندی بەیان بكات. بناغەی ئەم شێوازە لەسەر بنەمای ئەو بڕوایە بوو، كە ئیدی پێویستە هونەرمەند هەستی ڕاستەقینەی خۆی بەیان بكات؛ ئەگەر جیهان ناشیرین و نەفرەتییە، پێویستە ئەو خاڵە بە شێوەیەكی بێ ڕتووش و بێ ڕووپۆشکردن گوزارشتی لێ بكات، نابێت خۆی بە بیروباوەڕ و فەرماییشتە كۆنەكان ببەستێتەوە، كە زیاتر کاریان ڕەتووشكردن و پەنهانكردنی ناشیرینییەكانەی ژیانە.

‎ئەم بیرە لە پێش جەنگی جیهانیی یەكەمەوە لە هەندێک لەو نووسراوانەی کە دەربارەی هونەری شێوەکاری بینراون، دەركەوتووە، بەڵام زۆر بە زوویی پەلی بۆ هۆنراوە، ڕۆمان، شانۆ، سینەما و موزیك هاویشتووە و زیاتر پەرەی سەندووە.

‎پێشینەی شێوەشكێنی لە هونەری شێوەكاریدا بۆ هیرونیموس، ماتیاس گرونوالد (سەدەی پازدەیەم)  و دمنیكوس تئوتوكوپولوس ئێلگركو (سەدەی شازدەیەم) دەگەڕێتەوە. بەڵام ڤان کووخی شێوەكاری پۆستئەمپرێشنیست، لە كۆتایی سەدەی نۆزدەیەم بە پێشڕەوی (ئاڤانگارد) ڕێچکەشکێنی و فۆڕمشکێنی لە هونەری شێوەکاریدا دادەنرێت. ئەو بە هێڵە لەرزۆكەكان و ڕەنگی توند و زیادەڕۆیی كارەكانیدا، وەك یەكێك لە پێشڕەوانی ئێكسپرێشینزم هەژمار دەكرێت. ئەو خۆی دەربارەی تابلۆی بەردەمی قاوەخانە لە شەودا (Café Terrace at Night) نوسیبووی كە ئەم كارەی ئەو، بەیانكردنی ئەو پەیامەیە، کە قاوەخانە لە شەودا چ شوێنێکە! چۆن دەتوانێت مرۆڤ لە نێوانێک دابنێت، بەرەو شێتی یان بەرەو تاوانکاری ببات.

تابلۆی لە بەردەمی قاوەخانە لە شەودا (Café Terrace at Night)

 دوابەدوای ئەو ئیدوارد مونشی نەرویجی لە تابلۆی هاوار (The Scream) لە ساڵی ١٨٩٣دا بە شێوەیەکی ئاگاهانەی هونەری ئێكسپرێشینزمی بەرجەستەی کرد بوو. تابلۆی هاوار یەکێکە لە ژمارەیەک تابلۆی مونش بە ناونیشانی چێوەنەقشی ژیان (Frieze of life The)، بابەتەکانی نێو ئەم کۆمەڵە تابلۆیە گوزارشتن لە چەپاندنی سێکسی، تەنیایی، خودبێگانەیی و نەفرەت لە ژیانکردنە.

بە شێوەیەکی گشتی لە ئەڵمانیادا دوو گرووپی جیاواز بە سەردەستەی هونەری ئێكسپرێشینزمی خۆیان دەناساند:

تابلۆی هاوار (The Scream)

گرووپی یەکەم بە ناوی پرد (die brücke)، کە لە ساڵی ١٩٠٥دا سەریان هەڵدا، خۆیان بە دوژمنی ڕیالیزم و شێوازە کۆنەکان دەناساند و کارەکانی خۆیشیان بە ”پردی بەرەو هونەری ئاییندە” ناو دەبرد. کارەکانی ئەم گرووپە بە شێوەکاریی سادە، بە هێڵی زبر و ڕەنگی توند تایبەتمەند بوون و پێی دەناسرانەوە.

گرووپی دووەم، بە سوارچاکی شین (die blauer reiter) خۆیان ناساند، کە پێشڕەوانی ئەم گرووپە، ڤاسیلی کاندینسکی و فرانز مارک بوون. ئەوانیش بە بەکارهێنانی ڕەنگی شین لە کارەکانیاندا دەناسرانەوە. گەرچی سوارچاکانی شین بە زوویی کۆتاییان بە ڕەوتەکەیان هێنا، بەڵام کاندنسکی بەردەوامیی دا بە ڕەوتەکە دا. بە هۆی نزیکیی لە شۆنبێرگی موزیکدانەری ئەڵمانییەوە، کارەکانی ئەو بە سەر زۆرێک لە نۆت و بەرگی بڵاوکراوەکانی ئارنۆڵد شۆنبیرگ دەبینرێت.

دەتوانرێت بگوترێت ئێكسپرێشینزم، لە ئەنجامی ئەو نائومێدییە ڕۆحییەی دوای جەنگی جیهانیی یەکەم لە دنیای هونەردا هاتووەتە گۆرێ، لە کاتێکدا کە کوشتار، بیماری، هەژاری و تەنیایی وێنەی دۆزەخیان لە سەرزەوی نەخشاندبوو. هەر کاریگەریی ئەم وێنانە بوو، لە کاری شێوەکاران، موزیسیانان، هونەرمەندانی و شاعیرانی ئەو سەردەمەدا ڕەنگی داوەتەوە.

شیوازی ئێكسپرێشینزم لە موزیکی جیهانیدا، دەتوانرێت بگوترێت نیشانەکانی هەستکردن بە دەرکەوتنی ئێکسپرشینیزم زیاتر لە نێو دانراوە موزیکییەکانی سەردەمی نوڕۆمانتیکدا دەبینرێت. بۆ نموونە زۆرێک لەو نیشانانە لە سیمفۆنییەکانی گۆستاف مالەر دەدرۆزێتەوە. بەڵام بە شێوەیەکی گشتی، شونبێرگ بە ئاڤانگاردی ئەم ڕەوتە دادەنرێت. گەرچی ئەو لە سەرەتادا وەک ژەنیاری ڤایۆلین سەرقاڵی کاری موزیک بوو، بەڵام وەک خۆی دەڵێت: ”پاش هەشت ساڵ لە ژەنینی ئامێری ڤایۆلین، بڕیارم دا ئیدی کاری موزیک دانان بکەم.” ئەو بۆ یەکەم جار یەکەمین پەیامی ئیکسپرشینیزمی خۆی لە شاکاری شەوی نادیاردا (Verklärte Nacht)، بەرجەستە کرد.

شەوی نادیار (Verklärte Nacht)

شونبێرگ لەم کارەیدا فۆڕمتێکشکێنیی خۆی، بە نادیاری و ناڕۆشنی لە هارمۆنیداناندا  گوزارشتی ئێكسپرێشینزمی خۆی ئاڕاستە کردبوو، ئەویش بە ڕەهابوون و دوورکەوتنەوە لە تۆنالیتەی کۆن، یان بەکودەتاکردن لە هارمۆنیدانانە باوەکاندا، موزیکی پۆستتۆنال، ئەزموونی ئەتۆنال، داوزدەتۆنی و سوریالی لە دنیای موزیکدا چەسپاند. باری ناهەموار، نەناسراو و ناهاوسەنگیی دەروونی کە یەکێک لە سیماکانی شانۆی ئێكسپرێشینزمی بوو، هەر بۆیە هەمان شێواز و سیمایانە لە کۆتا ئۆپێرای شۆنبێرگدا دەبینرێت.

نامۆیی لە هارمۆنی، یەکێکە لە تایبەتمەندی و ڕەگەزە سەرەکییەکانی موزیکی شۆنبیرگ، بەڵام شێوازە لە گۆرانیگوتن لە شاکارەکانیدا زۆر نوێ بوو، بۆیە لە لایەن تیۆرزانە کۆنەکانەکانەوە ڕەت دەکرایەوە.

ئارنۆڵد شونبێرگ

 ئۆپیرای وتسیک wozzeck)) (١٩١٧)، شاکاری ئەلبان بیرغ، خوێندکاری شۆنبیرگ، بە یەکێک لە دیارترین نموونەی ئۆپێرای ئێكسپرێشینزم دادەنرێت. ئەو بە هاوبەشی نماییشنامەی وتسیک (١٨٣٦) لە نووسینی کارل جۆرج بوخنر، ئەم شاکارەی داناوە، کە باس لە چیرۆکێکی تراژیدیی سەربازێک دەکات، کە لە لایەن ماریی هاوسەریەوە پەیمانشکێنیی لەگەڵ دەکرێت. بەمە نائومێد و نائارام دەبێت. ئەم کارە بە شێوازیکی ئێكسپرێشینزمی و زمانێکی توندوتیژی موزیک و نواندن، پەیوەندییە مرۆییەکانی ئەو ڕۆژگارە دەخاتە ڕوو.

