Category Archives: چاوپێکەوتن

گفتوگۆ لەگەڵ شانۆکار دانا ڕەئووف

دیدی من

شاخه‌وان سدیق


”ده‌قی خۆماڵی هه‌میشه‌ ڕۆڵێكی گه‌وره‌ی له‌ دروستكردن و بونیادنانی شانۆدا گێڕاوه‌.“ 


شانۆ یه‌کێکه‌ له‌ هه‌ره‌ زیندووترین هونه‌ره‌کانى دونیا و ڕۆژانه‌ له‌ شاره ‌گه‌وره‌کانى دونیادا چه‌ندین نماییشى جیدى به‌ چه‌ندین شێواز و ڕێبازى جیاجیاوه‌ پێشکه‌ش ده‌کرێت. له‌ باشووری کوردستانیش تا ڕاده‌یه‌کى باش گرنگى به‌م بواره‌ دراوه‌، هه‌ر بۆیه‌ به‌ پێویستمان زانى له‌گه‌ڵ شانۆکار دانا ڕئووف، ده‌رباره‌ى گرنگیی شانۆ، ئه‌م دیداره‌ ساز بدەین.


ساڵانی ڕابردوو کۆمه‌ڵێک نماییش کران، که‌ زیاتر نماییشی شانۆی کلاسیکی بوون و ده‌قه‌کانیان زیاتر ده‌قی وه‌رگێڕاو بوون، ئه‌م کارانه‌ له‌ سه‌ره‌تادا بینه‌رێکی زۆریان هه‌بوو، به‌ڵام ورده‌ورده‌ ئه‌م بینه‌ره‌ نه‌ما تا ئه‌وکاته‌ی کۆڕی شانۆی با ده‌قی خۆماڵییان دروست کرد، ده‌قێک که‌ پێشتر نه‌بووه‌ و خۆیان دروستیان کرد، به‌ستیانه‌وه‌ به‌ بابه‌ته‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کانه‌وه‌ و‌ ده‌قه‌کانیان باسکردن بوو له‌ ئه‌مڕۆ و ئێستای ژیانی ڕۆژانه‌ی خۆمان. ئه‌م کارانه‌ بینه‌رێکی زۆریان هه‌بوووه‌ و بۆ چه‌ند ڕۆژێکی زۆر نماییش کران، هه‌ست ناکه‌ی تۆرانی بینه‌ری ئێمه‌ پێوه‌ندیی هه‌بووه‌ به‌وه‌ی که‌ ئه‌و ده‌قه‌ وه‌رگێڕاوانه‌ پێوه‌ندییان نه‌بووه‌ به‌ ئێستای کۆمه‌ڵگەی ئێمه‌وه‌؟ هه‌ست ناکه‌ن بینه‌ری ئێمه‌ شانۆیه‌کی ده‌وێت بیبه‌ستێته‌وه‌ به‌ واقیعی ژیانی خۆیانه‌وه‌؟

پێش هه‌موو شتێک، ده‌قی وه‌رگێڕاو و شانۆی کلاسیکی، سه‌رچاوه‌یه‌کی گرینگ و پێویستی هه‌موو شانۆ و بزووتنه‌وه‌یه‌کی شانۆییه‌، به‌بێ شانۆی کلاسیکی یان هه‌ر ده‌قێکی تری وه‌رگێڕاو شانۆ که‌لێنێکی گه‌وره‌ی تێدایه‌، ئه‌و که‌لێنه‌یش هه‌رگیز به‌ ده‌قی خۆماڵی پڕ ناکرێته‌وه‌. له‌ هه‌موو دونیادا شانۆ ته‌نها شانۆی خۆماڵی نییه‌ و شانۆ پرۆسه‌یه‌کی پێکه‌وه‌به‌ستراوه‌ و شتێکه‌ هه‌موو مرۆڤایه‌تی پێکه‌وه‌ ده‌به‌ستێته‌وه‌، ئه‌مه‌یش هۆکارێکی زۆر ساکاری هه‌یه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی شانۆ هه‌میشه‌ په‌یوه‌سته‌ به‌ مرۆڤ و خه‌ون و هیوا و ئازاره‌کانی مرۆڤ و پێوه‌ندییه‌کانی مرۆڤ به‌ یه‌کترییه‌وه‌. ئه‌گه‌ر نماییشکردنی ده‌قی وه‌رگێڕاو و کلاسیکی بینه‌ری له‌ شانۆ ته‌کاندبێته‌وه‌، ئه‌وه‌ به‌بێ هیچ گومانێک هه‌ڵه‌ی ئه‌و ده‌قه‌ وه‌رگێڕاوه‌ یان کلاسیکییه‌ نه‌بووه‌ و نییه‌، به‌ڵکو هه‌ڵه‌ی ئه‌و که‌سانه‌یه‌، که‌ نماییشی ده‌که‌ن. شانۆنامه‌ تازه‌ و مۆدێرنه‌کان، له‌ پاڵ ده‌قه‌کانی شانۆی کۆنی گرێکی، شه‌کسپیر، مۆلییر، ستریندبێرگ، چێخه‌ف، برێشت، پینته‌ر… و هه‌زاره‌های تریش، که‌ به‌رده‌وام له‌سه‌ر شانۆکانی دونیا نماییش ده‌کرێن، نه‌ک هه‌ر بینه‌ریان له‌ شانۆکان نه‌ته‌کاندووەته‌وه‌، به‌ڵکو وزه‌یه‌کی گه‌وره‌بوون بۆ شانۆ، شانۆکاره‌کان و بینه‌ریان بێشوومار له‌ ده‌وری خۆیان کۆ کردووەته‌وه‌. ده‌بێ ئێمه‌ ئه‌و پرسیاره‌ له‌ خۆمان بکه‌ین، چۆن و بۆچی ئه‌و هه‌موو ده‌قه‌ کلاسیکییه‌ تا ئێستا به‌ به‌رده‌وامی پێشکه‌ش ده‌کرێن. گرفته‌که‌ ئه‌وه‌ نییه‌، که‌ ئێمه‌ ده‌قی وه‌رگێڕاو یان شانۆی کلاسیکی پێشکه‌ش ده‌که‌ین، گرینگ ئه‌وه‌یه‌ چی هه‌ڵده‌بژێریت و چۆنی پێشکه‌ش ده‌که‌یت. هه‌ر ئێستا، که‌ من وه‌ڵامی ئه‌م پرسیاره‌ی تۆ ده‌ده‌مه‌وه‌، هه‌ر کۆڕی شانۆی بایش نماییشێکی گه‌لێک سه‌رکه‌وتوویان له‌ شانۆی جیهانی و ده‌قێکی وه‌رگێراوه‌وه‌ پێشکه‌ش کردووه‌، که‌ ئه‌ویش مارا/سادە. له‌ ماوه‌ی ئه‌م سی چل ساڵه‌ی ڕه‌وت و بزووتنه‌وه‌ی شانۆی کوردیدا، له‌ چه‌ند هه‌لومه‌رجی جیاوازی وڵات و شاره‌که‌ماندا نماییش کراوه‌، بۆ نموونه‌، که‌ ئێمه‌ له‌ هه‌شتاکاندا و له‌ کاتی جه‌نگی عێراق و ئێران و له‌ تیپی شانۆی ئه‌زموونگه‌ری مارا/سادمان نماییش کرد، هه‌مان ئه‌م نماییشه‌ی ئێستا نه‌بوو، هه‌روه‌ها که‌ کۆمه‌ڵێک براده‌ری تر و له‌ که‌لاوه‌کانی ئه‌وسای ئوتێل حسیب ساڵح، دوای شه‌ڕی عێراق و ئێران مارا/سادیان نماییش کرد، هه‌مان نماییشه‌که‌ی ئێمه‌ نه‌بوو. که‌واته‌ گرفته‌که‌ ده‌قی وه‌رگێراو یان شانۆی کلاسیکی نه‌بووه‌ و نییه‌، به‌ڵکو هه‌ڵبژاردن و چۆنیه‌تیی نماییشکردن و چاره‌سه‌ره‌ هزری، هونه‌ری و ئێستاتیکییه‌کانه‌. که‌ له‌ دونیایشدا به‌ به‌رده‌وامی ده‌قی کلاسیکی نماییش ده‌کرێت، له‌ فۆرم و شێواز و ستایله‌ کلاسیکییه‌که‌یدا نماییش ناکرێت، گه‌ر وا بوایه‌ شانۆ ده‌مێ بوو مردبوو. کاری شانۆکار و شانۆ ئه‌وه‌یه‌ پرسیاره‌کانی ئه‌مڕۆ و هه‌ناسه‌یه‌کی نوێ له‌و ده‌قانه‌دا بدۆزێته‌وه. گرینگ نییه‌ چی نماییش ده‌که‌یت، کلاسیک، مۆدێرن یان ده‌قێک خۆتان له‌ کاتی پرۆڤه‌ و به‌کاری ڕاگوزاری و هاوبه‌ش ده‌ینووسن، گرینگ ئه‌وه‌یه‌ به‌ هه‌وای ئه‌مڕۆ و ئه‌م ساته‌ هه‌ناسه‌ بدات و بژی. کاری شانۆ و شانۆکار ڕازاندنه‌وه‌ و دروستکردنی مۆزه‌خانه‌ نییه‌ له‌سه‌ر شانۆکان، هاوکات وه‌ڵامدانه‌وه‌ی پرسیاریش نییه‌، به‌ڵکو ورووژاندنی پرسیاره‌کانه‌، ده‌رخستنی ڕاستییه‌کانه‌ و بێزارکردنی بینه‌رانه‌.

من له‌و بڕوایه‌دا نیم کۆڕی شانۆی با یان هه‌ر شانۆیه‌کی تر چ له‌ کوردستان یان له‌ هه‌ر سووچێکی تری ئه‌م دونیایه‌دا بتوانێت پشت بکاته‌ ئه‌و کلتووره‌ دێرین و گه‌وره‌یه‌ی شانۆی جیهانی و ته‌نها خۆی ده‌قی خۆی به‌رهه‌م بهێنێت. له‌و کاته‌دا زۆر که‌موکوڕیی تێدا ده‌بێت، نه‌ شانۆ گه‌شه‌ ده‌کات، نه‌ تواناکانی ئه‌کته‌ر و نه‌ دیدی ڕیژیسۆر. نووسینی ده‌قی خۆت و به‌ کاری هه‌ره‌وه‌زی و پرۆسه‌یه‌کی ڕاگوزاری، له‌ قۆناغ و ڕه‌وشێکی دیاریکراودا ئه‌زموونێکی باش و ده‌وڵه‌مه‌نده‌ و زۆربه‌ی شانۆکاره‌کانی دونیایش، بۆ نموونه‌ ئاریان موشکین و پیته‌ر برووک، کاری وایان کردووه‌، به‌ڵام پشتکردنه‌ شانۆی جیهانی و ده‌قی وه‌رگێڕاو و کلاسیکی و ته‌نهاوته‌نها خۆت به‌ کاری هه‌ره‌وزی ده‌قی تایبه‌ت به‌ خۆت به‌رهه‌م بهێنیت، ئه‌وا بێگومان تێنه‌گه‌یشتنێک هه‌یه‌. ده‌کرێت شانۆنامه‌نووسێک به‌ به‌رده‌وامی له‌گه‌ڵ گرووپێک کار بکات و ئه‌و گرووپه‌ ته‌نها ده‌قه‌کانی ئه‌و شانۆنامه‌نووسه‌ به‌کار بهێنن و نووسه‌ره‌که‌یش له‌ پرۆسه‌یه‌کی گه‌شه‌کردوودا، له‌ دیدی ڕیژیسۆره‌وه‌ ده‌قه‌کانی نووسێت. ئه‌م جۆره‌ کارانه‌یش نموونه‌یان له‌ شانۆی جیهانیدا زۆره‌ و ئه‌زموونێکی گه‌لێک ده‌وڵه‌مه‌نده‌. مولیر بۆ ئه‌و شانۆیه‌ی ده‌نووسی، که‌ خۆی کاره‌کانی تێدا پێشکه‌ش ده‌کرد، چێخه‌ف به‌ ته‌واوی خۆی ته‌رخان کردبوو بۆ شانۆی هونه‌ری مۆسکۆ، داریۆ فۆ نموونه‌یه‌کی تری دانسقه‌یه‌، که‌ خۆی نووسه‌ر، ئه‌کته‌ر و ڕیژیسۆر بوو. ئێستایش زۆر شانۆنامونووس هه‌ن، که‌ پێوه‌ندییان به‌ شانۆیه‌که‌وه‌ یان ڕیژیسۆرێکه‌وه‌ هه‌یه‌ و پێکه‌وه‌ کار ده‌که‌ن، ئه‌و ده‌ینووسێت، ڕیژیسۆره‌که‌یش له‌گه‌ڵ ئه‌کته‌ره‌کانی تاقی ده‌که‌نه‌وه‌ و له‌ گه‌شه‌یه‌کی دراماتۆرگیی گرینگدا چ ده‌قه‌که‌ به‌ره‌و پێشه‌وه‌ ده‌چێت و چ دیدی ڕیژیسۆر و هه‌روه‌ها ئه‌کته‌ره‌کانیش.