هەروەها دوو ئۆپێرای ڕیتچارد شتراوس، سالومە و ئەلکترا، بە نموونەی دیکەی ئۆپیرای ئێكسپرێشینزمی هەژمار دەکرێن. پاشان هەمان ئەم ژانرا و شێوازە موزیکییە دێتە نێو بواری موزیکی فیلمی سینەمایی (بێ وشە، دەنگ)، بە نموونە کابینەی دکتۆر کالیگیری (The Cabinet of Dr. Caligari) (١٩٢٠)، دەرهێنانی ڕۆبەرت وینە و موزیکی لە لایەن پیتر شیرمان دانراوە، بە یەکێک لە دیارترین موزیکی فیلم دادەنرێت، کە بە شێوازی ئێكسپرێشینزمی نووسراوە.

بە شێوەیەکی گشتی، هونەرمەندانی ئێكسپرێشینزمی کاریان ئەوە بوو، بە گفتوگۆکردن بە زمان و ئاکتی هونەری، بەدبەختییەکانی ژیانی مۆدێرنە بخەنە ڕوو. بەرجەستەکردنی ئەو نائومیدی و ناهەموارییانەی، کە لە ئەنجامی جەنگ و ماڵوێرانی و لایەنە نەرێنییەکانی مۆدێرنە، کە هاتبوونە بوون، هەموو ئەمانە ناسنامەی (Identity) قوتابخانەی ئێكسپرێشینزمی و ئەو ڕۆژگارە بوون.

بڕوانە:

  • ١. آنارسون، تاریخ هنرمدرن (نقاشی و پیکره سازی ومعماری درقرن بیستم)، م. مصطفی اسلامیه، چاپ اول موسسه انتشارات اگاه1375اگ

٢. ٢. احمدی بابک، موسیقی شناسی فرهنگ تحلیلی مفاهیم، چاپ: اول، نشر مرکز، تهران، ١٣٨٩، ٤١٢.

هەر جارە و زاراوەیەک: ئێتنۆموزیکۆلۆجی چییە؟

دیدی من

توانا حەمە


بە بڕوای زۆرینەی ئێتنۆموزیکۆلۆجیستەکان پێناسەی ئەم زانستە ساکار نییە، بەڵکو بە هۆی گشتگیری و هەمەلایەنییەکەی و جیاوازیی بۆچوونەکان لە نێوان خودی ئەو کەسانەی کە بەم زانستەوە سەرقاڵن، هێندەی دیکە پێناسەکردنی ئەم زانستەی دژوارتر کردووە.

لە دیارترین ئەو پێناسانەی کە تا ڕادەیەک بەرچاوڕوونییەک دەبەخشێ، لە فەرهەنگی موزیکی گرۆڤدایە، کە بەم جۆرە پێناسەی بۆ کراوە: “ئێتنۆمیوزیکۆلۆجی بریتییە لە گرنگیدان بە لایەنی کلتووری کۆمەڵناسیی موزیک و سەما لە بۆنە ناوخۆیی و جیهانییەکاندا. پسپۆڕانی ئەم بوارە ئامادەباش دەکرێن لە بواری مرۆڤناسیی موزیکدا، بەڵام بە هۆی بەربڵاویی ئەم زانستەوە، هەر بابەتێک لەم بوارەدا خوێندندەوەی جیای بۆ دەکرێت”[نێت]. لێرەدا مەبەست لە بەربڵاوی لە لایەنی کرداری لە بوارەکەدایە، بەتایبەت لەو ساتەی کە دەیانەوێت لەسەر ئەوە بڕیار بدەن، ئێتنۆموزیکۆلۆجی چییە؟ چۆن کارەکان ئەنجام بدەن، چۆن بیر بکەنەوە؟ چۆن دەرئەنجامەکان بەدەستبهێنن، یان بە چ جۆریک لە ساتی ئەنجامداندا بن؟

برۆنۆ نێتڵ دەربارەی ئەم زانستە دەڵێت: “ئێتنۆموزیکۆلۆجی لە ڕابردوودا بە کاری ئەو کەسانە دەگوترا، کە لە نێو فەرهەنگی موزیکی ناڕۆژئاوایی  یاخود لەو سنوورە بچووکتر لە نێو موزیکی ئەورووپایی کاریان دەکرد. هەروەها ئەوکەسانەی لە زەمینە و مەیدانی پەیوەند بە موزیکناسی و مرۆڤناسی کاریان دەکرد.

یاخود دەتوانرێت ڕوونتر بگوترێت، بەرانبەر بەم زانستە ڕشتەی موزیکناسی هەیە، کە ئەو لە موزیکی نوسراوی ناو شارەکان لە ڕۆژئاوا دەڕوانێت و بە شێوەیەکی زانستی و بە نموونەی ورد هەڵوەستەیان لەسەر دەکات. هەندێک جاریش ئێتنۆموزیکۆلۆجی خۆی وەک موزیکناسێکی تایبەت و جۆرێکی دیکە لە موزیکناسی هەژماردەکات [نیتڵ، ١٣٦٥: ١١]. هەرچی لایەنە مرۆڤناسییەکەی ئەم زانستەیە، پێی وایە کە موزیک بەشێکی دانەبڕاوی کلتووری مرۆڤایەتییە، بۆیە ناکرێت ئەم دیاردە کۆمەڵایەتییە بەبێ لێکۆڵینەوە لە تەواوی ڕەوشە موزیکییەکەی و لایەنە مرۆڤناسانەکەی قسە لەسەر موزیک بکرێت.

Bruno Nettl
برونۆ نێتڵ

هەرچی سەبارەت بە مێژووی سەرهەڵدانی ئەم زانستەیە، وابەستە بە زانستیێکی دیکە بە ناوی موزیکناسیی بەراوردکاری دەکرێت، کە لە کۆتایی سەدەی نۆزدەهەم لە ئەڵمانیادا سەری هەڵداوە. پایەکانی ئەم زانستە لە سەر زانستگەلێکی وەک موزیکناسی، دەروونناسی، زمانناسی، موزیک و نەتەوەناسی، زانستی دەنگ، ئامێرناسی و مێژووی موزیکدا بناغەی دانابوو. بە هۆی گەشەسەندنی ئەم زانستە لە نیوەی سەدەی بیستەمەوە، بەتایبەت لە ولایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکادا گۆڕانکاری لە فۆڕم و پێکهاتەی زانستەکەدا هاتە گۆڕێ [هەمان]. هەر بە هۆی ئەو گۆڕانکارییانە لە موزیکی بەراوردکاریدا، دواجار زاراوەی ئێتنۆموزیکۆلۆجی لە ساڵی ١٩٥٠دا، لە لایەن لێکۆڵەری هۆڵەندی یاپ کونست،  وەک ناوێکی نوی بۆ ئەم زانستە پێشنیار کرا. لە ڕووی وشەسازییەوە، ئێتنۆ (ethno)  بە واتای گەل، نەتەوە، گروپ، هۆز و موزیکۆلۆجی (Musicology) بە واتای موزیکناسی دێت. بە لێکدانی هەردوو زاراوەکە (Ethnomusicology) وەک زاراوەیەکی نوێ و دێتە گۆرێ [احمدی، ١٣٨٩: ٤٢٢]. ئەگەر ئەم زاراوەیە وەرگێڕدرێتە سەر زمانی کوردی، دەتوانرێت بە موزیکناسیی گەلان گوزارشتی بۆ بکرێت.

یاپ کونست || 1891-1960

بە شێوەیەکی گشتی، لە سەرەتای  بواری کرداری، ئەم زانستە کنەکردن و گەڕان بوو بۆ خوێندنەوەی موزیک لە فەرهەنگە جۆراوجۆرەکاندا، لە ڕێگەی گەڕانێکی مەیدانیی مرۆڤناسانە و مرۆڤناسانەوە، بەدوای وەڵامی پرسیار گەلێکی وەک ئایا ئەم بابەتگەلە موزیکییەی نێو فەرهەنگەکان، پەیوەندیان بە مرۆڤناسییەوە چۆنە؟

دواتر لە نیوەی دووەمی سەدەی بیستەمدا، زیاتر کاری لەسەر پەیوەندیی مرۆڤ و موزیک یان موزیک و مرۆڤ، بە سوودوەرگرتن لە پێشینە جیاوازە فەلسەفی و تیۆرە جۆراوجۆرەکانی مرۆڤناسی دەکرد. پاشان بە هۆی ئەوەی کە موزیک دەنگە، دواجار ئەم دەنگە پەیوەندیی بە ئاکار و ڕەوشتی مرۆڤەکان هەیە و پێیانەوە وابەستەیە، کاردانەوەی لەسەر لایەنی رەفتاری و ئاکاریی مرۆڤەکانەوە (بەتایبەت لە بۆنە کلتووری، کۆمەلایەتی، مێژووی سیاسی، ئابووری، زمانناسی و ئاینی) دەبێت. کە ئەمانەن دەبنە هۆی دروستبوون و پەیدابوونی هونەر لە ناو کۆمەڵگە مرۆڤایەتییەکاندا [حجریان ١٣٨٢،٣٥]. هەر بۆیە لە دیدگای کردارییەوە، دەتوانێت بگوترێت کە ئێتنۆمیوزیکۆلۆجی لە بناغەدا بەسەر سێ جۆر موزیک سەر و کاری هەبوو:

یەکەم: کارکردنی ئەو کەسانە بوو، کە لە سەرەتای سەرهەڵدانی ئەم ڕشتەیە، کاریان لەسەر موزیکی کۆمەڵەیەک دەکرد، کە هێشتا لە قۆناغی سەرەتاییدا ژیان دەکەن (بۆنموونە ئەو هۆزانەی کە لە ئەفریقادا هەن)، کە بە هۆکاری نەزانین و بێسەوادییان، نەیانتوانیوە زمانی خۆیان بە هۆکاری نووسین و خوێندنەوە فروان بکەن. هەرچەندە ئەم تیۆرەیە لە لایەن چەندین لە ڵێکۆڵەرەوانی ئێتنۆموزیکۆلۆجییەوە ڕەخنەی لێ دەگرێت. بە پشتبەستن بەو بڕوایەی کە بێسەوادیی یان نەخویندەواری نابێتە هۆکاریک کە کۆمەڵگەیەک جیا بکەیتەوە، ناکرێت بەم هۆکارە باشی و ئاستیان دیاری بکرێت [نیتڵ، ١٣٦٥: ١٣].