دیمه‌نێك له‌ شانۆیی مارا ساد

نه‌بوونی ده‌قی کوردییه‌ وای کردووه‌ شانۆکاره‌کان ده‌قی وه‌رگێڕاوی ئه‌ورووپی به‌کار بهێنن بۆ به‌رهه‌مهێنانی کارێکی شانۆیی یان چی؟ هه‌ست ناکه‌ی بینه‌ری ده‌قی شانۆیی کوردی زیاتر بێت؟

ئه‌ده‌بی کوردی بنه‌ماکانی له‌سه‌ر شیعر ڕۆناوه‌، شیعری کلاسیکی کوردی له‌ مه‌وله‌وییه‌وه‌ بۆ شێرکۆ بێکه‌س، سامانێکی گه‌وره‌ و ده‌وڵه‌مه‌نده‌ و ڕۆڵێکی گه‌وره‌یشی له‌ پارێزگاریکردن و گه‌شه‌ی زمانی کوردیدا گێڕاوه‌. به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ ژانره‌کانی تری ئه‌ده‌ب، ڕۆمان و ته‌نانه‌ت کورته‌چیرۆک و ده‌قی شانۆیی ئه‌و مێژووه‌ درێژه‌یان نییه‌ و تا ڕاده‌یه‌ک به‌ ئه‌ده‌بی کوردی نامۆن. خۆ ئه‌گه‌ر کورته‌چیرۆک له‌ حه‌فتاکانه‌وه‌ هه‌ندێک هه‌نگاوی جیدیی نابێت، ئه‌وه‌ ڕۆمان له‌ کۆتایی هه‌شتا و سه‌ره‌تای نه‌وه‌ده‌کانه‌وه‌ زیاتر ده‌رکه‌وتوه‌ و بره‌وی به‌ ئه‌ده‌بی کوردی داوه‌. نووسینی ده‌قی شانۆیی تا ئێستا نه‌بووه‌ به‌ کلتوور و نه‌یتوانیوه‌ وه‌ک ژانرێکی سه‌ربه‌خۆ ده‌ربکه‌وێت و خۆی بسه‌پێنێت، هه‌رچه‌نده‌ چه‌ندین هه‌وڵی زۆر جیدی هه‌ن و به‌ر له‌ ڕۆمانیش چه‌ندان قه‌ڵه‌می به‌پێز و به‌توانا ده‌قی شانۆییان نووسیوه‌، بۆ نموونه‌ عه‌بدلڕه‌حیم ڕه‌حیمی هه‌کاری، پیره‌مێرد، ئه‌لف با هه‌وری و تا ده‌گاته‌ ئه‌نوه‌ر قادر ڕه‌شید، فه‌تاح خه‌تاب، ئه‌حمه‌د سالار، دڵشاد مسته‌فا و تا دوایی، که‌ جێگەپه‌نجه‌یان دیاره‌ و هه‌نگاوی گرینگ و پێویستیان ناوه‌، به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌یشدا نووسینی ده‌قی شانۆیی نه‌بووه‌ به‌ کلتوور و نه‌یتوانیوه‌ جێگەی خۆی بگرێت. هیچ که‌سێکیش تا ئێستا سه‌د له‌ سه‌د خۆی بۆ ئه‌م ژانره‌ ته‌رخان نه‌کردووه‌. به‌ ڕای منیش یه‌کێک له‌ هۆکاره‌کان گه‌شه‌نه‌کردن و بێهێزیی شانۆی کوردییه‌، که‌ نه‌یتوانیوه‌ چ له‌ ڕووی ڕیژی و چ له‌ ڕووی دراماتۆرگییه‌وه‌ بره‌و به‌ توانای ئه‌و شانۆنووسانه‌ی خۆمان بدات، ئه‌وه‌ی ئه‌وان نووسیویانه‌ له‌سه‌ر شانۆکان به‌رجه‌سته‌ی بکات. کاری شانۆنووسه‌کانی ئێمه‌ به‌و پرۆسه‌ هاوبه‌ش و هاوکارییه‌ گرینگه‌ی نێوان ڕیژیسۆر/شانۆنامه‌نووس، شانۆنامه‌نووس/ئه‌کته‌ردا نه‌ڕۆیشتوه‌ و سوودیان له‌ ئه‌زموونی یه‌کتری وه‌رنه‌گرتووه‌ و به‌رکه‌وتنێکی قووڵ و تێگه‌یشتنێکی دوولایه‌نه‌ بۆ پرۆسه‌که‌ نه‌بووه‌. بێگومان له‌م بارودۆخه‌یشدا شانۆکاره‌کان به‌ ده‌قی وه‌رگێڕدراو هه‌وڵی پرکردنه‌وه‌ی ئه‌و بۆشاییه‌یان داوه‌.

له‌ لایه‌کی تریشه‌وه،‌ ده‌قی خۆماڵی هه‌میشه‌ ڕۆڵێکی گه‌وره‌ی گێڕاوه‌ له‌ دروستکردن و بونیادنانی شانۆدا، ئه‌وه‌ی ڕاستی بێت ده‌قی سه‌رکه‌وتوو، هاریکاریی نێوان شانۆ، ڕیژیسۆر و شانۆنامه‌نووسه‌کان دروست ده‌کات، نه‌ک به‌ پێچه‌وانه‌وه‌. چێخه‌ف ڕۆڵێکی بێهاوتا و گرینگی له‌ دروستکردنی شانۆی هونه‌ریی مۆسکۆدا بینیوه‌، ستانیسلاڤسکی هه‌رگیز به‌بێ چێخه‌ف نه‌یده‌توانی ئه‌و شانۆیه‌ دروست بکات، که‌ ڕۆڵێکی گرینگی له‌ مێژووی شانۆی جیهانیدا بینیوه‌. شانۆی هونه‌ریی مۆسکۆ چێخه‌ف ده‌کات به‌ شانۆنامه‌نووسێکی پله‌ یه‌ک، به‌ هه‌مان شێوه‌ چێخه‌فیش شانۆی هونه‌ر ده‌کات به‌ شانۆیه‌کی هونه‌ری، که‌ ناوبانگه‌که‌ی سنووره‌کانی هه‌موو دونیا ده‌به‌زێنێت.

بێگومان له‌م باره‌یشدا بینه‌ر زیاتر له‌ شانۆکان کۆ ده‌بنه‌وه‌، به‌ شێوه‌یه‌کی ئاسانتر خۆیان له‌سه‌ر شانۆکان و له‌ نێو ئه‌کته‌ره‌کاندا ده‌دۆزنه‌وه‌، ئه‌وه‌ی ده‌یبینن ڕاسته‌وخۆتر په‌یوه‌سته‌ پێیانه‌وه‌، ڕیژیسۆریش به‌ شیوه‌ و فۆڕم و ڕێگەیه‌کی تر هه‌وڵی چاره‌سه‌رکردنی دیمه‌نه‌کان ده‌دات و ئه‌و ته‌کنیکه‌ی به‌کاری ده‌هێنێت زیاتر له‌ واقیعی ژیانی ڕۆژانه‌ی خۆمانه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ وه‌رده‌گرێت. ده‌مه‌وێت سه‌رله‌نوێ ئه‌وه‌یش دووپات بکه‌مه‌وه‌، که‌ ئه‌وه‌ی پێشکه‌ش ده‌کرێت، بۆ ئه‌وه‌ی شتێکی زیندوو و نزیک له‌ واقیعی مرۆڤی هاوچه‌رخ و مۆدێرنی خۆمانه‌وه‌ بێت، ده‌بێت به‌ هه‌وای ئه‌مڕۆ بژی و هه‌ناسه‌ بدات. ده‌بێت شانۆی کلاسیکی، مۆدێرنی وه‌رگێراو و ده‌قی خۆماڵی له‌ جووڵه‌یه‌کی دیالێکتیکیدا یه‌کتر ته‌واو بکه‌ن و سوود له‌ ئه‌زموونی یه‌کتر وه‌ربگرن.

”نووسینی ده‌قی شانۆیی نه‌بووه‌ به‌ کلتوور و نه‌یتوانیوه‌ جێگەی خۆی بگرێت.“

ئه‌مڕۆ ساردوسڕییه‌کی زۆر له‌ ناو دونیای هونه‌ریی ئێمه‌دا له‌ ڕووی نه‌بوونی ڕه‌خنه‌وه‌ هه‌یه‌، به‌تایبه‌ت ڕه‌خنه‌ی هونه‌ری و شانۆیی. به ‌جۆرێ ئه‌و هه‌موو کار و نماییشه‌ تێده‌په‌ڕێت که‌س ته‌نها دوو دێڕی له‌سه‌ر ناڵێت، تۆ ئه‌مه‌ بۆ که‌مته‌رخه‌میی هونه‌رمه‌ندان ده‌گێڕیته‌وه‌، که‌ گرینگی به‌ بواری نووسین ناده‌ن یان ئه‌مه‌یش وه‌ک هه‌موو کێشه‌کانی تر په‌تای نه‌بوونی نووسه‌ری ڕه‌خنه‌ی هونه‌رییه‌؟

ده‌بێت ئێمه‌ ئه‌وه‌ باش بزانین، ڕه‌خنه‌ی شانۆیی یان ئه‌ده‌بی له ‌خۆوه‌ دروست نابێت، هه‌ر بۆ نموونه‌، گه‌ر تۆ ڕۆمانی کوردیت نه‌بێت و هیچ ڕۆمانێک نه‌که‌وێته‌ بازاڕه‌وه‌، ڕه‌خنه‌ی ئه‌ده‌بییشت نابێت و که‌س قسه‌ له‌سه‌ر ڕۆمان ناکات. شانۆیش هه‌مان هاوکێشه‌یه‌، ئه‌گه‌ر نماییشی باش پێشکه‌ش نه‌کرێت و شانۆ نه‌بێت و هیچ ڕێپرتوارێکی شانۆیی له‌ئارادا نه‌بێت، بێگومان ڕه‌خنه‌ی شانۆیشمان نابێت. بزووتنه‌وه‌ی شانۆی کوردی سسته‌ و ڕێپۆرتوارمان نییه‌. به‌ڵام ئه‌وه‌ی به‌ڕێزیشت له‌ پرسیاره‌که‌تدا ئاماژه‌ت پێ کردووه‌، ڕاست نییه‌. له‌م یه‌ک دوو ساڵه‌دا، چ له‌ هه‌ولێر و چ له‌ سلیمانی کۆمه‌ڵێک کاری باش پێشکه‌ش کراون و له‌سه‌ریشیان نووسراوه‌ و ته‌نانه‌ت له‌ شوێنه‌ گشتیه‌کاندا دانیشتن و گفتوگۆیشیان له‌سه‌ر کراوه‌. هه‌ندێک قه‌ڵه‌می باشیشمان هه‌یه‌، که‌ له‌ شانۆ ده‌گه‌ن و ئه‌وه‌ی ده‌ینووسن، له‌ خودی پرۆسه‌ شانۆییه‌که‌وه‌ سه‌رچاوه‌ی وه‌رگرتووه‌. من بۆ نموونه‌ چه‌ند ناوێک ده‌ڵێم، که‌ به‌ڕاستی هه‌وڵی جیدییان له‌م بواره‌دا هه‌یه‌: حه‌مه‌سوار عه‌زیز، حەیده‌ر عه‌بدولڕه‌حمان و هه‌ندێک ته‌قه‌لای ڕه‌خنه‌یی نیهاد جامییش.

له‌م ڕۆژانه‌دا، که‌ له‌ سلێمانی مارا/ساد نماییش کرا، چه‌ندین گوتاری ڕه‌خنه‌یی جیدییشی به‌دوای خۆیدا هێنا، هه‌روه‌ها ماوه‌یه‌ک له‌مه‌وبه‌ر، که‌ شوان عه‌توف کارێکی مۆنوداراما، هاوکات شانۆنامه‌ی سێ خوشکی چێخه‌ف هه‌ر له‌ سلێمانی نماییش کران، به‌ هه‌مان شێوه‌ کۆمه‌ڵێک گوتاری ڕه‌خنه‌ییان بەدوای خۆیاندا هێنا. کاری جیدی هه‌میشه‌، کاردانه‌وه‌ی جیدییشی لێ ده‌که‌وێته‌وه‌.

ڕه‌خنه‌گری شانۆیی به‌هایه‌کی گرینگی هه‌یه‌ و ڕۆڵی ئه‌و ته‌نها ئه‌وه‌ نییه‌، وه‌ک ڕاوێژکارێکی به‌سه‌لیقه‌، ڕێنمایی بینه‌ر بکات، تا کارێکی باش ببینن و کارێکی خراپ نه‌بینن. هه‌روه‌ها کاری ڕه‌خنه‌گریش ئه‌وه‌ نییه‌، دوای بینینی نماییشێک خاڵه‌ باش و خراپه‌کان ده‌ستنیشان بکات. ڕه‌خنه‌ی شانۆیی زۆر له‌وه‌ گرینگتر و پرۆسه‌یه‌کی ئاڵۆزتریشه‌. هه‌موو فۆرمه‌کانی هونه‌ر، شانۆ، مۆسیقا، وێنه‌کێشان و تا دوایی، به‌بێ ڕه‌خنه‌ و ڕۆڵی ڕه‌خنه‌، به ‌ڕای من له‌ژێر هه‌ره‌شه‌دایه‌. هونه‌ری مۆسیقا و وێنه‌کێشان به‌ ته‌واوی له‌م بواره‌دا فه‌رامۆش کراون و هیچ شتێک له‌سه‌ر پێشانگا و کۆنسێرته‌ مۆسیقییه‌کان ناوترێت و نانووسێت، به‌ڕاستی ئه‌مه‌ کاره‌ساته‌.

شانۆ هونه‌رێکی گرانه‌، هونه‌رێکه‌ به‌ ئاسانی ناگه‌یته‌ دوا ئه‌نجامه‌کان، ڕه‌خنه‌گری شانۆیش ده‌بێت ئه‌م ڕاستییه‌ بزانێت، ئه‌و توانا و جورئه‌ته‌ی هه‌بێت، په‌رده‌ له‌سه‌ر نه‌ک ته‌نها هه‌ڵه‌کان، به‌ڵکو له‌سه‌ر توانای هونه‌رمه‌نده‌کانیش هه‌ڵماڵێت. باشترین ڕه‌خنه‌گره‌کانی شانۆیش ئه‌وانه‌ن، که‌ ڕۆژانه‌ له‌ هۆڵی پرۆڤه‌کاندا داده‌نیشن و چاودێریی پرۆسه‌ی داهێنان و هه‌نگاو به‌ هه‌نگاوی کاری ئه‌کته‌ر و ڕیژیسۆر ده‌کات. ڕه‌خنه‌گر چاوی سێیه‌م و خوێنه‌ری سێیه‌می نماییشه‌که‌یه‌، دوای ئه‌کته‌ر و ڕیژیسۆر، ئه‌و نماییشەکه‌ ده‌گه‌یه‌نێته‌ ئاستی گه‌شه‌ و ته‌واوی پرۆسه‌ پراکتیکی و کرده‌ییه‌که‌ شی ده‌کاته‌وه‌ و توانای کردنه‌وه‌ی کۆده‌کانی هه‌یه‌. من له‌و بڕوایه‌دام، هه‌ندێک یان چه‌ند ڕه‌خنه‌گرێکی دیاریکراو تا ئاستێکی باش ئه‌و توانایه‌یان هه‌یه‌. بێگومان بینه‌ر یاخود ڕیژیسۆر و ئه‌کته‌ره‌کان چه‌ند هاوڕان له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی ڕه‌خنه‌گر ده‌ینووسێت، ئه‌وه‌ شتێکی تره‌ و گرینگیش نییه‌.

به‌رگی كتێبی تیۆره‌كانی ده‌رهێنانی شانۆیی

ڕه‌خنه‌گری شانۆیی تا چه‌ند پێویستی به‌ تیۆری شانۆ هه‌یه‌ بۆ ئه‌وه‌ی ڕه‌خنه‌گرێکی باش بێت؟ ئایا بنه‌مایه‌کی تیۆری بۆ ڕه‌خنه‌گر پێویسته‌؟

ڕه‌خنه‌گرێکی باشی شانۆیی ده‌بێت له‌ شانۆ بزانێت و له‌ هونه‌ری شانۆ بگات، شانۆ ئه‌ده‌ب نییه‌ و ئه‌و که‌سه‌ی ڕه‌خنه‌ی شانۆیی ده‌نووسێت به‌ شێوه‌یه‌ک له‌ شێوه‌کان پێوه‌ندی به‌ شانۆوه‌ هه‌بێت. کاتی خۆی ئه‌و که‌سانه‌ی ڕه‌خنه‌ی شانۆییان ده‌نووسی که‌سانی پسپۆر نه‌بوون، به‌ڵکو زیاتر ئه‌و که‌سانه ‌بوون، که‌ سه‌رقاڵی ئه‌ده‌ب و ڕه‌خنه‌ی ئه‌ده‌بی بوون، وه‌ک کارێکی ئه‌ده‌بی باسی ناوه‌ڕۆک و بنه‌ما هزرییه‌کان و ده‌قه‌ شانۆییه‌که‌یان ده‌کرد، نه‌ک لایه‌نه‌ کرده‌ییه‌که‌ و ئێستاتیکای شانۆ. له‌ هه‌شتاکانه‌وه‌ ئه‌م ڕێچکه‌یه‌ گۆڕاوه‌ و ئه‌وانه‌ی ڕه‌خنه‌ ده‌نووسن، به‌شێکن له‌ شانۆ و کاره‌ شانۆییه‌کان. من خۆم، به‌رله‌وه‌ی بنووسم، چ وه‌ک ئه‌کته‌ر و چ وه‌ک ڕیژیسۆر کارم کردووه‌، ئه‌زموونی شانۆ و لایه‌نه‌ کرده‌یی و پراکتیکییه‌که‌م گواستووەته‌وه‌ بۆ نێو گوتاره‌ ڕه‌خنه‌یی و شانۆییه‌کان.

تیۆری شانۆیی و شیکردنه‌وه‌ی ده‌ق و تێگه‌یشتن له‌ پێکهێنه‌ره‌کانی تری نماییشی شانۆیی، ڕه‌خنه‌گر له‌ نماییش و سروشتی کاره‌که‌ زیاتر نزیک ده‌کاته‌وه‌ و دیده‌ ئێستاتیکییه‌که‌ی له‌ ڕاڤه‌ی ریژیسۆر و خوێندنه‌وه‌ی نماییشه‌که‌دا ده‌رده‌که‌وێت. ئێمه‌ نامانه‌وێت ڕه‌خنه‌گر ڕیژیسۆ و ئه‌کته‌ر بێت، به‌ڵام پێویسته‌ له‌ کاری ڕیژیسۆر و ئه‌کته‌ر بگات، زانیاری له‌ مێژووی شانۆدا هه‌بێت و له‌ بنه‌ما دراماتۆرگییه‌کانی ده‌ق/نماییش بگات.

ڕه‌خنه‌یش چه‌ندین ڕێباز و ته‌وژمی تایبه‌تمه‌ندیی خۆی هه‌یه‌ و ده‌بێت ڕه‌خنه‌گر بزانێت له‌ چ بنه‌مایه‌کی فه‌لسه‌فی، ده‌روونی، جوانکاری یان هه‌ر ڕیبازێکی تره‌وه‌، نماییشه‌کان ده‌خوێنێته‌وه‌. ئه‌مه‌یش پێویستی به‌ ڕۆشنبیرییه‌کی قووڵ و گشتگیر و هه‌مه‌لایه‌ن هه‌یه‌. له‌به‌ر ئه‌وه‌ ڕه‌خنه‌گرێکی باش به‌بێ بنه‌مایه‌کی تیۆری نابێت به‌ ره‌خنه‌گرێکی باش و هه‌رگیز ناتوانێت کۆد و سیمبۆله‌کانی نماییش بدۆزێته‌وه‌ و نووسینه‌کانیشی بریتی ده‌بێت له‌ داڕشتن و وشه‌ڕیزکردن.

دیالۆگ لەگەڵ سلاڤومیر مروژێک، بەشی دووەم و کۆتایی

دیدی من

سازدان: ئۆتۆ مانهەیمێر

لە سویدییەوە: فازیل جاف

 

باشە، با ڕاستەوخۆتر پرسیارەکەت لێ بکەم، لەشانۆدا هەواداری کێیت؟ ئارەزوو دەکەیت زیاتر بەرهەمی کێ بخوێنیتەوە؟ ڕەنگە ئەمە ببێت بە وڵامێک بۆ پرسیارەکەم.

(پاش ئاوخواردنەوە) دەترسم لەوەی کە دابەزمە ئاستێکی نزم، چونکە ئەگەر بڵێم شەکسپیر دەخۆێنمەوە یان شەکسپیر ناخوێنمەوە، ئەمە چی دەگەیەنێت؟ یان بڵێم کە من یەک دوو نووسەری شانۆیی پۆڵۆنی سەدەی هەژدەیەم دەناسم، کە لە دەرەوەی پۆڵۆنیادا نەناسراون، ئەمە هیچ دەگەێنێت؟ وەڵامێکە هیچ نادات بە دەستەوە، ئەمە تەواو ئازاربەخشە. دەمەوێت بە ڕاستی وەڵامت بدەمەوە، ئەمە هەمان کێشەیە بۆ زۆربەی هاوپیشەکانم ، بەڵام ئەوان ئەوە پیشان نادەن کە بە ڕاستی ئارەزووی وەڵامدانەوەیان نییە. لێرەدا جۆرە گەمەیەک لە ئارادایە، تۆ پرسیار بکە و من  وەڵام دەدەمەوە، ئەمە جۆرێکە لە کلتووری گەمە. من گومان دەکەم  لەوەی کە هەندێک لەو هاوپیشانەم  بەم گەمەیە قایل بن و تا سەریش لەگەڵیدا بڕۆن. ئەوان وەڵامێکی جوان و وردت دەدەنێ کە لێوانلێوە لە ئاخاوتن و کلتوور. من لەمەدا زۆر خراپم. رەنگە  لەبەر ئەوە بێت  کە ئەمە یارمەتیم نادات لە کارەکەمدا. لەوانەیشە لەبەر ئەوە بێت کە من بەشداریی نێوەندی رۆشنبیری ناکەم. من فیگەرێکی رۆشنبیری نیم بە مانا کۆمەڵایەتییەکەی.

تۆ بەردەوام سەردانی بازنە کلتوورییەکان ناکەیت؟

من هیچ یەکێک لەو بازنانە ناناسم. ژیانی من لە جێگەیەکی تردایە.

چەند ساڵە لە پاریس دەژیت؟

نزیکەی پازدە ساڵ دەبێت.

658888

پۆڵۆنیات وەک پەنابەری سیاسی بەجێ هێشت؟

نەخێر، بە خواستی خۆم دەرچووم وپاشان مامەوە، بێ هیچ درامایەک. ئێستاش من هاووڵاتیەکی فەڕەنسیم.

بەڵام هەر بە زمانی پۆڵۆنی دەنووسیت؟

هەر دەبێت بە پۆڵۆنی بنووسم، چونکە پۆڵۆنی زمانی دایکە بۆ من، من کاتێک پۆڵۆنیام بەجێ هێشت تەمەنم سیوسێ ساڵ بوو، واتە بۆ زمانگۆڕین تەواو درەنگ بوو.

تۆ هێشتا لە  پۆڵۆنیا بوویت کە خۆت وەک شانۆنامەنووسێکی خاوەن سەنگدار سەلماندبوو...

خۆشبەختانە نەک تەنیا لە پۆڵۆنیا، من ناوبانگم ئەوکاتە لە دەروەی پۆڵۆنیاشدا تا ڕادەیەک بڵاو ببووەوە. بە هەرحاڵ، ئەوەند ناوبانگم هەبوو کە بە داهاتی شانۆنامەکانم بژیم.

کەواتە شانۆنامەنووسین پیشەی سەردەمی لاویت بوو؟

هیچی پیشەیەکی دیکەم نەبووە. من هەر لە تەمەنی بیست ساڵییەوە بە داهاتی شانۆنامەکانم بژێوی ژیانم بە دەست هێناوە.

بە ڕاست!

بەڵَێ، بەختم یار بوو. باشە، دەکرێت بگوترێت کە من کەم تا زۆر لە بەستەڵەکدا بووم، پێش ئەوەی داهاتی شانۆنامەکانم بە دەست بێنم.

20130815_mrozek_s

تۆ چیرۆکی کورتیش دەنووسیت، بەڵام شانۆ و کورتەچیرۆک دادەنرێن بە تەنیا دوو ژانری تۆ. شیعریش دەنووسیت؟

نەخیر. نا، هەرگیز شیعر نانووسم.

ئەی گوتار و باس؟

هەرگیز باس نانووسم. هەندێک جار گوتار دەنووسم، بەڵام ئەوەش کارێکی لاوەکییە بۆ من.

کە نماییشی باڵوێزم بینی، هەستێکی بەهێزی جۆرە باوەڕێک، وەک تەوژمێکی نادیار دای گرتم، لەوانەیە چەشنە باوەڕێکی ئایینی بووبێت، کە شانۆنامەکە دەیبەخشی. ئایا تۆش وەکو کولاکۆڤسکی هاووڵاتیت؟ لە دیدی کریسیتانییەوە نزیک بوویتەتەوە...

وا بزانم دەبێت بە ئاگات بێنمەوە لەوەی کە نابێت شانۆنامەکانم لە گەڵ نووسەرەکەیان هاوجووت بکەیتەوە. بێگومان من لە گەڵ گۆڕانی جیهاندا دەگۆڕێم، جا بۆ ئەوەی زۆر بە گشتی قسە نەکەم، با بارودۆخی پۆڵۆنیا بە نموونە وەربگرم؛ پۆڵۆنیا وڵاتێکە کە تێیدا ئەو سیستەمە سەرکوتکەرە بە تەواوەتی نەیتوانیوە هەموو ژیان بمرێنێت، سا ئەگەر ئۆرگانیزمێک ژیانی تێدا مابێت، مانای ئەوەیە پەرە دەستێنێت و گەشە دەکات،  تەنانەت لە بارودۆخێکیشدا کە دەیەوێت ئەوپەڕی ئاستی نەبزێوی و بێگیانی لە هەموو یاساکانی ژیاندا بەرپا بکات. ژیان لە ژێر ئەو ڕووبەرەش هەر بەردەوامە، بەڵێ، تەنانەت لە یەکێتیی سۆڤێت‌یشدا ژیان نەوەستا. بەڵام بۆ ماوەیکی زۆریش تەواو لەو باوەڕەدا بووم کە لە پۆڵۆنیادا هیچ ڕوو نادات، کە ئەو کۆمەڵگەیە هەر بەو شێوەیە دەمێنێتەوە، مەبەستم ئەوەیە بە پێچەوانەی دەوڵەتەوە. بزوتنەوەی سۆلیدارێتی* تەواو سەرسامی کردم، ئەمە نموونەیەکی زیندووە کە دەیسەلمینێت ژیان لە هەموو هەقیقەتیکی دیکەی مرۆیی بەهێزترە، کە جۆرە گەشبینییەکی لە لا دروست کردم.

ڕاستە، بە بەراورد لە گەڵ شانۆنامەی تانگۆ، شانۆنامەی بالوێز زۆر ئۆمێدبەخشترە.

ئەمە زیادەڕەوییە، بەڵام بە گوێرەی ئەزموونی کەسێتی ومیژوویی خۆم، پێم وایە مرۆڤ دەبێت ئەو هۆکارانە لە چاو بگرێت، کە لەچەشنی بەهای مرۆیی و میهرەبانیی مرۆییە، نەک تەنیا خراپە و شەڕخوازی مرۆ بێت. ئەمە نابێت بە ئامۆژگاری مۆرالی لێک بدرێتەوە، بگرە تەنیا ڕاستییەکە. ژیان لە ئێستادا بۆ من ئاسانە، بەڵام لە ڕاستیدا ژیان هەموو کاتێک وەک ئێستا بۆ من ئاسان نەبووە. من خویشم  جارێک لە جاران ئەو گەمەیەم کردووە: گەمەی ڕەشبینیی تەواو و بێئومێدیی تەواو، کە شتێکی تەواو منداڵانەیە. بەڵام دیسانەوە دووپاتی دەکەمەوە کە هەڵوێستی ئێستام ئاکامی  چەند وامەیەکی هەرزانبەها نییە، بگرە بە مەبەستی ئەوەیە کە لە واقع نزیک ببیتەوە. خۆی لە خۆیدا کەشفکردنێکی سادەیە: کە هەقیقەت لە من گەورەترە. ئێمە خۆمان هەموو شتێک نین.