دووەم: ئەو دەستەیەن کە کاریان لە بواری ئێتنۆموزیکۆلۆجیدا سنووربەندە و کار لەسەر موزیکی پێشکەوتووی ئاسیا و ئەفریقای باکوور و چین، ژاپۆن، جاڤا، باشووری ڕۆژئاوای ئاسیا، هیند، ئێران و وڵاتە عەرەبییەکان دەکەن. بۆچوونی لێکۆڵەوانی ئەم جۆرە لە کارکردن وایە، کە ئەم وڵاتانە بە هۆی ئەوی فەرهەنگی موزیکییان دەوڵەمەندە، دەتوانرێت بەراورد بە موزیکی ڕۆژئاوایی هەڵسەنگاندنی بۆ بکرێت، چونکە تایبەتمەندیی خۆیان و جۆراوجۆری و نۆتەنووسی و تیۆرەی موزیکی تایبەت بە خۆیان هەیە.

کۆمەڵەی سێیەم: ئەوانەن کە کار لەسەر موزیکی فۆلکلۆری دەکەن، گەرچی گفتوگۆ بۆچوونی جیاواز لەبارەی ئەم ڕەوتە هەیە، بەڵام ئەوان دەتوانن لە نێو کلتوورە پێشکەوتوەکاندا کار لەسەر ڕێشە و موزیکی سوننەتی، کە بە شێوەی دەماودەم (سینەبەسینە) پارێزروان، لێکۆڵینەوەی ئێتنۆموزیکۆلۆجی ئەنجام بدەن [نیتڵ، ١٣٦٥: ١١].

یەکێک لە تایبەتمەندیەکانی ئێتنۆموزیکۆلۆجی لە زانستەکانی مێژووی موزیک، یان موزیکۆلۆجی جیا دەکاتەوە ئەوەیە، کە ئێتنۆموزیکۆلۆجی پشت بە میتۆدەکانی ئێتنۆگرافی دەبەستێت و لە ڕێگەی گەڕانی مەیدانییەوە گرنگی بە زانیاریی زارەکەی ئەو کەسانە دەدات، کە خۆیان بە کاری موزیککردنەوە سەرقاڵ دەکەن. بە شێوەیەکی گشتی لە ئێستادا کارەکانی ئەم زانستە ئەو سێ دەستەیەی تێپەراندووە، کە لە سەرەوە ئاماژەم پێ دان. لێکۆلینەوەکانی ئێتنۆموزیکۆلۆجی بە هۆی پێشکەوتنی تەکنەلۆجیا و گڵۆباڵیزم و کاریگەرییەکانیان لەسەر تەواوی کایە فەرهەنگییەکان، شێوازی جۆراو جۆری دیکەیان بە خۆوە بینییوە. هەر بۆیە زانستی ئێتنۆموزیکۆلۆجی لە سەرجەم کۆلێژە موزیکیەکانی ئەمریکا و ئەورووپادا وەک بەشێکی گرنگ لە بواری خوێندنی موزیکدا دادەنرێت و گرنگیی بەرچاوی پێ دەدرێت.

سەرچاوە

  • بابک احمدی، موسیقی شناسی فرهنگ تحلیلی مفاهیم، چاپ: اول، نشر مرکز، تهران، ١٣٨٩، ٤١٢.
  • نیتل برۆنۆ، اتنۆموزیکۆلۆژی، ت: د. خوش زمیر مجتبی، چاپ: اول، ١٣٤٥.
  • حجریان محسن،مقدیمە ای بر موسیقی شناسی قومی، چاپ: اول، کتاب سرای نیک، ١٣٨٦.

چەمکی ئەوانی دی لە موزیکی کوردیدا، بەشی دووەم

دیدی من

توانا حەمە

گەلی کورد چۆن لە موزیکی ڕۆهەڵاتی و دراوسێکانی دەڕوانێت؟

 

بە بڕوای من بە هۆکاری ئەوەی کە گەلی کورد بەسەر چوار نەتەوەی دراوسێدا دابەش کراوە، خاوەنی کیان و قەوارەی دەوڵەت و سیاسیی خۆی نەبووە، هەمیشە لە ئەو وڵاتەنەی کە زەبر و زەنگ لە سەر تاکی کورد زۆر بووە، هەستی ناسیونالستیی کوردی تیایاندا بەهێز بووە و بە ئاشکرا ڕۆحی بەرەنگاری لە سەرجەم بوارەکاندا دەبینرێت، کە ئەویش لەپێناو مانەوە و خۆپارێزی و کلتوورپارێزی بووە. دواجار بە هەموو هێزێکیەوە دژایەتیی هەموو ئەو هێرشە کلتووریانە بووەتەوە کە ویستوویانە ناسنامەی کلتووری کوردی بشێوێنن. بۆیە بە بڕوای من چەمکی ئەوانی دی لە موزیکی کوردیدا بەرامبەر موزیکی گەلانی دراوسێ، ب تایبەت ئەو نەتەوانەی کە هەمیشە هەوڵی سڕینەوەی نەتەوەی کوردیان داوە، بەردەوام بە چاوێکی ناسیونالستی لێی دەڕوانرێت و بەرهەڵستی کردووە. بۆیە لە گوتاری گەلی کورددا هەمیشە ئەوە دەبینرێت، کە ویستویەتی بڵێت ‘من کێ نیم’، وەک لەوەی زیاتر بڵێت ‘من کێم’. هەر بۆیە ئەم تێڕوانیە لە گوتاری ئەدەبیاتی کوردیدا ڕەنگی داوەتەوە، بۆ نموونە لە تێکستێکی سەدەی ڕابردوو شاعیر و ڕۆشنبیری کورد ئیبراهیم ئەحمەد لە بەشێکیدا دەڵێت:

”نەعەربم، نە ئێرانیم

نە تورکێکی شاخستانیم؛

نەک هەر من خۆم، مێژووش ئەڵێ

کە کوردم و کوردستانیم”

 

ئەم تێکستە لە ساڵانی ڕابردوو لە لایەن شاناز ئیبراهیم ئەحەمەدەوە ئاوازی بۆ دانراوە و لە لایەن د. عەبدولڵا جەمال سەگرمەوە کاری موزیکی بۆ کراوە. لێرەدا دەبینرێت ئەم چەمکە لە گوتارێکی

ناسیونالستیی ئەدەبیاتەوە بۆ ناو موزیکی کوردی هەنگاو دەنێت و دەیەوێت لە ڕێگەی ئەوانی دییەوە خۆی بناسێت و پێناسەی خۆی بکات. چەمکی ناسیونالستی لە موزیکی کوردیدا و بەتایبەت بەرامبەر ئەوانی دی، لە ساڵانی پەنجاکاندا زیاتر چڕ دەبێتەوە، بە نموونە کاتێک شەماڵ سائیب لە ساڵی 1958 بەداوە بە لاساییکردنەوەی دەنگی فەرید ئەترەش چەند گۆرانییەکی کوردی بە ستایلی موزیکی عەرەبی  بەرهەم هێنا، هەر زوو بەرهەمەکانی لە لایەن ڕۆشنبیران و هونەرمەندانی کوردی ئەو سەردەمەوە دژایەتی کرا، کە ئەمەش دەگەڕێنمەوە بۆ هۆکاری هەستی ناسیۆنالستی و کێشەکانی نێوان نەتەوەی کورد و عەرەب لە باشووری کوردستاندا. بەڵگە لێرەدا ئەوەیە کە گۆرانییەکانی دیلان هەمان سەردەمن و موزیکی کارەکانی تەواو نامۆن بە موزیکی کوردی، بەڵام بە هۆکاری ئەوەی کورد گرفتی نەتەوەیی نییە لە ڕۆژئاوادا، بۆیە پێچەوانەی شەماڵ سائیب، بەرهەمەکانی دیلان جێی بایەخ بوون و پیشوازیشی لێ دەکرا.