تۆ ئەمە وەکو دڵنەواییەک دەبینیت؟

بێگومان!

بەڵام ئەی ئەوەی کە ئەم جیهانە گەورەیە ئاژاوەیەکی کوێرانەیە؟

من باسی حاڵەتی خۆم دەکەم، من خۆم وای دەبینم، کە حەقیقەتی ئەوەی کە جیهان کە لە کەسەکان گەورەترە، بۆ زۆرینەی خەڵک شتێکی ترسناک دەگەیەنێت، بەڵام من بە شتێکیی ئەرێنیی دەبینم.

تۆ ئەندام نیت لە هیچ کڵێسەیەک؟

من وەک کاتۆلێک لەدایک بووم، بەڵام  نە چالاکم، نە ئەندامی هیچ کڵێسەیەکیشم. دەزانیت ئەوەی بۆ من جێگەی بایەخە لەم جیهانەدا شتە ئاساییەکانن، شتە وردەکانن، هەروها ئەدەبی مەزن. بەڵام هەموو ئەمانەیش رێژەیین. بۆ نموونە پەیوەندییەکی پتەوم بە مارسێل پروست*ەوە هەیە، چەند جارێکیش ڕۆمانەکەیم خوێندووەتەوە، ئەمە شادییەکی کەسییە. بەڵام پێم وایە کە خەڵک لە ئۆگەندادا  شتێکی ئەوتۆ لە پروستدا نابینینەوە، نەک هەر ئەوەندە بگرە ئەوا تەواو سەرقاڵی ئەوەن کە چۆن  نەبن بە گوللـەوە، یان سەرقاڵی ئەوەن چۆن کەسێکی تر بدەنە بەر گوللـە.

images
بەڵام پێت وا نییە کە خەڵک لە ئۆگەندا و خەڵک بەگشتی لە بارودۆخی سەختدا، پێویستییان هەیە بە

لێم گەڕی با باسی شتێکی تر بکەم، کە شارەزاییم تێیدا پترە لەوەی کە شارەزای ئۆگەندابم. با باسی پۆڵونیا بکەین؛ بەر لەوەی بارودۆخی پۆڵۆنیا وەک ئێستای لێ بێت، لە گۆڤارێکی مانگانە بە ناوی دیالۆگ بەشداریم دەکرد. هەموو مانگێک لێرە دەنووسم، بەم ناونیشانە شتی هەمەجۆرم  دەنووسی، بیرم لەوەش دەکردەوە کە ئاگەدار بم شتێکی مەترسیدار نەنووسم، شتێک کارەساتی لێ بکەوێتەوە یان هەر شتێکی لەو جۆرە. باشە کێ ئیتر لەم حاڵەتەدا پێویستی بە نووسینی منە؟ بێگومان بەردەوام بووم لە نووسین. ئەگەر خەڵک پێویستی بە شتێک بێت، لەم ئاستە ناونجییەدا کە من ئەنجامم دەدا، نایەتە دی. خەڵک پێویستی بە دوو شت بوو: یەکەمیان بەرچاوڕوونییەک کە جێگەی متمانە بێت، زانیاریی ڕوون دەربارەی کامە ڕێگەی هەڵهاتن هێشتا دانەخراوە؟ جەنگە یان جەنگ نییە؟ بۆردومان بەردەوامە یان راوەستاوە؟ دووەمیش بەرهەمە مەزنەکانی وەکو  ئینجیل، پروست و تا دوایی. بەڵام جگە لەم دوانە هیچی تر گرنگ نەبوو. ئێستا من چیدی لە دیالۆگدا نانووسم.

کەواتە دەتوانین پروست بگێڕینەوە بو دارلسەلام؟

بەڵی، ڕاستە، دەبێت لەوێ بێت. ئەگەرچی ژمارەی ئەوە کەسانەی کە هەواداری ئەون زۆر نین.

بۆ ئەوەی باسی سیاسەت بکەین، چ بیروباوەڕێکی سیاسیت هەیە؟ دەبینم فیگارۆ و ئێکسپریس لە هەموو شتێک زیاتر دەخوێنیتەوە...

لەسەرخۆ، پێت دەڵێم بۆچی، گۆڤاری فیگارۆ لێرەیە تەنیا لەبەر وێنەکانی. من سەر بە نەوەی تەلەڤیزیۆن نیم، من حەز بە وێنەی نەبزوێن ناکەم. ئەگەر رۆژنامەی ستێرن یان پاریس ماتچ لێرە ببینیت، لەبەر ئەوە نییە کە من حەزم لەو دوو رۆژنامەیەیە، یان ناوەڕۆکیانم لە لا پەسەندە، تەنیا لە بەر وێنەکانیانە، کە تەماشایان دەکەم پاشتر کۆمێنتی خۆمیان لەسەر دەنووسم.

ئەوەی من لێت تیگەیشتبێتم، ئەوەیە کە تۆ بەر لە هەموو شتێک ڕۆژانە هەندێک رۆژنامە دەخوێنیتەوە، هەروەها هەندێک بەرهەمی کلاسیکی کە پەسەندن لە لات، ئینجا خۆت لە شتی تر دوور ڕادەگریت.

نا، وا نییە، ئەگەر ڕاستیت دەویت. کاتم زۆر کەمە، من هەوڵ دەدەم بنووسم وبیر بکەمەوە و وردەکارییەکانی ژیانی ڕۆژانەم جێبەجێ بکەم. من بەگومانم لەو کەسانەی کە وەک خوایەکانی ئۆڵۆمپی یۆنانی کۆن، پێیان وایە خاوەنی جۆرە بیروبۆچوونێکی ئەوتۆن کە لە سەرووی  ئاڵۆزییەکانی ژیانی ڕۆژانەن، دوور لە ملیۆنەها وردەکاریی بچووک کە ڕۆژانە ڕووبەڕوومان دەبنەوە.

نووسین بە لاتەوە ئاسانە یان سەختە؟

 لە ڕووی جەستەییەوە برینە، بۆ جەستە کارێکی ناهەموارە. پێویستم بە دوو کاتژمێر کارکردنە بەر لەوەی بە تەواوەتی بچمە ناو نووسینەوە، پاشان دەمەوێت لەو دۆخەدا بمێنمەوە، کە لە چێژ دەچێت. من مەیلی ئەوەم هەیە شێتوشەیدا بم، بەڵام هەوڵ دەدەم دژ بەو هەستە بم.

کەواتە تۆ وەکو جوزێف کۆنراد* و پروست نیت، کە هەموو شتێکیان کرد بە قوربانی نووسین؟

بێگومان دەمەوێت ببم بە نووسەرێکی مەزن، بەڵام باجی ئەوەی ببم بە نووسەرێکی مەزن  زۆر قورسە. بێگومان پیاو ناچارە ئەو باجە بدات، نووسەری گەورەی ڕاستەقینە باجێکی گەورە دەدات، کە ئەو باجەیش بە ئارەزووی خۆی نادات. بەڵام چ باجێک، خوایە! بە ڕاستی دۆزەخە. من تەواو لەو نووسەرە شەیدایانە تێدەگەم. بۆ خۆم تا ڕادەیەک ژیانێکی دابڕاو دەژیم، بەڵام مانای ئەوە نییە کە من شێتی نووسین بم. حەز دەکەم کتێبێک بخوێنمەوە، حەز دەکەم لە پەنجەرەوە تەماشای دەرەوە بکەم، لەوانەیە هەندێک ئێوارن بچمە دەرەوە و لە ڕێستورانت نان بخۆم، هەندێک شت دەکەم کە پەیوەندیی نە بە ژیانی کۆمەڵایەتییەوە  و نە بە نووسینەوە هەیە. بۆ من شتێکی قووڵی ناتەندروست لە تێکڕای ئەم ڕوانگەیەدا هەیە، کە لە جەستەیەکی ئازارچەشتووی پڕئەشکەنجەوەیە، کە زنجیرەیەک شاکار دێنێتە بەرهەم. بەڵام هەڵبەتە هەموو ئەمانە تەواو تایبەتن بە خۆمەوە، لێرەدا تۆماس مان*م وەکو نموونە دێتەوە یاد، تۆماس مان تەواو پڕبەرهەم بوو، بەڵام دەگوترێت زۆر بێخەم بوو. نووسین بۆ ئەو وەک هەناسە بوو، بەگشتی من بێمتمانەیەکی ناوەکیم بەرانبەر بە دەمارگیری هەیە، ڕەنگە لەبەر ئەوە بێت کە من بە پێی  پێویست شێتۆکە نیم.

تۆ لە ئەپارتمانە دوانهۆمەکەتدا بە تەنیا دەژیت؟

بەڵی، سەربەخۆ دەژیم، لێرە دەژیم و ماڵەکەم بە پێی پێداویستییەکانی خۆم رێک خستووە. خۆم دەمەوێت ماڵەکەم بەم شێوەیە بێت.

*بزوونتەوەی سۆلیداریتی، ناوی تەواوی بزووتنەوەی ساندیکای کرێکارانی سەربەخۆیە، کە بە کورتی پێی دەگوترا بزووتنەوەی سۆلیداریتی، ئەم بزووتنەوەیە ساڵی 1980 لە شاری گدانسکی پۆڵۆنیا سەری هەڵدا. ئەم یەکێتیی ساندیکای کرێکارانە یەکەم ساندیکا بوو کە لە ژێر ڕکێفی پارتی کۆمونیستی پۆڵۆنیادا نەبوو و ژمارەی ئەندامانی بەر لە بەستنی یەکەم کۆنفراسیان لە ساڵی 1981 گەیشتە نۆ ملیۆن ونیو. سۆلیداریتی تێکۆشانێکی شارستانییانەی دوور لە توندوتیژی دژ بە بیرۆکراتییەتی سیستەمی حوکمڕانی کۆمۆنیزم پەرە پێ دا، تا حکومەتی پۆڵۆنی ناچار کرد کە دانووستانی لەگەڵدا بکات. سۆلیداریتی حکومەتی پۆلۆنی ناچار کرد کە لە ساڵی 1989 هەڵبژاردنێکی نیمچەئازاد بەرپا بکات، کە لە ئاکامدا ڤالێسای سەرۆکی سۆلیداریتی کرا بە سەرۆکی پۆڵۆنیا.

s_mrozek_600

*مارسێل پروست (1871-1922)، ڕۆماننووس و ڕەخنەگری فەڕەنسایی، بە ڕۆمانی گەڕان بۆ کاتی لەدەستچوو ناوبانگی دەرکرد، کە لە نێوان ساڵانی 1913 تا  1927 لە حەوت بەرگدا لە پاریس بڵاو کرایەوە وکاریگەرییەکی زۆری لە هونەری ڕۆمان وچیرۆکنووسیندا بەرپا کرد.

*جۆزیف کۆنراد (1857-1924) نو،وسەرێکی پۆڵۆنییە کە بە زمانی ئینگلیزی دەینووسی و لە جیهاندا ناوبانگی دەرکرد. ساڵی 1886 ڕەگەزنامەی بەڕیتانی پێ بەخشرا. بە یەکێک لە ڕۆماننووس و چیرۆکنووسە گرنگەکانی ئەو سەردەمەی ئەدەبی ئینگلیزی لە قەڵەم دەدرێت، بە مەرجێک کۆنرادی پۆڵۆنی تا تەمەنی بیست ساڵی توانای بەسەر زمانی ئینگلیزیدا نەدەشکا، بەڵام پاشتر بوو بە یەکێک لە وەستایانی زمانی ئینگلیزی.

*تۆماس مان (1875-1955)، ڕۆماننووسی بەناوبانگی ئەڵمانی، لە زۆر بواری دیکەی ئەدەبدا وەکو چیروک، کورتەچیرۆک و گوتاری ڕەخنەی کۆمەڵایەتیدا جێدەستی دیارە. ساڵی 1929 خەڵاتی نۆبڵی لە ئەدەبدا پی بەخشرا. ساڵی 1933 کە ئەدۆڵف هیتلەر دەسەڵاتی گرتە دەست، تۆماس مان ئەڵمانیای بۆ سویسرا بەجێ هێشت، لەگەڵ دەستپێکی جەنگی جیهانیی دووەم لە ساڵی 1939، سویسرای بەجێ هێشت بۆ

تێبینی:
ئەم دیالۆگە ساڵی 1983 لە پاریس لە ماڵی مروژێک بە زمانی سویدی ئەنجام دراوە، لە

ژمارەی شوباتی گۆڤاری ئۆرد ئۆچ بیلدی هەمان ساڵدا بڵاو کراوتەوە.

دیالۆگ لە گەڵ سلاڤومیر مروژێک‌، بەشی یەکەم

دیدی من

سازدان: ئۆتۆ مانهەیمێر
لە سویدییەوە: فازیل جاف

ئەو نماییشانەی شەکسپیرت بینیوە کە ئاریان منوچیکین بۆ شانۆی دەرهێناون؟ من خۆم زۆر سەرسام نەبووم بە نماییشی ئێوارەی سێزەدەیەمین.

نەخێر نەمبینیوون. من هیچ یەکێک لەو نماییشانەم نەبینیووە.

بەڵام تۆ نماییشی شانۆنامەکەی خۆت، باڵوێز، لە ستۆکهۆڵم بینی؟

بەڵێ.