1414646_609497532420537_535816462_n

 دواتر ئەگەر بڕوانرێتە هەندێک لە گۆرانییەکانی حەسەن زیرەک، چەمکی ئەوانی دی شێوازیکی تر دەدات بە خۆی، بۆ نموونە گۆرانیی بێ دکتۆر، کە ئەم گۆرانییە پێک دێت لە دوێتێکی زیرەک لەگەڵ کچە ئازەرییەک، کە بە هەردوو زمانی کوردی و ئازەری گوتراوە. موزیکی کوردی و ئازەری مۆرکێکی هاوبەشیان هەیە، تەنیا زمانی ئاخاوتن یان هۆنراوەکان جیاوازن. لێرەدا زیرەک دەڵیت:

”بێ دکتور دەوا و دەرمان

شێتت کردم سەرگەردان

دە وەرە دە وەرە کەژاڵ گیان

نەخۆشم بۆ تۆ بیلا،

کەی دێی دەستم بە دامان”

وەڵامی کچە ئازەرییەکە بەزمانی تورکی:

”گولدور بەنی گولدور

دەرد و نەدیر بیلدر

گولدور یەڵاه گولدور

گولدور بەنی گولدور”

ماناکەی بە کوردی:

”بمخە پیکەنین

دەردت چییە لەگەڵم پێم بڵێ

بمخە پیکەنین”

لەم بەرهەمەی زیرەکدا نموونەیەکی دی لە موزیکی ئەوانی دی خۆی وێنا دەکات و پێچەوانەی نموونەکانی دیکە، کە لەپێشدا ئاماژەم پێ دان. لەم نموونەیەدا ئەو هاوبەشییانە دەخرێنە ڕوو لە نێوان موزیکی گەلانی ڕۆژهەڵاتدا هەن، کە زۆر جار جیاوازییەکان لە نێوانیاندا زمانی ئاخاوتن و گۆرانیگوتنە، نەک ستراکچەری موزیک و ئاوازەکانیان، کە بە بەم نموونەیە دەتوانرێت بەراورد بکرێت لە نێوان موزیکی ڕۆژئاوا و ڕۆژهەڵاتیدا و لیکچوون جیاوازییەکان بدۆزرێتەوە. لەگەڵ ئەوەی کە موزیکی ئازەری موزیکی ئەوانی دییە، بەڵام لێرەدا بە هۆی ئەو هۆکارانەی پیشتر ئاماژەم پێ دا، چەمکی ناسیونالستی بەرهەڵستی ناکات و دەبینین گۆرانیبێژی دیاری کورد محەمەدی ماملێ، نزیکە 80 گۆرانیی ئاوازەکانی هاوبەشن لە نێوان کوردی و ئازەریدا و کەمترین کاردانەوەی ئەو هەستە هەبووە لە سەریان. لە هەمان کاتدا ماملێ وەک دیارترین گۆرانیبێژانی سەدەی ڕابردوو هەژمار دەکرێت.

ڕەسەن و ناڕەسەن

 

بە درێژایی سەدەی ڕابردوو تا دوای ڕاپەرین، گفتوگۆی نێوان هونەرمەندان و موزیسیانان ئەوە بووە ”کام گۆرانی  ڕەسەنە و کام  گۆرانی نا ڕەسەنە؟” لە ڕاستیدا تا ئێستا پێناسەیەکی تەواو بۆ ئەم وشەیە نەکراوە، بەڵام زیاتر مەبەست لە بەکارهێنانی وشەی ”ڕەسەن”، لە موزیکی کوردیدا ئەو گۆرانییە کلاسیک و کۆنانەیە کە لە لایەن گۆرانیبێژانی سەدەی ڕابردووە گوتراون، یان بە دیوێکی تردا ڕەسەن موزیکی  خۆماڵییە، کە هیچ خەوش و مۆرکێکی بێگانەی پێوە نییە. هەرچی گۆرانیی ناڕەسەنە، دەچێتە بازنەی  ئەوانی دییەوە. ئەم گفتوگۆیە لە موزیکی کوردیدا تا ئێستا بەردەوامە، لە ڕاستیدا زۆر جار ئەم وشەیە بە هەڵە بەکار دێت، چونکە مەرج نیە هەرچی کۆن بێت، ڕەسەن بێت. بۆ نموونە ئەگەر بڕوانرێتە بەشێکی زۆر لە گۆرانییەکانی عەلی مەردان، بە هۆکاری ئەوەی کە موزیکەکانی ژەنیارانی عەرەب ژەندوویانە، مۆرکی موزیکی عەرەبییان پێوە دەبینرێت. هەروەها گۆرانیبێژی کورد مەزهەری خالقی، هەندێک لە کاری موزیکەکانی تەواو مۆرکی موزیکی فارسیان پێوە دیارە،  بەتایبەت ئەو بەرهەمانەی لە ڕادیۆی تاران تۆمار کراون. دواجار بە هۆی سەرسامیی خالقی بە هونەرمەندی ئێرانی غوڵام موحسین بەنان، کاریگەریی توندی لە سەر دەنگ و موزیکی خالقی بەجێ هێشتووە. لێرەدا لای بەشێکی زۆر بەرهەمەکانی خالقی ڕەسەنترینن، ئەگەر بە و دوو دیدەی سەرەوە بێت ئەوا هەندێک لە کارەکانی ناچنە ناو خانەی ڕەسەنەوە. لێرەدا ئەم چەمکە دەکەوێتە دووڕیانێک، کە بە بڕوای من لە ئاییندەدا دەبێتە گرفت بۆ ئەو لێکۆڵینەوانەی کە دەربارەی ناسنامەی موزیکی کوردی دەکرێت، چونکە سەرئەنجامی ئەم ناڕوونیە لە بەکارهێنانی چەمکەکاندا، ئەو شوناسەی کە موزیکی کوردی دەیەوێت بۆ خۆی دروست بکات خۆی بزر دەکات. لە دوای ڕاپەرین و بە تایبەت لە ساڵی 1998 بەدواوە، ئیدی هەستی ناسیۆنالستی لە موزیکی کوردیدا گەرچی بەرپەرچی تەوژم و شەپۆلی موزیکی ئەوانی دی دەداتەوە، سەرئەنجام ناتوانرێت بەر بەو شەپۆلە بگرێت چەندین جۆر لە موزیک دێنە بوون. بۆ نموونە زەکەریا عەبدولڵا بە دامەزرێنەری ئەرەبێسکی کوردی دادەنرێت، گەرچی زۆر هەوڵ درا ئەم شەپۆلە موزیکە تورکییە نەبێتە دیاردە و بەری لێ بگیردرێت، کەچی دواجار بە هۆکاری کاریگەرییە سیاسی و بازگانی و ئابووریەکانی وڵاتی تورکیا لەسەر باشووری کوردستان، موزیکی تورکی بووە پێداویستییەکی باو سەردەمییانە بۆ موزیکی کوردی. لەمە بەدوا دەیان گۆرانیبێژی دی دروست بوون بە لاسایکردنەوەی موزیکی  ئەوانی دی هاتنە گۆڕەپانی موزیکی کوردی، دواجار توانیان هەوادار و گویگرێکی زۆر بۆ خۆیان کۆ بکەنەوە. دواتر لە سەردەستی چەند کەسێک ویسترا هەمان ئەزموونی زەکەریا دووبارە بکەنەوە و موزیکی تەربی عەرەبی بێتە ناو موزیکی کوردی، بەڵام بە توندی لە لایەن تاکی کورد و هەستی ناسیۆنالیستییەوە بەرپەرچ درایەوە و نەیتوانی لە ناو موزیکی کوردیدا جێی خۆی بکاتەوە. کە ئەمەش دەگەڕێنمەوە بۆ ئەو مێژووە پڕ تراژیدیایەی کە کورد لە گەڵ زمان و دەسەڵاتە سیاسییەکانی نەتەوەیی عەرەبیدا هەیبووە.

لە ئێستادا بە هۆی گەشەندنی ژیاری کۆمەڵاتیی کورد و بوونی کیانۆکەیەکی سیاسی، هەستە ناسیونالستییەکان کاڵ بوونەتەوە و دەیان فۆڕم و ژانری تر لە موزیکی ئەوانی دی لە ناو دونیای موزیکی کوردی، هەر لە موزیکی کلاسیکی ئەورووپی، تورکی، عەرەبی، تا موزیکی ڕاپ دەبینرێت و ئاوێتە بوون لەگەڵ کلتووری موزیکی کوردیدا. دواجار لە لایەن تاکی کوردەوە دوولایەنە سەیری ئەم بارە دەکرێت: هەندێک پێیان وایە پێویستە گۆرانیی کوردی ببێت بە بەشێک لە موزیکی جیهانی و هەندێکیش پێیان وایە پێویستە مۆرکی موزیکی کوردی پارێزگاریی لێ بکرێت و لەناو نەچێت. لێرەدا بە بڕوای من موزیکی کوردی ناتوانێت خۆی بپارێزێت لە شەپۆلی موزیکی ئەوانی دی، چونکە ئەمە کێشەی تەنیا گەلی کورد نییە، زۆرینەی نەتەوەکان لە ژێر هەڕەشەی بەجیهانگیریدابووندان و بەشێکی زۆر لە فەرهەنگی زمان و موزیک و ئەدەبیات و تا دوایی لەناو دەچن و کلتووری موزیک‌تەکنەلۆجی پانتاییەکی فراوان لە موزیکی نەتەوەکان داگیر دەکات. بە بڕوای من باشترین ڕێگە بۆ پاراستی فەرهەنگی موزیکی کوردی لە بز نەبوون لە ناو موزیکی ئەوانی دیدا، ئەرشیفکردن و پاراستنی ئەو فەرهەنگە موزیکییەیە کە لە ڕابردوودا هەبوون و وەک بەشێک لە میراتی ڕابردوو بپارێزرێن و بە دیجیتاڵ بکرێن. چونکە لە ئێستا دونیابینی بۆ موزیک زۆر گۆڕاوە و چەمکی ئەوانی دی و ئێمە تەواو ئاوێتە بوون، ئەمە دیاردەیەکی جیهانییە، کە زۆرسەختە بتوانرێت ڕێگری لەم دیاردە جیهانییانە بگیردرێت.

تێبینی

بۆ خوێندنەوەی بابەتی هاوشێوە، بڕوانە کتێبی چەمکی ئەوانی دی لە موزیکی کوردیدا، توانا حەمە، ٢٠١٤.

لە پێشەکی ینووسینی ئەم بابەتە سوودم لە کتێبی موسیقی شناسی فرھنگ مفاھیم موسیقی شناسی وەرگرتووە. بڕوانە:

  • ئەحمدی بابک، موسیقی شناسی فرھنگ مفاھیم موسیقی شناسی، چاپ اول، تھران، ١٣٨٩، ١٥٥.
  • بەشێک لەم بڕوایانە دەرئەنجامی نووسینی چەند ڵیکۆڵینەوەیەکی ئەکادیمیی بڵاونەکراوەمە.

چەمکی ئەوانی دی لە موزیکی کوردیدا، بەشی یەکەم

دیدی من

توانا حەمە

پێشەکی

 

چەمکی ئەوانی دی چەمکێکی فرەڕەهەندە و پەیوەندیی بە زۆر لایەنی زانستە مرۆڤایەتییەکانی وەک ئەنترۆپۆلۆجی، کۆمەڵناسی، ڕامیاری، فەلسەفە و تا دوایی هەیە. بە هۆکاری ئەوەی پەیوەندیی تەواوی

بەم زانستانەوە هەیە، هەر بۆیە ئەم چەمکە وەک یەکێک لە چەمک و باسە گرنگەکان لە ناو موزیکی گەلاندا، جێی باس و خواسی زۆرێک لە لێکۆلەرەوانی موزیکناسی Musicology بووە. دواجار هەر نەتەوەیەک لە ڕوانگەی خۆیەوە، خوێندنەوەی بۆ ئەم چەمکە کردووە. بۆیە بە پێویستی دەزانم ئەم باسە وەک ئەزموونێکی نوێ و شیکاری لە ناو موزیکی کوردیدا بخەمە ڕوو، گەرچی بە داخەوە بە هۆی نەبوونی کادر و پسپۆڕی موزیکۆلۆجی، تا ئیستا فەرهەنگی موزیکی کوردی خۆی لە باسکردنی ئەم چەمکە گرنگانە نەداوە، تا بتوانرێت قووڵتر لەم باسە گرنگە بکۆڵمەوە و شیکاری بۆ ڕەهەندە جیاوازەکانی موزیکی کوردی بکە، بەڵام بە پێویستی دەزانم وەک دەلاقەیەک بۆ ئەم باسە گرنگانە، بە کورتە باسێک تیشک بخەمە سەر ئەم چەمکە گرنگە، بە ئومێدی ئەوەی لە ئاییندەدا تویژینەوەی چڕ پڕتری بۆ بکرێت.

چەمکی ئەوانی دی

 

ئەوانی دی، واتەکەی بە کوردی زۆر ڕوونە، بە زمانی ئینگلیزی The Other ی پێ دەگوترێ؛ مەبەست لە ئەوانی دی بە پێی بابەتەکان دەگوڕێت، بۆیە لە موزیکدا مەبەست  لە ئەوانی دی هەموو

ئەو بابەتە موزیکییانەی کە دەچێتە فۆڕمی موزیکی بێگانەوە، کە وەک فەرهەنگێکی نامۆ، ئاشنانەبوونی شێوازی دانان، هۆکارە هەستییەکان لە شێوازی دەربڕین و زۆر لایەنی دیکەی نەبێت. ئەوەش بە هۆکاری ئەوەی کە پەیوەست نییە بە کلتووری موزیکی تۆ یان  ئێوە و زادەی بیر و ژیاری کۆمەڵەیەک یان نەتەوەیەکی ترە  و ئەوان بە توندی وابەستەن پێیەوە. بەڵام کاتێ باسی ئەم چەمکە دەکرێت، پێویستە ئاماژە بە  ڕەگ و ڕیشەی ئەم زاراوەیە بکرێت، کە بۆ فەیلەسووفانی یۆنان، بەتایبەت ئەرستۆ لە بەشی نۆیەمی کتێبی پێنجەمی میتافیزیکدا، بۆ دەگەڕیتەوە ئەم باسگەلە دەوروژێنێت و دەڵێت: “بە شێوەیەکی گشتی ئەوانی دی مانای جیاوازی و لێکچوونەکانی ئێمەیە.” هەر بۆیە لێرەدا باشترین پێناسە ئەوەیە بۆ ئەوەی خودی خۆت بناسی، پێویستت بە ناسینی ئەوانی دیکەیە. مەبەست لێرەدا ئەوەیە ئایا بوونی خود ب بێ ئەوانی دی مانایەکی هەیە؟ لە ڕاستیدا نەخێر، چونکە هەر کەسێک بە شێوەی واقعی یان خەیاڵی هەمیشە بە شێوەیەکی خۆڕسک ئەو لە وانی دی جیا دەکاتەوە. هەمیشە شوناسی خود یان ئەو وابەستەی  ئەوانی دیکە دەکات. هەر بۆیە دواجار دەبینرێت ئەم چەمکە ڕەنگدانەوەی لەسەر شێوازی پەیوەندییەکان و هەڵکردن و بەردەوامی دان بە پێکەو بوونی مرۆڤەکان دەبێت، تا بە تەواوی دەگاتە سەرجەم کایەکانی وەک ئایینی، نەژادی، نەتەوەیی، چینایەتی و بابەتە فەرهەنگییەکانی دی. دواتر ئەم چەمکە لای هیگڵ، هایدگر، سارتەر