رات بەرامبەری چی بوو؟

بێگومان زۆر لە نماییشەکەی ستۆکهۆلم ڕازی بووم.

چێۆرۆ دەناسیت؟

نەخێر، نایناسم.

ئەو بە یەکێک لە ریژیسۆرە مەزنەکانی پاریس لە قەڵەم دەدرێت.

بێگومان وایە، بەڵام  من زۆر کەس ناناسم، هەروەها ئەوەندەیش نماییشی شانۆیی نابینم. زانیارییەکانم  دەربارەی  ئەو ڕەوتەی  کە پێی دەگوترێت ژیانی کلتووری،  زانیارییەکە خۆم لێرەولەوێ هەڵیان دەبژێرم. بۆیە من لەو جۆرە کەسانە نیم کە فەڕەنسییەکان پێی دەڵێن “ئاگەداری هەموو شتێکن”، ئەمەیش بە کورتی لەبەر ئەوەی من زۆر سەرقاڵم. جا ئەوەی کە ببیت بە “ئاگەداری هەموو شتەکان”، خۆی لە خۆیدا پیشەیەکی  تابیەتە. سەرەڕای هەموو شتێکیش، من ئەوەندە  ئارەزووی ئەوەم نییە ببم بە…

لە کام سەرچاوەوە ئیلهام بۆ نووسینەکانت وەردەگریت؟

من ئیلهام لە هەموو شتێکی ژیانەوە و لە هیچ شتێکیش وەردەگرم. ئەگەر وا نەبێت، باسەکە تەنیا لەوەدا خۆی دەنوێنێت، کە شتێکی کلتووری دەگوازیتەوە بۆ کلتوورێکی دیکە. ئەمەش خۆی لە خۆیدا کارێکە مایەپووچیی لە دواوەیە.

ئەی باشە ڕاستە کە تۆ خۆت لە ترادیسیۆنی شانۆی ئەبسیۆرددا دەبینییەوە؟ راستە تۆ لویجی پیراندللۆ بە نموونەی بەرزی شانۆنامەکانت دەزانیت؟

تۆ ئاگات لێیە کە من پتر لە بیست ساڵە شانۆنامە دەنووسم، جا بۆیە ئەوەی کە لە کاتێکی دیاریکراودا ڕاستە مانای ئەوە ناگەێنێت لە کاتێکی تردا ڕاست بێت. کە من هۆشم پەیدا کرد، ئەو سەردەمە شانۆی ئەبسیۆرد شتێکی زۆر گەورە بوو، بۆ نموونە یونیسکۆ، بەڵام ئەمرۆ کێ بایەخ بە شانۆی ئەبسیۆرد دەدات؟ لێم گەڕێ بە نموونەیەکی دیکە ئەم پرسەت بۆ ڕوون بکەمەوە: من خوێنەرێکی بەردەوامی رۆژنامەم، لەسەرەتای حەفتاکانی سەدەی بیستدا هەواڵێکم  خوێندنەوە کە گروپێکی یابانی بۆ ڕیکخراوی ڕزگاریی فەلەستین کاریان دەکرد، کۆمەڵێک پورتوگالییان کوشت، ئەوانەی ئەو کارەیان ئەنجام دا پێیان وا بوو قوربانییەکان جولەکە بوون. ئەوەی مەبەستمە بیڵێم ئەوەیە کاتێک  گروپێکی یابانی، کە لە لای عەرەبەکان کار دەکەن، دیانەوێت کۆمەڵێکی خەڵکی پورتوگالی بکوژن، تەنیا لە بەر ئەوەی کە پێیان وایە جولەکە بن، ئیدی چ پێویست دەکات شانۆیەک لەمە سورریالیتر دابهێنین! ڕەنگە کاتێک  پێویستی بە شانۆیەکی لەو جورە کردبایە، ئەگەر هاتبا یابانی یابانی کوشتبا، عەرەب جولەکەی کوشتبا، بەڵام لەم باری ئەو ئاژاوەیەی کە تێیدا دەژین، هیچ پێویست بەو شانۆیە ناکات.

کەواتە تۆ پێت وایە کە زمانی درامی خۆت

نەخێر، ئەوەندەیە کە پێم وایە ئێمە ئەمڕۆ لە ئاژاوەیەکی  گەورەدا دەژین. کێ بە دەستکەوتی ئەدەبی تووشی شۆک دەبێت؟

s_mrozek_600

کەواتە تاکو ئێستایش، کەم تا زۆر، خۆت لە هەمان خاڵی درامییدا  دەبینییەوە

هەرگیز. بێگومان من خاوەنی جۆرە ئەزموونێک و جۆرە تەکنیکێکی خۆمم، بەڵام من تەواو ئاڕاستەی خولیای خۆم گۆڕیوە، ئێستا هیچ شتێک وەکو جارن ڕام ناکێشێت بەرەو…


باشە دەتەوێت چۆن ئەم گۆڕانە پەسن بکەیت؟

دەزانیت  زۆر سەختە بتوانم ئەم گۆڕانە پەسن بکەم، چونکە من شت ئەنجام دەدەم، بێ ئەوەی زۆر بیر لەوە بکەمەوە کە چی ئەنجام دەدەم. من دانانیشم و پاشان ڕوانگەیەک بۆ خۆم دەستنیشان بکەم وئیدی لەو ڕوانگەیەوە بنووسم.

بەڵام ئەگەر ئاوڕ لە ڕابردوو بدەینەوە، بیرمە لە سەرەتای شەستەکانی سەدەی بیستدا شانۆنامەی تانگۆم لە نماییشێکی لەبیرنەکراوی سەر شانۆی بچووکی  شانۆی شاری گوێتەبورگ، کە پێی دەگوترێت ستودیۆ، بینی

تانگۆ بە هیچ جۆرێک شانۆی ئەبسیۆرد نییە. ئەگەر باس لە پەیوەندیی من بە شانۆی ئەبسیۆردەوە بکەین، دەڵێم من بە هیچ شێوەیەک نووسەرێکی ئەبسیۆرد نیم بە مانای کلاسیکیی ئەبسیۆرد.  چوونکە من زۆر بە ئاسانی کەسێکم  لە جیهانێکەوە هاتووم کە پرسی سەرەکی تێیدا دەربارەی پێداویستییە سەرەکییەکانی ژیانە، بەهاکانی ئەو جیهانە تا رادەیەک سادەن. وەک منداڵێکی خورهەڵاتی ئەوروپا هەمیشە بۆ من مەحاڵ بووە وا بیر بکەمەوە کە شانۆ تەنیا بۆ شانۆ بێت. بۆیە ئەگەر تەکنیکی شانۆی ئەبسیۆردم بەکار هێنابێت بۆ چاوبەستنەوە بووە، یان بۆ ئەوە بووە بتوانم جۆرە تەنزێک دەربارەی ڕژێم بەکار بێنم، یان بە ناچاری وەکو داخوازییەک بۆ بەدیهێنانی شتیکی ئاسان وسادە، ئازادەییەکی سادە؛ من هەرگیز ئەبسیۆردیستێکی ڕاستەقینە نەبووم.

بەڵام سەبارەت بە جۆرێک لە بەکارهێنانی تەنز و  وەرچەرخان، شێوازی هەندێک لە دیالۆگەکانت، بیر و هزرمان بەرەو لای پیراندللۆمان دەبات

بێگومان پیراندللۆمان بیر دەخاتەوە، کەس نییە کەسێکی دیکەت بیر نەخاتەوە. من دەزانم کە ڕەخنەگرەکان هەردەم پرسیاری کاریگەریی کەسێکی ترم  ئاڕاستە دەکەن، بەڵام من بایەخ بەو پرسیارانە نادەم. من پێم وایە بینەرانی شانۆ یان خوێنەرانی کتێب بە هیچ جۆرێک گوێ بەوە نادەن، کام نووسەر کام نووسەریان بیر دەخاتەوە، بینەران کە دێن بۆ بینینی نماییشێکی شانۆ، شانۆنامەکە وەکو خۆی وەردەگرن و بۆ ماوەیەک لە جیهانی شانۆنامەکەدا دەمێننەوە. خوێندنەوەیش بۆ من ئەوە دەگەیەنێت کە بتوانم ڕاستەوخۆ لەگەڵ ئەو کتێبەدا بژیم کە دەیخوێنمەوە. ڕەنگە بۆ زانستی ئەدەبی هەموو ئەمانە بە پلەی جیاواز گرنگ بن، بەڵام نەک بۆ ئەوانەی کە چێژ لە بەرهەمێکی هونەری وەردەگرن.

images

پێت وا نییە کە ئەگەر چەند سەرەداوێک یان چەند کلیلێک بە بینەر بدەیت، باش بێت؟

ئەویان باسێکی ترە، دەکرێت نووسەر وەکو ڕێنماییکارێک ئاماژەیەک بە خوێنەر ببەخشێت، کە دەبێت چی لەو نووسینە چاوەڕێ بکات. وەکو خاڵێکی سەرچاوە، بەڵام لەوە زیاتر نە.

  زانستی ئەدەبی مۆدێرن، پێدەچێت تا دێت پتر سەرقاڵی ئەوە بێت ئەو دیدە لە ناو ببات کە جەخت لەسەر تەنیایی تەواوی نووسەر و سەربەخۆیی تەواوی نووسەر وەکو تاک دەکات، کەسێک کە بەڕاستی داهێنان  لە ناخی  خۆیەوە دەدەدات...

باشە، ئەمە پەیوەندیی بەوەوە نییە کە ئەم باسە بە لای منەوە تەنانەت شایەنی یەک سەرنجیش نییە. بیگۆمان من لەو جۆرە ئاژەڵانەم کە پێم وا نییە زانستی ئەدەب زۆری بە خشی بێت، بەڵام بێگومان جیاوازی هەیە لە نێوان نووسەرێکی تایبەتمەند و نووسەرێکی لاساییکەرەوە. من بۆ خۆم لەم  ڕووەوە ئەزموونی خۆم هەیە، ئەزموونێکی زۆر نا، بەڵام جودا،  چونکە کومەڵێک لاساییەکەرەوەی مرۆژێک لە پۆڵۆنیا هەن. بۆیە دەتوانم جیاوازی لە نێوان لاساییکەرەوەی ئاسایی و ئەوانەی کە دەکەونە ژێر کاریگەرییەوە بکەم، بەڵام ئەوانە هەر نابن بە خاوەن تایبەتمەندیی خۆیان، ڕوونکردنەوەی ئەمە زۆر ئاسان نییە، خۆی ئەمە تەواو بە شێوەیەکی هەستەکی دێتە ئەنجام.

ئەی ناتەوێت بە خوێنەران بڵێیت کام جۆرە شانۆ مانایەکی تابیەتی بۆ تۆهەیە؟

(هەناسەیەک هەڵدەکێشێت) هەوڵ دەدەم، بەڵام بەر لەوە پێویستم بە پەرداخێک ئاوە.

ئەگەر پرسیارەکە زۆر بێزارت ناکات

نەخێر بێزارم ناکات. تەنیا ئەوەندەیە کە ئەمە بۆ من ئەرکێکی نوێیە، چونکە هەرگیز پرسیاری لەم جۆرەم  لە خۆم نەکردووە.

بەڕاست!

بەڵێ، بەڕاست.

تێبینی:

ئەم دیالۆگە ساڵی 1983 لە پاریس لە ماڵی مروژێک بە زمانی سویدی ئەنجام دراوە، لە

ژمارەی شوباری گۆڤاری ئۆرد ئۆچ بیلدی هەمان ساڵدا بڵاو کراوتەوە.

گفتوگۆیەک لەگەڵ دەرهێنەری شانۆییی سێ خوشک

دیدی منئاراس عەبدولڵا

شانۆییی سێ خوشک، یەکێکە لە شانۆنامەکانی نووسەری بەناوبانگی ڕوسیا و جیهان، ئانتوان چێخەفە و لە لایەن جەلال تەقی بۆ زمانی کوردی وەرگێڕدراوە. ئەم شانۆنامەیە لە لایەن شانۆکار شەفیق محەمەدەوە کاری دەرهێنانی بۆ کراوە و ژمارەیەک لە شانۆکارانی دیکەی کورد ڕۆڵی کەسایەتییەکانی نێو شانۆنامەکە بەرجەستە دەکەن. ئەم نماییشە لە بەرواری ١٤/٨ تا ٢١/٨/٢٠١٦ لە ناو هۆڵی کۆمەڵەی هونەرەجوانەکانی سلێمانی، کاتژمێر ٥:٣٠ـی ئێوارە نماییش دەکرێت و بلیتیش لە هەمان هۆڵ دەست بینەران دەکەوێت.