و تا دوایی بە ڕوونتر و لە دیگا و ڕەهەندی جیاوازەوە باسی لێ وەدەکرێت. بروانە [ئەحمەدی، 1389 : 155 ]. بەڵام هەمان چەمک ئەگەر لە تیڕوانینێکی مرۆڤناسیەوە لێی بڕوانرێت، ئەوا هەمیشە چەمکی ئەوانی دی پێویستی بە چەمکی خود دەبێت. بەڵام هەمیشە لایەنی ئەرێنی و باشەکە دەلکێنرێت بە چەمکی خود یان ئێمەوە، لایەنە نەرێنی و خراپەکانیش دەدرێتە پاڵ ئەوانی دی، بەڵام ئەم تێڕوانینە لە موزیکدا بەم شێوە توندە بەرچاو ناکەوێت، زیاتر گەڕانە بەدوای شوناسی موزیکی خۆدا لە چاو موزیکی ئەوانی دیدا، گەرچی لە هەندێک شاکاری موزیکدا ئەوانی دی وەک لۆبیک یا گاڵتەجار یان دڕەندە بەکار هاتووە، بەڵام ئەم کارانە زادەی سەردەمانێکن کاریگەریی ئەفسانە Myth بە سەر تاکەکانی کیشوەری ئەورووپاوە هەبووە. ئەگەرچی لە سەردەمی ڕینیسانسدا موزیکی بێگانە هێندە بەرباس و جێی بایەخی ئاوازدانەران نەبووە، بەڵام دواتر لە سەدەکانی هەژدە و نۆزدە، بە هۆی سەرهەڵدانی سیاسەتی داگیرکاری   Colonialism لە ئەورووپادا و زیادبوونی ڕیژەی لێکۆڵینەوەی مرۆڤناسی  Anthropology  و کۆمەڵناسی sociology، بە تایبەت دەربارەی نەتەوە نائەورووپییەکانی وەک چینییەکان، هندییەکان، سوورپێستەکانی ئەمریکای باشوور، ڕۆژهەڵات یەکان  و تا دوایی. هەروەگا ناسینی فەرهەنگی بێگانە بووە جێی بایەخ لە سەرجەم بابەتە هونەری ئەدەبی کلتوورییەکاندا و سوودیان لێ وەردەگیرا و دواجار لە ناو بەرهەمە هونەرییەکاندا ڕەنگی دەدایەوە. بە نموونە کاتێک ژان فیلپ ڕامۆ لە ئۆپێرای سوورپێستانی عاشق لە ساڵی ١٧٣٥دا کە کەسایەتیەکانی ناو ئۆپراکە بریتی بوون لە تورک، ئێرانی، سوورپیستانی ئەمریکای باشوور، ئەم ئۆپیرایە زۆر سەرکەوتوو دەبێت و دوای چڵ ساڵ لە دانانی ئەم شاکارە لە ماوەیەکی کورتدا زیاتر دووسەد جار لە ناو شانۆ جیاکانی پاریسدا نماییش کراوەتەوە. یەکێک لە هۆکارە گرنگەکانی سەرکەوتنی ڕامۆ بەکارهێنانی سەمای سوورپیستان بوو، کە بۆ گوێگرانی و بینەرانی هونەری ئۆپیرای ئەورووپی شتێکی نوێ و ڕەنگێکی تازە و جیاواز بوو. دواجار هەر ئەم جیاوازیی ڕەنگە دەبێتە ناسنامەیەک بۆ ئەورووپا تا لە ڕێگەی ئەوان دییەوە خۆی بناسێت و شوناسێک بۆ خۆی دابنێت. دو بەدوای ئەمە لە کۆتای سەدەی هەژدەیەدا دەبینرێت لە ئەورووپادا موزیکی تورکی دەبێتە جێی بایەخی ئەورووپییەکان و لە سەدەی نۆزدەشدا بە هۆی زیادبوونی ئارەزووکردنی گەشتکردنی هونەرمەندان بۆ وڵاتانی هیندستان، ژاپۆن، چین، ئەفریقیا و ئەمریکا، کاریگەریی ئەم گەشتانە جگە لە موزیک لە ناو شاکارە هونەرییە شێوەکارییەکانیشدا دەبینرا. دواجار ئەوە بە ڕوونی دەبینرێت هونەرمەدانی ئەورووپا چۆن توانیویانە سوود لە موزیکی بێگانە وەردەگرن. هەر بۆیە لە ڕەشپێستانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە سیمفۆنی ژمارە نۆی دڤورجاک لە ساڵی 1893 و موزیکی میسڕ و باکووری ئەفریقا لە ئۆپێرای ئایدالە ساڵی 1871 و شاکاری ڤێردی و ڕاوچیانی مرواریی جۆرج بیزێ لە ساڵی  1863 بە تەواوەتی هەردوو چەمکی ئێمە و ئەوانی دی، خۆی لە ناو موزیکی ئەورووپیدا نماییش دەکات.

لەمە بەدواوە زۆر ناونیشانی وەک ژنی ڕۆژهەڵاتی، یەهوودی، قەرجانە دەدوا و تا دوایی لە ناو ئۆپێرا و شاکارە موزیکییەکان بەرچاو دەکەوێت. هەر لە سەدەی نۆزدەدا بە هۆکاری ئەم چەمکە موزیکی کەمەنەتەوایەتییەکانی جیهان بە تەواوەتی خۆی خزاندە ناو موزیکی کلاسیک و بە شێوەیەکی فەڕمی جێی خۆی کردەوە. کە ئەوانیش بریتی بوون لە راپسۆدی، مارش، گۆرانیی میللی و گۆرانیی گوندنشینان، کە لە ناو کارە موزیک یەکانی وەک شۆپان، شۆبیرت، برامس، لیست، دڤورجاک، زوڵتان کۆدای، شۆستاکۆفیچ و تا دوایی دەبینرێت [هەمان]. بە تایبەتی لای دانەرانی ڕووس موزیکی ڕۆژهەڵاتی و بەتایبەت عەرەبی زیاتر بەرچاو دەکەوێت، دیارترین نموونە شەهرەزادی شۆستاکۆفیج و بازاڕی عەرەبیی فیکرەت ئەمیرۆڤ، کە یەکێکن لە شاکارە دیارەکان بۆ ئەم باسە. ئەم کۆمەڵەکارەی کە ئاماژەی پێ درا، چەند نموونەیەکی بچووکن، لە ڕاستیدا سەدان نموونەی دی هەن، کە تا ئێستاش بە فۆڕمی جیا ئەم چەمکە خۆی تێدا نماییش دەکاتەوە. گەرچی لە ئێستادا جیهانگیری ڕۆڵی کارای هەیە لە سەر ئەم چەمکە، زۆر هەوڵ دەدرێت موزیکیش شکڵیکی جیهانی وەربگرێت، بەڵام بە بڕوای من ئەمە جۆرێکی دیکەیە لە تەوژمی داگیرکاریی ڕۆژئاوا، هەمیشە ئەوە باش و گونجاوە کە لە ئەورووپا و ڕۆژئاواوە سەر هەڵدەدات، هەمیشە ئەو موزیکە جیهانیە کە لە ڕۆژئاواوە سەر هەڵدەدات، هەر گیز موزیکێکی ڕۆژهەڵاتی نابێتە موزیکێکی جیهانی. لێرەدا تا ڕادەیەک هاوڕام لەگەڵ بەشێک لە بڕواکانی ئیدوار سەعید، کە بە ڕەگەز فەڵەستینییە، لە ساڵانی ڕابردوودا باسگەل و چەند تیۆرێکی وروژاند لە سەر جیهانگەرایی، کە جەوهەری باسەکەی ئەو پرسیارگەلە بوو کە بۆچی جیهانگەرایی تەنیا لە ئەورووپاوە بۆ ڕۆژهەڵات دێت و هەرگیز پێچەوانە نابێتەوە.

گەرچی باسەکە زۆر بە چڕی لە پێشەکییەکەدا لە مێژووی ئەم چەمکەوە پێیدا هاتووم، تەنیا بە هۆکاری ئەوە بووە لێرە بەدواوە خوێنەری کورد، زیاتر و وردتر ئەم چەمکە لە بیری خۆیدا شرۆڤە بکات و دواتر بە سانایی هەست بە سەدان نموونەی دیکە بکات.

ئەوانی دی کێن لە موزیکی کوردیدا؟

 

لێرە بەدوا گرنگترین پرسیارەکان ئەوەن کە ئایا موزیکی کوردی لە کوێی هاوکێشەی ئەم چەمکەدایە؟  ئەوانی دی لە موزیکی کوردیدا کێن؟ ئایا ئەم چەمکە چ ڕۆڵیکی ئەرێنی یا نەرێنیی بینیوە؟ ئایا ئیدی موزیکی کوردی دەتوانێت لە ڕێگەی موزیکی ئەوانی دییەوە ناسنامەی موزیکی خۆی بناسێتەوە؟

 بە بڕوای من ئەم چەمکە لە موزیکی کوردیدا زۆر بە ڕوونی خۆی نماییش دەکات، ئەوانی دی لە موزیکی کوردیدا تەنیا ڕۆژئاوا و ئەورووپا نییە، بەڵکو بریتین لە نەتەوەکانی دراوسێ (فارس، ڕەگەزی تورک (تورکیا، تورکمانستان و ئازەربایجان(، ئەرمەن، عەرەب)، کە زیاتر ئەم کارەکتەری ئەم چەمکە لە سەر شانۆی ئەم باسە دەبینرێت. ئەگەر بە وردی لە موزیکی کوردی بکۆڵیتەوە، گەرچی نزیکیی تەواو هەیە لە شێوازی ستراکچەری موزیکی نەتەوەکانی دراوسیدا، بەڵام سیماکانی موزیکی کوردی بە تەواوەتی مۆرکی تایبەتی خۆی هەیە، بە تایبەت لە ڕیتمی هەڵپەرکێ، مۆتیڤی گۆرانییەکان، ڕستە موزیکییەکان و شێوازی بەکارهێنانی کۆماکان لەسەر ئامێرەکان بە ڕوونی دەبینرێن. بەڵام ئەوەی جێی تێڕامانە و بووەتە گرێیەک لە موزیکی کوردی، ئەوەیە تا ئێستا موزیکی کوردی شێوەیەکی زارەکییە و کەمترین دانراوی دانەری ئەکادیمی و زانستی هەیە، بۆیە موزیکی کوردی نەیتوانیوە سوود لە موزیکی ئەوانی دی وەربگرێت تا شوناسی خۆی خۆی تێدا بدۆزێتەوە. زۆر جار لە موزیسیانی کورد لە جێی بەکارهێنان و سوو وەرگرتن لە موزیکی نەتەوەیەکی دی ،ڕووی کردووەتە کۆپیکردن و بەکورد کردن، بەبێ ئاماژەپێدان کە ئەم ئاوازە لە چ نەتەوەیەک وەرگرتووە. بۆیە لێرەدا بۆ دۆزینەوە و پێناسەکردنی ناسنامە Identity ی موزیکی کورد بۆ ئەو کەسانەی دەیانەوێت لێکۆڵینەوە لە ناسنامەی نەتەوەیی موزیکی کوردی بکەن، بۆیان زۆر سەخت و دژوار دەبێت.

کورد چۆن لە موزیکی ئەوانی دی و ڕۆژئاوا دەڕوانێت؟

 

گەرچی بە درێژایی مێژوو هەستی ناسیونالستی لە ناو گەلی کورددا زۆر بەهێز بووە، بەڵام لە موزیکدا ئەم هەستە ناسیونالستیە بەرامبەر موزیکی ڕۆژئاوا کەمتر بەرچاو دەکەوێت و تا ڕادەیەکی زۆر موزیکی ڕۆژئاوا وەک بەمۆدیرنەبوونی موزیکی کوردی لێی دەڕوانرێت. نموونە لە ساڵانی 1968 بۆ 1970 قادر دیلان چەند  بەرهەمێکی کوردی بە ستایلی و موزیکی پۆپی ڕۆژئاوا تۆمار کرد، لەوانە فریشتە، قژکاڵی لێوئاڵی تا دوایی. ئەم کارانە تا ئێستاش بە ناوازەترین بەرهەمی کورد هەژمار دەکرێن، ئەگەرچی موزیکی ئەوانی دی پڕاوپڕی لە کارەکەیدا بەرجەستەیە، تەنیا وشە و میلۆدیی گۆرانییەکە کوردییە، کەچی نە لە سەردەمی خۆیدا نە لە ئێستادا تاکی کورد بە چەمکێکی ناسیۆنالستی لەم بەرهەمانە ن ڕوانێت، بەڵکو وەک شاکارێک ناوی دەبەن. ئەمە ئەوە دەخاتە ڕوو چەمکی ناسیونالستی کورد نیگەران نییە بەرامبەر موزیکی ڕۆژئاوا، ئەگەر لە کارەکاندا ڕەنگ بداتەوە.

دروستبوونی زەوقی مۆسیقی

دیدی منئەلئەوان

برونۆ دیشان

لە عەرەبییەوە: ئەکبەر حەسەن

ئەگەر بە شێوەیەکی گشتی سەیری بارودۆخی مۆسیقا لە خۆرئاوای سەدەی ڕابردوودا بکەین، دەبینین تەنیا سێ ستایل، بە مانای وشەی ستایل، بوونیان هەبووە: ئەوەی ئەمڕۆ ناوی دەنێین مۆسیقای کلاسیکی، مۆسیقای فۆلکلۆری و مۆسیقای میللی. ئەمەی دواییان مۆسیقای شتراوس و ئۆفنباخ و مۆسیقارە هاوشێوەکانیان بووە کە بە ئاوازدانەرانی مۆسیقای میللی دانراون تەنانەت ئەگەر ئەمڕۆش پۆلێنبەندی بکرێنەوە و لە ڕیزی مۆسیقارە کلاسیکییەکاندا دابنرێن. لەم ڕۆژگارەماندا بە سروشتی حاڵ بارودۆخەکە گۆڕاوە، دووبارە مۆسیقای کلاسیکی بە هەموو ستایلەکانیەوە، مۆسیقای فۆلکلۆری، بەتایبەتیش مۆسیقای میللی، جا ئیتر جاز بێت یان بلوز، ڕۆک یان کانتری وێسترن، پۆپ، تەکنۆ، دیسکۆ، ڕاپ و جۆرەکانی تر دەبینینەوە، لە هەمان کاتدا چەشنی دیکەی مۆسیقا دەبینینەوە کە ڕەگێکی ناخۆرئاواییانەیان هەیە، جا ئیتر میللی بێت وەک رایقی و ڕای، یاخود زۆر تەقلیدی بێت وەک مۆسیقای جاملۆنی بالینی و ڕاجای هیندی و جاکاگۆی ژاپۆنی و گۆرانیی سۆفییانە.

لە سەدەی ڕابردوودا زەوقی مۆسیقیی کەسێک لەسەر بنەمای چینە کۆمەڵایەتییەکەی ئەو کەسە پێک دەهات؛ چینی ئەریستۆکراسی و بۆرجوازی لە بنەڕەتدا گوێیان لە مۆسیقای کلاسیکی و ئەو مۆسیقایە دەگرت، کە لەو سەردەمەدا پێی دەگوترا مۆسیقای میللی، بەڵام چینە هەژارەکان گوێیان لە مۆسیقایەک دەگرت، کە زیاتر تۆنێکی فۆلکلۆرییانەی هەبوو، لانیکەم گوێیان لە مۆسیقای ناکلاسیکی دەگرت. لە سەرەتای سەدەی بیستەم و بە هۆی تەکنۆلۆجیا نوێیەکانی وەک ڕادیۆ و تەلەفیزیۆن و دیسک و دەزگاکانی ڕاگەیاندن و ئینتەرنێتەوە، خۆمان لە بەردەم بارودۆخێکی تەواو جیاوازدا دەبینینەوە. بە بۆنەی ئەم تەکنۆلۆجیایەوە زۆربوونی ستایلەکانی مۆسیقا دەبینین، کە بەشێکی زۆریان لە میانەی داهێنانی کەم تا زۆر ڕێکوپێکیی ستایلە نوێیەکانی مۆسیقاوە سەر هەڵدەدەن، جا ئەگەر لە خۆرئاوا بێت یان هەر شوێنێکی دیکەی جیهان، وەک چۆن بڵاوبوونەوەی ستایلی مۆسیقا دەبینین، کە لە بنەڕەتدا خۆرئاوایی نین. چیتر هەوادارانی مۆسیقا ناتوانن گوێ لە یەک ستایلی مۆسیقا بگرن و چێژی لێ وەربگرن، کە پەیوەستە بە پێگەیەکی کۆمەڵایەتیی دیاریکراوەوە. هەواداری مۆسیقا دەتوانێت گوێ لە چەندین ستایلی مۆسیقا بگرێت بەبێ لەبەرچاوگرتنی گروپە کۆمەڵایەتییەکەی.

لە بەرامبەر ئەم فەوزای مۆسیقایەدا لەسەر چ بنەمایەک زەوقی مۆسیقیمان پێک دێت؟ زۆربەی لێکۆڵینەوەکانی بواری مۆسیقاناسی و جوانیناسی و فەلسەفەی مۆسیقا، بەو پێیەی کە بەرهەمی کەسانی ئەکادیمین، تەنیا مۆسیقای کلاسیکی لەبەرچاو دەگرن و بە شێوەیەکی گشتی دیاردەی مۆسیقای میللی فەرامۆش دەکەن، بەتایبەتی ئەو هەمەچەشنییە مۆسیقییەی کە بارودۆخی ئەم سەردەمە بوو بە هۆی سەرهەڵدانیان. لەبەر ئەم هۆیەش، نووسینێکی گرنگ لەسەر کاریگەریی تەکنۆلۆجیای نوێ و زۆربوونی ستایلەکانی مۆسیقا لەسەر زەوقی مۆسیقیمان لە سەدەی بیستەمدا بڵاو نەکراوەتەوە. تەنانەت لێکۆڵینەوەکانی دەروونناسی و دەرکی مۆسیقا هەتا ئەم ڕۆژگارەمان پارچەی مۆسیقای کلاسیکی بەکار دەهێنن. وا دەردەکەوێت گروپی زانستی پێی وا بێت دەشێت بنەماکانی گوێگرتن لە مۆسیقای کلاسیکی بگشتێنرێت بەسەر سەرجەم ئەو ستایلانەی تری مۆسیقادا، کە لە ئێستادا هەن. نابێت ئەوەمان لە بیر بچێت کە بە لای ژمارەیەکی زۆری کەسانی ئەکادیمییەوە، مۆسیقای میللی مۆسیقا نییە. لە یەکێک لە نووسینەکانمدا پەندێک، بە مانایەکی تر، قسەیەکی خراپی ئاوازدانەری نەمسایی ئارنۆڵد شوێنبێرگم هێنایەوە کە دەڵێت: “ئەگەر مۆسیقا هونەر بێت، ئەوا بۆ هەموان نییە، ئەگەر بۆ هەموانیش بێت، ئەوا مۆسیقا نییە.” بەم مانایەش مۆسیقا لای کەسانی ئەکادیمی، واتا “مۆسیقای کلاسیکی”. بە مانایەکی دیکە، زانستی مۆسیقا بە گوێرەی ئەو پێشەکییە تیۆرییانە لە مۆسیقا دەکۆڵێتەوە، کە پەیوەستن بە مۆسیقای کلاسیکیی ئەوروپییەوە، بەشی زۆری ئەو تیۆرییانە لە سەدەی ڕابردوودا بەرهەم هاتوون و کاریگەریی مێژوویی تەکنۆلۆجیای مۆدێرن و زۆریی ستایلە مۆسیقییەکان لەبەرچاو ناگرن.