لە گفتوگۆیەکی کورتدا، دەرهێنەری ئەم نماییشە شانۆیییە، شانۆکار شەفیق محەمەد، بە کورتی دەربارەی چەند لایەنێکی ئەم کارە بۆ دیدی من دەدوێت.

cover copy

ئەنتوان چێخەف یەکێکە لە نووسەرە ڕیالیستەکانی نێو جیهانی شانۆ، دەمەوێ بزانم ئێوە لەم کارەتاندا تا چەند وابەستەی ئەو جیهانە ڕیالیستییەن کە چێخەف بۆ خۆی لە نووسینی شانۆنامەکەدا پەیڕەوی کردووە؟

 

دەتوانین بێ دوودڵی بڵێین شانۆنامەکانی چێخەف، قۆناغێکی نوێ بوون لە واقعییەت، سیما دیارەکانی سادەیی، هێمنی و قوڵییە، ئەو باسوخواسەکانی ژیانی ڕۆژانەی مرۆڤەکان، شتە ساکار و وردەکانی ژیانیان، کە فەرامۆشکراو و نادیارن، دەخاتە ڕوو. چێخەف لەو ژیانە ڕۆژانە ساکارە و هێمنانەیەدا، بێ هیچ زۆرلەخۆکردنێک، دوور لە هەموو تووندوتیژی و هاتوهاوارێک، قووڵ بە ناخی کارەکتەرەکاندا ڕۆ دەچێت، هێمنانە ئەو ڕووکەشە ساکارە دەبڕێت و دەچێتە قووڵاییی بیرکردنەوە، ناخ و دەروونی کەسەکانەوە و یادەوەرییەکانیان. هیوا، خەون و ئازارەکانیان دەوروژێنێت و وا دەکات بڵێین ئەوە ئێمەین و بێ ئاگاین لەوەی وەهاین. هەموو ئەمانە و زۆریتریش بۆ من بەس بوون بۆ ئەوەی ڕوو بکەمە چێخەف و بەتایبەتیش تێکستی سێ خوشک. دیارە واقعیەت لە ناو تێکست و لە نماییشدا رەگەزە پێکهێنەرەکانی جیاوازن، بەڕەچاوکردنی ئەو جیاوازییە هەوڵم داوە جیهانێک بەرجەستە بکەم کە تایبەتمەندیی چێخەف و ئەزموونی ۳٥ ساڵەی خۆم لە بواری دەرهێنانی شانۆییدا، سیما دیارەکەی بێت.

7485_10200369031804214_1307668499_n
شەفیق محەمەد

 

فەزا و سینۆگرافیای کارەکە، هەر لە سەر پایەی ڕیالیستیی دەقەکە بونیاد نراوە، یاخود گۆرانکاریتان کردووە؟

ڕووداوی نماییشەکە لە ژینگەیەکی ڕووسیدا ڕوو دەدات، کاراکتەرەکان جلوبەرگی ڕووسییان پۆشیوە و لە ماڵێکی ڕووسیدا، باس لە خەون و هیوا و تەنیایییەکانیان دەکەن، ڕابردوویان تاریکە و ئێستایان پڕە لە دڵەڕاوکێ و داهاتوشیان لێڵ و نادیارە، بەڵام ئەم ئەتمۆسفێرە تەنها لە کاراکتەرێکی ڕوسیدا قەتیس نابێت و شوێن و کات دەبڕێت و دەبێتە ئەتمۆسفێرێکی گشتی و گەردوونی. لە داڕشتنی سینۆگرافیای کارەکە پشت بەو ڕاڤەیەی سەرەوە بەستراوە، دیکۆر، ڕووناکی، موزیک، جلوبەرگ، سەما، ئاماژە و ئەتەکێتەکان، ژینگەی تێکستەکە بەرجەستە دەکەن، بەڵام فەزای ڕوودانی ڕووداوەکان چڕ کراونەتەوە. سێ شوێن لە ناو فەزای ستەیجەکەدا کۆ کراوەتەوە کە ژووری میوان – نانخواردن، ژووری نوستن و باخچەکەن.

14022178_10153818599122338_1032941318644585573_n

کارەکتەر لەلای چیخەف، هەڵگری کۆمەڵێک گرێی مرۆییی سادە و لە هەمان کاتدا قووڵن، ئەمەش نەفەسێکی شیعریی بە بونیادی کارەکتەر دەبەخشێت لە لای ئەو نووسەرە، پرسیارەکەم ئەوەیە، تۆ وەکو دەرهێنەر چۆن هەوڵت داوە کارەکتەرەکانی چێخەف، لە ڕیگەی ئاکتەرەکانتەوە بە بینەر بگەێنیت؟

 

لە وەڵامەکانی پێشوومدا باسم لەوە کردووە کە کاراکتەرەکانی شانۆیییەکانی چێخەف، کە لە سەر شانۆ دەیانبینین ژیانێکی ئاساییی ڕۆژانە دەگوزەرێنن. بەڵام کاتێ دەئاخاڤن ئەوان لە وشەکانیاندا پشکۆ و لە خەندەیاندا خەمێکی قووڵ دەردەپەڕێنن. هیوا بڕاو و تەنیا و ناکامن. مەگەر نووسەرێکی گەورەی وەکو چێخەف بتوانێت لەو کاراکتەرانەی کە نەک توانای ئەوەیان نییە ڕووداو دروست بکەن و گەشەی پێبدەن، بەڵکو زۆر جار لە فەزایەکدان، کە ڕووداو تیایدا دەگمەنە، وەکو شانۆیی سێ خوشک، کارێکی ئەدەبی و هونەریی گەورە بخوڵقێنێت. ئەمە گواستنەوەی بۆ سەر شانۆ و بەر جەستە کردنی لە لایەن ئەکتەرەوە کارێکی ئاسان نییە، بۆیە پێویستمان بە توێژینەوە و کاری زیاتر هەبوو، پێویستمان بە نەفەسێکی درێژتر بوو، ڕۆژانە هەم گفتوگۆ بکەین و هەم پڕۆڤە، پێویستم بەوە بوو ئارام بن لەگەڵم، لە گۆڕینی جووڵە و ئاماژەکانیان بۆ چەندین جار، تا جێگیرم دەکرد. لە لایەکی ترەوە بیرم لە سینۆگرافیایەکی وا کردەوە کە یارمەتیدەرێکی باش بێت بۆ ئەکتەر تا لەگەڵ ئاماژە زیندووەکانیدا کاراکتەرەکە بە بینەر بگەیەنێت.

گفتوگۆ لەگەڵ هارۆلد پینتەر، بەشی سێیەم

دیدی من – وەرگێڕانی لە ئینگلیزییەوە: د.فازیل جاف

ئەم دیمانەیە  لە لایەن (لۆرانس م)ەوە ساز دراوە، بۆ یەكەم جار لە ساڵی 1966 لە پاریس بڵاوکراوەتەوە.

کلیک لێرە بکە بۆ خوێندنەوەی بەشی یەکەم

کلیک لێرە بکە بۆ خوێندنەوەی بەشی دووەم

هیچ ئارەزوویەكی تایبەتیت هەیە لە سایكۆلۆجیا؟

نە.

هەرگیز نە؟ ئەی هیچ مەبەستێكت لە مێشكدا  نییە سەبارەت بە نووسینی قسەكانی برا گەوەركەیان كە لە دیمەنی دووەمی “پاسەوان” دا باس لە  گرفتەكانی خۆی دەكات، كاتێك كە لە خەستەخانەی دەروونی بوو؟

بێگومان، مەبەستم هەبوو لە وەی كە ئاستون لەناكاودا دەمی دەكاتەوە. مەبەستی من ئەوە بوو لێی گەڕێم قسە بكات تا قسەكانی تەواو دەكات ئەمجا…پەردە دادەرێتەوە. من هیچ مەبەستێكی تایبەتیم لەوەدا نییە. تاكە شتێكیش كە خەڵك بۆی نەچوون ئەوەیە كە پێویست ناكات بگەنە ئەو ئاكامەی گوایە هەموو شتێك كە ئاستون دەربارەی ئەزموونی خۆی لە خەستەخەنادا باسی دەكات دەبێت راست بێت.

جۆرە هەستپێكردنێك بە تێرۆر و هەڕەشەی تووندوتیژی لە زۆربەی هەرە زۆری شانۆنامەكانتدا هەیە. تۆ بەڕاستی جیهان لە جەوهەردا وەكو جێگایەك بۆ تێرور دەبینی؟

جیهان تابڵێی جێگای تووندوتیژییە، ئەمە كورت و ئاسان وایە، لە بەرئەوە هەر تووندوتیژییەك لە شانۆنامەكانمدا هەبێ زۆر ئاسایییە. پێم وایە ئەمە  فاكتۆرێكی جەوهەری و حەتمییە.

وابزانم ئەوەی تۆ باسی دەكەیت لە “كارەكەری بێدەنگ”دا دەستی پێكرد، كە بە بڕوای من كارێكی تاڕادەیەك بچووكە. تووندوتیژی لە راستیدا گۆزارەیە تەنیا لە مەسەلەی زاڵبوون و خۆبەدەستەوەدان، كە لەوانەیە بابەتێك بێت لە شانۆنامەكانمدا زۆر دووبارە دەبنەوە. ماوەیەكی زۆر لە مەوبەر كورتە چیرۆكێكم نووسی بە ناوی “تاقیكردنەوە” هەموو هزرێكم دەربارەی تووندوتیژی لەوێوە سەرچاوە دەگرێت . ئەم چیرۆكە كورتە رێك دەربارەی دوو كەسە، هەردوو لە  ململانێدان لە سەر سروشتێكی نادیار،  كێشەكە تێیدا لەوەدا بوو كە كامیان زاڵە و كەی زاڵ دەبێت و چۆن زاڵ دەبێت و چی ئامرازێك بۆ زاڵبوون بەكار دەهێنن  و چۆن هەوڵدەدەن بەربەرەكانیی زاڵبوونی  یەكدی بكەن. هەڕەشەیەكی بەردەوام لە ئارادایە:  هەڕەشەكە بەندە بەم مەسەلەی بوون لە بەرزترین پایەدا، یان هەوڵدان بۆ گەیشتن بە بەزترین پایە. ئەمە شتێك بوو رایكێشام بۆ ئەوەی  سیناریۆی فیلمی “كارەكەر” بنووسم، كە وەكو دەزانیت چیرۆكی كەسێكی دیكە بوو. من ناوی تووندوتیژیی لێ نانێم، بە قەدەر ئەوەی كە ململانێیە لە پێناوی پایەدا، ئەمە شتێكی گەلێ باو و رۆژانەیە.

دوا شریتی کراپ
دوا شریتی کراپ

روبێرت بروستاین دەربارەی  شانۆی مۆدێرن گووتویەتی، درامانووسی یاخی دەبێت بە ئیڤانگلیست( موژدەبەخشی ئایینی). قەناعەت بە خەڵك دێنێت بۆ ئەوەی بێنە سەر باوەڕی ئەو. خۆت لەو رۆڵەدا دەبینی؟

نازانم باسی چی دەكات. من نازانم  لە پێناوی چ باوەڕێكدا  دەبێت قەناعەت بە خەڵك بێنم.

شانۆكارێكی پێشبڕكێ ئاسایە. تۆ وەكو نووسەر، دەزانیت كە پێشبڕكێ لە گەڵ شانۆنامەنووسانی دی دەكەیت؟

  نووسینی باش دەمورووژێنێت، وا لە ژیان دەكات كە شایستەی ئەوە بێت بیژێیت. من هەرگیز هەست ناكەم هیچ پێشبڕكێیەك لە گۆڕێدا بێت.

ئەو شتانە دەخوێنیتەوە كە دەربارەت نووسراون؟

بەڵێ، زۆربەی جار تێناگەم باسی چی دەكەن، لە راستیدا تەواویان ناكەم. یان ئەوەتا دەیانخوێنمەوە و لە بیرم دەچنەوە_ ئەگەر پرسیارم لێ بكەیت دەربارەی چی دەدوێن، بەحاڵ لێیان تێدەگەم. بەڵام هی جووداش هەیە، بە پلەی سەرەكی ئەو رەخنەگرانەی كە پیشەیی نین.

كە دەنووسیت چەند گوێ بە بینەران دەدەیت؟

زۆر نا. بەڵام ئاگاداری ئەوەم كە ئەمە ئامرازێكی جەماوەرییە. من نامەوێت بینەران بێزار بكەم، دەمەوێ ببەسترێنەوە بەوەی كە روودەدات. بۆیە تابكرێت هەوڵدەدەم پڕ بە پێستی خۆی بنووسم. بەهەرحاڵ من بە بینەران یان  بەبێ بینەران،.هەر بەو شێوەیە دەنووسم.

بەسەرهاتێك هەیە كە بروستاین لە كتێبەكەیدا “شانۆی یاخیبوون “ئاماژەی پێ دەكات _ ئەویش ئەوەیە كە جارێك یونسكو نماییشی شانۆنامەی” رەشەكان” ی جان جینیە بەجێ دەهێڵێت، چوونكە هەستی كرد هێڕشی كراوەتە سەر، ئەكتەرەكانیش چێژیان لەو كارە وەردەگرت. قەت ئاوات دەخوازیت كاردانەوەیەكی لەو چەشنە لەناو  بینەرانكانتدا هەبێت؟ تۆ خوت بەو چەشنە رەفتار دەكەیت؟

من كاردانەوەی لەو چەشنەم هەبووە_ لەم دواییەدا لە لەندەن كاردانەوەی لەو چەشنەم هەبوو، كاتێ كە رۆیشتم شانۆگەری” ئەمریكا” ی كۆمپانیای شاهانەی شەكسپیر ببینم، كە بەرهەمێكی دژ بە شەڕی ڤێتنام بوو. جۆرە هێڕشبردنەسەرێكی تێدا بوو_ من حەز ناكەم  پڕوپاگەندە ببینم، رقیشم لە گووتاربێژێ دەبێتەوە. من دەمەوێ شتەكان  بەروونی لە شانۆنامەكانمدا پیشان بدەم، ئەمەش هەندێ جار بینەران ناڕەحەت دەكات، بەڵام مەبەست لەوەدا برینداركردنی بینەران نییە.

پێت وایە هەربۆیە شانۆنامەكە نەیتوانی مەبەستی خۆی بگەێنێت_ ببێ بە ئیلهامبەخش بو دژایەتیكردنی جەنگ؟

بێگومان، بۆشایی نێوان حەقیقەتی جەنگی ڤێتنام و ئەو ئەندێشەیەی شانۆنامەی ئەمریكا لەسەر شانۆدا بەرجەستەی دەكات ئەوەندە گەوەریە كە عەقڵ نایبڕێت. ئەگەر مەبەست لە شانۆگەرییەكە وانەگووتنەوە یان بۆ سەرسامكردنی بینەران بێت، لەگەڵ ئەوەشدا وابزانم شتەكە نەدەچووە عەقڵەوە. زۆر زەحمەتە بتوانیت  گوزارەیەكی شانۆیی گەورە دەربارەی مەسەلەیەكی ئاوا بكەیت، لە كاتێكدا تەلەڤزێون و رۆژنامەكان هەموو شتێكیان روونكردۆتەوە.

گەڕانەوە بۆ ماڵ
گەڕانەوە بۆ ماڵ

خۆت بەدەستی ئانقەست بارودۆخی دژوار دەكەیت بە تەنز؟ زۆر جار بینەران لە شانۆگەرییەكانتدا هەست دەكەن پێكەنینەكەیان دژ بە خۆیان دەشكێتەوە، كە تێدەگەن حاڵەتەكە لە راستیدا چی دەگەێنێت.

بەڵێ، ئەوە زۆر راستە. من بەدەگمەن تەنز بەدەستی ئانقەست دەنووسم، بەڵام هەندێ جار خۆم پێكەنینم بە هەندێ حاڵەت دێت، كە لەناكادا بۆم دەردەكەوێت كە حاڵەتێكی  كۆمیدیە. من لەگەڵتدام كە زۆر جار قسە بەتەنیا كۆمیدی نییە_ئەو كەسەی كە پێی پێدەكەنین ، ئەو كەسە  لە راستیدا لە پێناوی ژیانی خۆی تێدەكۆشێت.

ئەی رەخنە؟

بەیاخپێدان بە رەخنە هەڵەیكی گەورەیە. وابزانم، وەكو دەبینیت، ئەم سەردەمە سەردەمێكی ئەوتۆی  راگەیاندنی  فووپێاكردن و زلكردنی بڕیاردانە لەسەر شت. من نموونەیەكی زۆر باشی نووسەرێكم كە دەتۆانێت بنووسێت، بەڵام ئەوەندەش باش نیم وەكو ئەوەی كە دەگوترێت. من تەنیا نووسەرێكی ئاساییم، هەروەها پێم وایە كە ئەوەند بێ ئەندازە زل دەكرێم، لە بەر ئەوەیە كە  نووسینی جوانی راستەقینە دەگمەنە، خەڵكیش فێرن بەوەی یەك ژەم خواردن لە رادە بەدەر زل بكەن. هەموو ئەوەی پێت دەكرێت ئەوەیە كە هەوڵ بدەیت تا دەتۆانیت چاك بنووسیت.

پێت وایە شانۆنامەكانت هەر لە ئێستاوە تاكو پەنجا ساڵی دابێت نماییش بكرێن؟ ئایا ناوبانگی جیهانیی خاسیەتێكە بەئاگاییەوە هەوڵی بۆ دەدەیت؟

نازانم شانۆنامەكانم پاش پەنجا ساڵی دیكە نمایش دەكرێن یان نە ، بەلاشمەوە گرنگ نییە. من شادم بەوەی كە ئەوەی دەینووسم لە خوارووی ئەمریكا یان لە یۆگوسلاڤیادا شتێك دەگەێنێت، ئەمە دڵخۆشكەرە. بەڵام بێگومان هەوڵی جیهانیبوون نادەم_ هەر ئەوەندەم پێ دەكرێت هەوڵی نووسینی شانۆنامەیەكی نەفرەت لێكراو بدەم!

p0198pn3

پێت وایە ئەو سەركەوتنەی كە بەدەستت هێناوە شێوەی نووسینتی گۆڕیبێت؟

نە، بەڵام نووسین سەختتر بووە. كە ساڵی 1957 یەكەم  سێ شانونامەم نووسی، لەو دیدەوە نووسیمن كە تێكڕای  جیهانی بەرجەستەكردنی شانۆنامەكان زۆر لە واقیعەوە دووربوو _ دەشمزانی ئەم شانۆنامانە هەرگیز لە شانۆی “رێپ” دا كە كارم تێدا دەكرد، ناێنە بەرهەم. لەندەن و وێست ئێندیش وەكو ئەوە وا بوو لەو پەڕی مانگەوە هاتبن. بۆیە من ئەم شانونامانەم  تەواو  بێ مەبەست نووسین. گومان لەوەدا نییە لە ساڵانی دواییدا پاریزگاریكردن  لەو ئازادییەی كە بۆ نووسین جەوەهەرییە  زەحمەت بوو، بەڵام لەكاتی نووسیندا دەگەرێتەوە. بۆ ماوەیەك خۆلادان لە تیشكی پشكنین و هەموو ئەو شتانە سەختتر بوو.

 پێنج ساڵی پێ چوو تاكو توانیم پاش “پاسەوان” شانۆنامەیەك بنووسم، “گەڕانەوە بۆ ماڵەوە”. لەو پێنج ساڵەدا گەلێ شتم كرد، بەڵام نووسینی شانۆنامەیەك، كە بەڕاستی دەمویست بینووسم، بۆم  نەدەهات. پاشان “گەڕانەوە بۆ ماڵەوە”م نووسی، باش بێت یان خراپ، هەستم بە ئاسوودەیی كرد. بەڵام ئێستا دیسانەوە لە ناو هەمان دۆخدام_ دەمەوێ شانۆنامەیەك بنووسم، بەردەوام ناخم دەورووژێنێت، ناشتوانم قەڵەم بخەمە سەر كاغەز. شتێك كە خەڵك تێی ناگەن ئەوەیە كە مرۆڤ هەست بە بێزارییەكی گەورە دەكات، كاتێك  هەمان وشە دێتەوە سەر كاغەز، بیردەكەمەوە ئۆە كریستۆس، هەر شتێ دەكەم پێم وایە  پێشبینی كراوە، جێگای رەزامەندیم نییە، جێگای ئۆمێد نییە. بەربەستەكان بۆ من گرینگ نین_ ئەگەر شتێكم هەبێت بینووسم دەینووسم، لێم مەپرسە بۆچی دەمەویت لە سەر شانۆنامەنووسین بەردەوام بم!

پێت وایە لە داهاتوودا تەكنیكی سەربەستتر بەكار بهێنیت، وەكو رێگایەك بۆ دەسپێكێكی نوێی نووسین؟

من لە شانۆنامەكانی كەسانی دیكەدا چێژ لە هەموویان وەردەگرم _ پێم وابوو ماراساد نمایشیكی لە ئەندازەبەدەر باش بوو، شانۆنامەیەكی گەلێ جیاوازتری وەكو جوغزی گەچینی قەوقازیش چێژی پێ بەخشیم. بەڵام من خۆم تەكنیكی لەو جۆرە هەرگیز بەكارناهێنم.

ئەمە بە هیچ جۆرێ وات لێ ناكات هەست بكەیت كە لەم چەرخە دوا دەكەویت؟

من درامانووسێكی زۆر تەقلیدیم_ بۆ نموونە لە هەموو شانۆنامەكانمدا زۆر پێ لە سەر بەكارهێنانی پەردە دادەگرم. بۆ ئەو مەبەستەش ئاماژەكانی پەردە دەنووسم. تەنانەت كە ریژیسۆرانی وەكو پیتەر هۆڵ و كلۆد رێگی لە پاریس دەیانەوێت لایان بدەن، من پێ لە سەر ئەوە دادەگرم كە  دەبێت وەكو خۆیان بمێننەوە. لای من هەموو شتێك پێبەندە بە فۆرم و بنیات و یەكێتیی پێكهاتە گشتییەكەوە. ئەم هەموو ئاهەنگسازییەی كە لە هەپنینگ و سینەمای هەشت سەعاتیدا هەیە بۆ كەسانێك كە حەزی لێ بكەن  گەلێ خۆشە، بەڵام من بێگومانم كە…

گفتوگۆ لەگەڵ هارۆلد پینتەر، بەشی دووەم

دیدی من – وەرگێڕانی لە ئینگلیزییەوە: د.فازیل جاف

ئەم دیمانەیە  لە لایەن (لۆرانس م)ەوە ساز دراوە، بۆ یەكەم جار لە ساڵی 1966 لە پاریس بڵاوکراوەتەوە.

:بەشی یەکەمی گفتووگۆکە لەم لینکەوە بخوێننەوە

زۆرت لە شانۆنامەكانی خۆت بۆ شانۆ دەرهێناوە. بەردەوام دەبیت لەم كارەدا؟

نەخێر. گەیشتمە ئەو باوەڕەی كە ئەمە هەڵەیە. من پتر وەكو  نووسەر كاردەكەم، لە شتێكەوە دەچمە سەر شتێكی دیكە، تاكو بزانم پاشان چی روودەدا… هەوڵدەدەم شتەكان … راستگۆیانە بن. بەڵام بەدەگمەن دەیانگەمێ. پێم وایە وەكو نووسەرێك كە لەنزیكەوە كار لە شانۆنامەیەك دەكەم سوودبەخشترم. وەكو دەرهێنەر زۆرتر بەلای ئەوەدا دەیشكێنمەوە ئەكتەرەكانم دامەزرێنم، چوونكە هەر چەند دەربارەی دەق بابەتیانەبم و هەر چەند هەوڵ بدەم پێ دانەگرم لە سەر ئەوەی كە(دەبێت ئاوابێت)، پێم وایە ئەركێك دەكەوێتە سەر شانی ئەكتەر كە هەڵگرتنی گەلێ قورسە.

بە گوێرەی ئەوەی كە تۆ خۆت ئەكتەری، قەت هەڵدەكەوێت ئەكتەرانی ناو شانۆنامەكانت لێت نزیك ببنەوە و داوای ئەوەت لێ بكەن چەند دێرێك یان چەند شتێك لە رۆڵەكانیان بگۆڕیت؟

هەندێ جار، زۆر بە دەگمەن، هەندێ دێڕ دێتە گۆڕان، كاتێ كە پێكەوە كار دەكەین. من قەت باوەڕم نییە بە شانۆی فەوزاگەردانی كە پێی دەگوترێت داهێنانی ئەكتەران_ ئەكتەران دەتوانن ئەم كارە لە شانۆنامەكانی نووسەرێكی دیكەدا بكەن. كە هەرچۆنێ بێت كار نەكاتە سەر توانای نماییش كردنیان لە شانۆنامەكانی مندا.

ئایا لە یەك رێگا زیاتر هەیە بۆ دەرهێنانی شانۆنامەكانت بە شێوەیەكی سەركەوتوو؟

 ئۆە بەڵێ، بەڵام هەمیشە دەبێت دەربارەی حەقیقەتی مەركەزی شانۆنامەكە بێت_ ئەگەر ئەمە بشێوێنرێت، ئیدی خراپە. تەفسیری سەرەكی لە ئەكتەرانەوە دێت. بێگومان ریژیسۆریش دەكرێت بەرپرسیار بێت  لە سەرنەكەوتنی شانۆنامەكە_  یەكەم نماییشی پاسەوان لە ئەڵمانیا قورس بوو. پلانێكی دیاریكراو نییە بۆ هیچ شانونامەیەك، چەندین  لە شانۆنامەكانم گەلێ سەركەوتووانە دەرهێنراوون، بێ ئەوەی خۆم بە هیچ جۆرێ دەستی  یارمەتیم لە بەرهەمهێنانیاندا هەبووبێت.

tumblr_n2zwvyOBBQ1qzz5ieo1_1280

كە خۆت كار لە یەكێ لەشانۆنامەكانتدا دەكەیت، بە ڕای تۆ كلیلی پێوەندی باشی نێوان درامانووس و ریژیسۆر چییە؟

ئەوەی كە زۆر جەوەهەرییە ئەوەیە كە نووسەر  دەبێت دووربكەوێتەوە لە هەموو جۆرە بەرگریكردنێك لە خۆ، لە نێوان نووسەر و ریژیسۆردا. مەسەلەكە پێوەندیی بە متمانە و شەفافیەتی نێوان هەردوو لاوە هەیە. كە متمانە و شەفافیەت نەما ئیدی تەنیا كات بە فیڕۆدانە.

پیتەر هاڵ كە زۆرینەی شانۆنامەكانتی دەرهێناوە، دەڵێ  لە سەر فۆرمی زارەكی و ریتمسازی بنیات نراون، كە دەشنووسی “پشوو” مەبەستت شتێكی دییە، جیاواز لە “بێدەنگی” ، سێ خاڵیش لە دوای یەك جیاوازە لە خاڵی كۆتایی رستە.ئایا ئەم ناسكییە كە لەم جۆرە نووسینەدایە لە هەموو كارەكانتدا پیادەی دەكەیت؟

_ بەڵێ بە زۆری وایە. من بایەخێكی زۆر بەو لایانانە دەدەم كە ئاماژەت پێكردن. جارێكیان پیتەر هال پرۆڤەیەكی خاڵ و پشووی بە ئەكتەرانی شانۆنامەی “گەڕانەوە بۆ ماڵەوە” كرد، هەرچەند ئەم قسەیە لە خۆپیشاندان  دەچێ، بەڵام گەلێ سوودبەخش بوو.

نەخشە بۆ شانۆنامەكانت پێش نووسینیان دادەنێیت؟

بە هیچ جۆرێك. نازانم شانۆنامەكانم چی جۆرە كەرەكتەرێك دەگرنە خۆیانەوە تا ئەو دەمەی كە… با بڵێین، كە هەن… تاوەكو ئاماژەی ئەوەم پێ دەكەن كە ئیدی هەن. هیچ جۆرە تیورێیك بەكار ناهێنم. هەر ئەوندەی هزرم بۆ هات ئیدی دوایان دەكەوم_ ئیشی من ئەمەیە، دوای هزر دەكەوم.