بە سروشتی حاڵ، بەبێ ئەوەی باسی هەموو مەسەلەکە بکەم، ڕێگە بە خۆم دەدەم بە کورتی وەڵامی ئەم پرسیارە بدەمەوە: چۆن زەوقی مۆسیقیمان دروست دەکەین، بەتایبەتی لەم سەردەمەی ئێستادا کە لە تەقینەوەدایە؟ ئاشکرایە کاتێک باسی مۆسیقا دەکەین، حەز دەکەین مەبەست و تێگەیشتنمان لە مۆسیقا بگشتێنین. بێگومان بە لای زانایەکەوە مۆسیقا ئاماژەیە بۆ مۆسیقای کلاسیکی، لە کاتێکدا بە لای هەرزەکارێکەوە مۆسیقا ئاماژەیە بۆ جۆرێک لە ڕۆک، کەچی بە لای ڕەشپێستێکەوە لە گیتۆیەکی ئەمەریکیدا مۆسیقا واتا مۆسیقای ڕاپ. سەرەتا زەوقی مۆسیقیمان لە ژێر کاریگەریی ئەو بارودۆخە کۆمەڵایەتییەدا دروست دەبێت، کە تیایدا لەدایک دەبین، بەڵام بە شێوەیەکی گشتی بە پێی خۆتەحقیقکردن لە بەها و بیروباوەڕە کۆمەڵایەتییەکاندا دروست دەبێت. ئەگەری ئەوە هەیە کچە ڕەشپێستێک لە گیتۆیەکی ئەمەریکیدا ببێت بە ئەستێرەیەکی ئۆپێرا، لە کاتێکدا دەشێت کوڕی پیاوێکی دەوڵەمەندی ئەریستۆکراتی بە ئاسانی ببێت بە ئەستێرەیەکی ڕۆک یان پۆپ. ئێمە ستایلێکی مۆسیقیمان پێ باش نییە لەبەر ئەوەی کە ئەو ستایلە خۆی لە خۆیدا باشە، بەڵکو لەبەر ئەوە پێمان باشە، چونکە گوزارشت لە ئێمە دەکات. ئێمە بە تەماهیکردنمان لەگەڵ ئەو بەها و بیروباوەڕە کۆمەڵایەتییانەی  کە ستایلێکی مۆسیقی دەیگوێزێتەوە و ئەو لایەنە سۆسیۆ-کلتوورییانەی کە بەها و بیروباوەڕە کۆمەڵایەتییەکە دەینوێنن، زەوقی مۆسیقیمان دیاری دەکەین، نەک لەبەر هەندێک هۆکاری ئیستاتیکی و مۆسیقی و کۆمەڵایەتیی پەتی وەک ئەوەی هەندێک کەس بانگەشەی بۆ دەکەن. یەکێک لە دەرئەنجامەکانی ئەم تەماهییە ئەوەیە کۆی ستایلە مۆسیقییەکانی تر لەسەر بنەمای ئەم تەماهییە بایەخیان پێ دەدەرێت و ڕەخنەیان لێ دەگیرێت. ئەستەمە ستایلێکی مۆسیقی بە باش بزانین، کە بەهایەکمان بۆ دەگوێزێتەوە کە ناتوانین لەسەر بنەمای ئەو بەهایە خۆمان تەحقیق بکەین. نموونەیەکی باش لەسەر ئەمە مۆسیقای ڕاپە؛ مۆسیقای ڕاپ لە سەرەتای مۆسیقای جاز  و ڕۆک دەچێت، مۆسیقایەک کە بە ئاشکرا دەیەوێت لە بارودۆخێکی کۆمەڵایەتیی نالەبار یاخی بێت، بگرە بوێری دەکەم و دەڵێم بارودۆخێکی کۆمەڵایەتیی تێکشکێنەر. ئەگەر لەگەڵ ئەو جۆرە یاخیبوونەدا تەماهی نەکەین، ئەگەر خۆمان لێ بوارد لەبەر ئەوەی کە دوورە لە بایەخپێدانە کۆمەڵایەتییەکانمانەوە، یاخود وامان دانا هیچ بەهایەکی نییە لەبەر ئەوەی ئەو بەهایەی کە هەڵگرێتی، تەواو پێچەوانەی بەهاکەی ئێمەیە، ئەو کاتە ئەستەمە ئەم مۆسیقایە بە باش بزانین. بە پێچەوانەوە، زۆر لە هەوادارانی مۆسیقای ڕاپ بە لایانەوە قورسە چێژ لە مۆسیقای کلاسیکی ببینن، چونکە ئەم ستایلە کلاسیکییە ئاماژەیە بۆ مۆسیقای سپی‌پێست، چەوسێنەر، دەوڵەمەند و بەهای دیکەی وەک ئەمانە.

لە لایەکی دیکەوە زۆر جار بە گوێرەی ئەو ستایلە مۆسیقییەی کە گوێی لێ دەگیرێت، پەیوەندیی هاوڕێیەتی دەبەسترێت و هەڵدەوەشێتەوە (بەتایبەتی لە نێوان هەرزەکاراندا). ئاساییە ببینین گەنجەکانمان بە توندی ڕەخنە بگرن و هاوڕێیەتییان کۆتایی پێ بهێنن لەبەر ئەوەی یەکێک لە ئەندامەکانی گروپە هاوڕێکە گوێ لە ستایلی مۆسیقیی جیاواز دەگرێت. بە هەمان شێوە لای پیرەکانیش هەمان حاڵەت بەدی دەکەین. ئاشکرایە پێمان خۆشە لەگەڵ ئەو کەسانەدا بڕۆین بۆ کۆنسێرتێکی مۆسیقای کلاسیکی کە حەزیان لەم مۆسیقایەیە، نەک ئەو کەسانەی کە حەزی لێ ناکەن. لە سەروو ئەمەشەوە، هەندێک کەس گوێ لە یەک ستایلی مۆسیقی دەگرن، بەڵام هەندێکی تر گوێ لە چەند ستایلێک دەگرن. لەگەڵ زۆربوونی ستایلەکانی مۆسیقادا ئەستەمە گوێ لە یەک ستایل بگرین و چێژی لێ ببینین. لە کاتێکدا ئەو ستایلە مۆسیقییەی گوێی لێ دەگرین، بە وردی هەڵبژێردراوە، چونکە ئێمە گوێ لە ستایلێک دەگرین، کە لەگەڵ خۆیدا بەهایەکی سۆسیۆ-کلتووری دەگوێزێتەوە و دەتوانین تەماهیی لەگەڵدا بکەین و بەشێکی شوناسە کۆمەڵایەتییەکەمان پێک دەهێنێت. ئەو کەسانەی کە تەنیا چێژ لە یەک ستایلی مۆسیقی وەردەگرن، ئەوە ڕەت دەکەنەوە تەماهی لەگەڵ بەهای هەر ستایلێکی دیکەی جیاوازدا بکەن، هەروەها ئەم تەماهیکردنە لەگەڵ ستایلێکی مۆسیقیدا هونەرمەندێکی دیاریکراویش دەگرێتەوە. لەم ڕووەوە تێبینیکردنی زیادەڕەوی ئاسانە: هەموومان دەزانین ئێلڤیس پرێسلی جەماوەرێکی گەورەی هەبوو، جەماوەرێک کە تەنانەت لە جلوبەرگ و شێوازی پرچ و بگرە نەشتەرگەریی پلاستیکیدا لاساییان دەکردەوە بۆ ئەوەی تا دەکرێت، لە ئەو بچن. هەمان شت تێبینی دەکەین سەبارەت بە بۆی جۆرج و مادۆنا و مایکڵ جاکسن. ئەم هەوادارانە شوناسە تاکەکەسییەکەی خۆیان دەچەپێنن، بۆ ئەوەی شوناسی هونەرمەندە ئەستێرەکەیان وەربگرن. لەم هاوشێوەییەدا دیاردەیەکی تایبەت هەیە. وا دەردەکەوێت ئێمە ئەو مۆسیقایەمان بەدەست هێناوە، کە حەزمان لێیەتی. کاتێکیش باسی ئەم مۆسیقایە دەکەین، وا دادەنێین ئەم مۆسیقایەی کە حەزمان لێیەتی، بە ڕاستی هونەری مۆسیقایە. ستایلە مۆسیقییەکەی ئێمە ئەو شتە دیاری دەکات، کە مۆسیقا بۆ ئێمەی پێک دەهێنێت، لە هەمان کاتیشدا بەراورد بە سەرجەم ستایلە مۆسیقییەکانی تر بوونی خۆشمان دیاری دەکات. ئەگەر کەسێک ڕێگەی بە خۆی دا ڕەخنە لە ستایلە مۆسیقییەکەی ئێمە بگرێت، ئەوە وەک ئەوە وایە یاری بە شکۆمەندیمان بکات، دەشێت ئێمەش وا مامەڵە بکەین، کە ئەم ڕەخنەیە بە شێوەیەکی کەسی لە خۆمان گیراوە. لەگەڵ ئەوەشدا تەنیا شتێک کە ئێمە هەمانە، ئەم مۆسیقا یاخود هونەرمەندە نییە، بەڵکو تەماهیکردنمانە لەگەڵ ئەم دوانەدا. هەتا ئەم تەماهییە قووڵتر بێت و تۆکمەتر بێت، زیاتر ئەو مۆسیقایە دەکەین بەو مۆسیقایەی کە هەڵمان بژاردووە و لەسەر بنەماکەشی زەوقی مۆسیقیمان پێک دەهێنین (بە مانا گشتییەکەی وشەکە).

 

پێشتر لە پاشکۆی هەفتەنامەی ڕەخنەی چاودێر بڵاو بووەتەوە