مەبەستت لە هزر چییە؟ دەتوانی بیهێنیتەوە یادت چۆن یەكێ لە شانۆنامەكانت لە دەروونتدا نشونمای كردوە؟ یان ئەوەیە لەشێوەی دێڕ بەِ دێڕ پەرەی سەندووە؟

هەڵبەتە تەواو لە بیرم نییە چۆن شانۆنامەیەك لە دەرووندا نشونما دەكا . وا بزانم  ئەوەی كە روودەدا بەو جۆرەیە كە من لە بارێكی  قورسی هەڵچوون و بێهودەییدا دەنووسم. رستە بە رستە دوای ئەو شتە دەكەوم كە لە سەر كاغەز لە پێش چاومدایە. ئەمە ئەوە ناگەێنێت كە من هەر بەجارێ سووكە  هزرێكی  گشتیم نەبێت _ ئەو ئەندێشەیەی كەدروست دەبێت هەر ئەوە نییە كە دەست بەجێ ڕووبدات، بگرە ئیمكانیەتی ڕووداوێكی گشتی دەڕەخسێنێت، كە دەبێ تەواوی بكەم.

پاسەوان
پاسەوان

لە شانۆنامەی “گەڕانەوە بۆ ماڵەوە” دا، سام، كەرەكتەرێكە ماوەیەكە چالاك نەبووە، كتۆپڕ، چەند دەقیقەیەك پێش كۆتایی شانۆنامەكە، دەست بە گریان دەكات و دەكەوێت، بڵێیت ئەمە نموویەكی ئەوە بێ كە مەبەستتە؟ شتەكە لەناكاودا روودەدا!

لەناكاودا پێم وابوو ئەمە دەبێت ئاوها بێت. شتەكە بەم شێوەیە هات. دەمزانی سام دەبوایە بۆجارێكیش بێ هەر دەبێت شتێك لەم بەشەدا بڵێت، ئەم شتەش ئەوەیە كە روویداو ئەوەشە كە گووتی.

هەر لەبەر ئەوە دەشێ كەسەكان لە دەرەوەی دەسەڵاتی تۆدا، نشونما بكەن، بیرۆكەی تۆ بگۆڕن_ ئەگەرچی ئەو بیرۆكەیە روونیش نەبێت_ كە شانۆنامەكە  دەربارەی دەدوێت؟

من تا كۆتایی سەری گوریسەكان  دەگرم، بۆیە هەرگیز ئەوەندە دوور ناڕۆن.

هەست دەكەیت كەی وا پێویست دەكات ئیدی  پەردە دادرێتەوە، یان بەمەبەست كار لە سەر دەقەكە دەكەیت و ناوەستیت تا ئەو شوێنەی كە خۆت پێشتر بڕیارت لە سەر داوە؟

ئەمە مەسەلەیەكی تەواو خۆڕسكە. پەردە دادەدرێتەوە كاتێك كە پێت وایە ریتمەكە لە جێی خۆیدایە_  كاتێ كە كردارەكە داوای كۆتایی دەكات. من زۆر شەیدای ئەو دیالۆگانەم كە لەكاتی پەردەدادانەوەدا دەگووترێن.شەیدای ئەوەم كە چاك بنووسرێن.

هەست دەكەیت هەر لەبەر ئەوەیشە كە شانۆنامەكانت لە رووی پێكهاتەوە سەركەوتوون؟ كە تۆ توانات بە سەر پێوەندی نێوان ئەم غەیزەیە و ریتمی شانۆنامەكە دەشكێت؟

، زۆر نە، ئەمەش نیگەرانیی گەورەی منە. ئەنجامدانی پێكهاتەی راستەقینە. من هەمیشە سێ رەشنووس دەنووسم. دوور نییە وا پێویست بكات لێی گەڕێت.  كاتێكی وا دێتە پێشەوە كە بڵێی ئیتر بەسە، لەمە زیاترم پێ ناكرێت. تاكە شانۆنامە كە تا رادەیەكی باش لە وجودێكی پێكهاتە ئامێزەوە نزیكە و خۆشم لێی رازیم، شانۆنامەی “گەڕانەوەیە بۆ ماڵەوە”. شانۆنامەی “جەژنی لە دایكبوون” و شانۆنامەی “پاسەوان” قسەی زۆر تێدایە… پێویستە  تاوتۆیان بكەمەوە، شتیان لێ لابەرم. وشەی زۆر هەندێ جار نیگەرانم دەكەن، بەڵام ناشزانم چییان لێ بكەم، بۆخۆیان لە زاری كەسەكانەوە دەردەپەڕن. بەڕاستی من ئەوەندە بە كارەكانی خۆمدا ناچمەوە، بەڵام  دەشزانم كە زۆر جار لە ناو ئەو شتەی كە دەینووسم، كەسێك لە ناكاودا شتێكی ناشیرین دەڵێ.

p0198pn3

زۆربەی خەڵك لە سەر ئەوە رێكن كە ئەو هێزەی  لە شانۆنامەكانی تۆدا هەیە، لەم رەهەندی زارەكییەدا خۆی دەنوێنێت، هەروەها نموونەكان و هێزی كەرەكتەرەكان كە لێیەوە وەریان دەگریت.ئەم قسانە لەو خەڵكەوە وەردەگرت كە لە كاتی ئاخاڤتندا گوێت لێیانە_ گوێ بۆ قسەی خەڵك شل دەكەیت؟

هەرگیز كاتی خۆم بە گوێگرتن لە قسەی خەڵك بەسەرنابەم. ناوبەناو، كە بە رێوە دەوڕۆم، گوێم لە  شتێك دەبێت، وەكو هەموو كەسێك. بەڵام  وشەكان لە كاتێكدا كە كەرئەكتەرەكان دەنووسم دێن، نەك پێشتر.

بەرای تۆ بۆچی  گفتوگۆ لە شانۆنامەكانتدا، ئەوندە كاریگەرە؟

نازانم بۆچی. وابزانم  رەنگە لە بەر ئەوەبێت كە خەڵك هەموو ئەو شتانەی كە بە خەیاڵیاندا دێت، دەیڵێن تاكو خۆیان لە مەترسیی ئەو شتانە لادەن كە دەیزانن، هەروەها لە مەترسی  ئەوەی كە بناسرێن.

كام مەیدانی شانۆنامەنووسین گەورەترین گیروگرفتت بۆ دروست دەكات؟

هەموو مەیدانەكان ئەوەندە بەیكەوە بەستراون كە رەنگە نەتوانم حوكم بدەم.

قەت روویداوە گوزارە لە رای سیاسی بكەیت لە رێگای كەسانی ناو شانۆنامەكانتەوە؟

نە، بە هیچ جۆرێك، سیاسەت بێ تاقەتم دەكات، هەرچەندە دەبێت ئەوەش بڵێم كە سیاسەت بەرپرسە لە ناسۆرێكی زۆر. من متمانەم بە هیچ جۆرە گوزارەیەكی ئایدۆلۆجی نییە.

كە باسی كەرەكتەرەكانت دەكەیت زۆر جار وایان باس دەكەیت، هەروەك ئەوەی بوونەوەری زیندوو بن. ئەم كەرەكتەرانە پاش ئەوەی تۆ شانۆنامەكەت نووسی وایان لێ هات؟ كاتێك كە شانۆنامەكەت دەنووسی؟

هەردووكیان.

راستەقینەن وەكو خەڵكێكی راستەقینە كە دەیانناسیت؟

نە، بەڵام جیاواز. من خەونێكی ناخۆشم بینی، دوای ئەوەی “پاسەوان” م دەربارەی دوو براكە نووسی. لەو خەونەمدا خانووەكەم ئاگری تێبەربوو، هەوڵم دەدا بزانم كێ لەو كارە بەرپرسە. بەناو هەموو جۆرە  كۆڵان و قاوەخانەكانەیەكدا گێڕایانم و لە كۆتاییدا گەیشتمە ژووری بنەوەی جێگایەك، دوو براكەی ناو شانۆنامەكەی لێ بوو. منیش پێم گووتن، كەواتە ئێوە خانووەكەمتان سووتاند. پێیان گووتم، ئەوەندە نیگاران مەبە بۆ خانووەكەت، منیش گوتم من هەموو شتێكم لەوێدا بوو، هەموو شتێكم، ئێوە تێناگەن چ كارێكتان كردووە، ئەوانیش گووتیان قەیدی نییە، ئێمە بۆتی قەرەبوو دەكەینەوە، ئێمە خزمەتت دەكەین بەپەنجا پاوەند_ برا بچووكەكەیان ئەمەی گوت_ پاش ئەوە چەكێكی پەنجا پاوەندیم بۆ نووسین… چەكێكم پێ دان كە بایی پەنجا پاوەند بوو!

گفتوگۆ لەگەڵ هارۆلد پینتەر، بەشی یەکەم

دیدی من – وەرگێڕانی لە ئینگلیزییەوە: د.فازیل جاف

ئەم دیمانەیە  لە لایەن (لۆرانس م)ەوە ساز دراوە، بۆ یەكەم جار لە ساڵی ١٩٦٦ لە پاریس بڵاوکراوەتەوە.

كەی دەستت بە درامانووسین كرد و بۆچی؟

یەكەم شانۆنامەم شانۆنامەی  “ژوور” بوو، ئەو دەم تەمەنم حەڤدە ساڵ بوو. دۆستێكم هەبوو بەناوی هینری وولف، لە بەشی درامای زانكۆی بریستل قوتابی بوو ( ئەم كۆلیژە، ئەو دەم لە سەرانسەری وڵاتدا تاكە كۆلیژی دراما بوو) بواری ئەوەی بۆ رەخسا شانۆنامەیك دەربهێنێ. جا لە بەر ئەوەی ئەو هاوەڵێكی دێرینی خۆم  بوو، دەیشیزانی كە من خەریكی شانۆنامەنووسینم، هەروەها ئاگاداری ئەوەش بوو كە من نیازی نووسینی شانۆنامەیەكم هەبوو، بەڵام هێشتا دەستم بە نووسینی نەكردبوو. ئەو سەردەمە من لە رێپ پرۆڤەم دەكرد، پێشی گووتم كە دەبێ هەفتەی داهاتوو شانۆنامەكەی بدەمێ. پێم گووت قسەی پووچ، لەوانەیە بە شەش مانگ ئەمجا تەواو ببێت. ئەوەبوو پاشان بە چوار رۆژ تەواوم كرد.

نووسین بۆ تۆ هەردەم ئاوا ئاسان بووە ؟

دەی من بەر لەوە، چەند ساڵێك بوو خەریكی نووسین بووم. سەتان هەڵبەست و پارچە پەخشانی كورت كورتم نووسیبوو، دە دوانزەیەكیانم لە چەند گۆڤارێكی بچووكدا بڵاوكردبووەوە. هەروەها رۆمانێكم نووسیوە كە بۆ بڵاوكردنەوە ئەوەند دەست نادات، هەربۆیە هەرگیز بڵاونەكرایەوە. پاش نووسینی (ژوور) بە چەند هەفتەیەك  لە نماییشدا بینیم،  ئەمجا یەكسەر دەستم كرد بە نووسینی  “جەژنی لە دایكبوون”.

چی وای لێكردی ئاوا بەپەلە ئەو شانۆنامەیە بنووسیت؟

پرۆسەی  نووسینی شانۆنامەیەكم دەست پێكردبوو، ئەمە وای لێكردم لە سەری بڕۆم. پاشان رۆیشتم بۆ بینینی  “ژوور” كە بۆ من، ئەزموونێكی نایاب بوو. لە بەر ئەوەی پێشتر  شانۆنامەم نەنووسیبوو، جا بێگومان قەتیش نمایشی  هیچ شانۆنامەیەكی خۆم نەبینیبوو، پێشتر بینەرانم نەبینیبوو تەماشای شانۆنامەیەك بكەن خۆم نووسیبێتم. تاكە خەڵكێك كە شانۆنامەكانی منیان بینیبوو چەند برادەرێكی خۆم لەگەڵ ژنەكەم بوو. بەو شێوەیە لە ناو بینەران دانیشتم، راستییەكەی خەریك بوو میز بكەم بە خۆمدا، رام كردە دەرێ بۆ پشت كۆمەڵە پاسكیلێك.

شانۆیی ژوور
شانۆیی ژوور

پێت وایە ئەگەر ئەو هاندانەی هاورێیەكەت لە بریستول نەبایە، شانۆنامەت هەر دەنووسی؟

بەڵێ، پێم وایە شانۆنامەی  “ژوور”م هەر دەنووسی. ئەوندەیە لەو بارودۆخەدا هەندێ خێرا تر نووسیم.. بیرۆكەی شانۆنامەی “جەژنی لە دایكبوون” یشم دەمێك بوو هەر لە یاد بوو.

بۆچی هیچ كەسایەتییەك لە شانۆنامەكەدا نەبوو، كە گوزارە لە خۆت بكات؟

هیچم نەبوو_ هیچم نییە دەربارەی خۆم راستەوخۆ باسی بكەم. نەم دەزانی لە كوێوە دەست پێبكەم. بە تایبەتی كە گەلێك جار تەماشای ئاوێنەم دەكرد و بەخۆم دەمگووت: ئەم دەعبایە كێیە؟

ئەی پێتوانییە  ئەگەر لەمیانەی یەكێك لە كەرەكتەرەكانتدا لە سەر شانۆ گوزارە لە خۆت بكەیت، ئەمە  یارمەتیت بدات كە خۆت بناسیت؟

نەخێر.

تۆ بڵێیت شانۆنامەكانت بە گشتی لەو بارودۆخانەوە وەرگیرابن كە خۆتی تێدا بووبیت؟ شانۆنامەی “پاسەوان”، بۆ نموونە؟

ژمارەیەكی كەم، زۆر كەمم لە خەڵكی بێكار و ئاوارە بینیووە، هەر لە ژیانی ئاسایی رۆژانەدا، وابزانم یەكێكیان.. یەكێكیان تایبەت بوو…زۆر باش نەم دەناسی، كە ناسیم بەزۆری هەر ئەو قسەی دەكرد. چەند جارێك بە رێككەوت چاوم پێكەوت، پاش نزیكەی ساڵێك وای لێ كردم لە سەر ی بنووسم…

tumblr_n2zwvyOBBQ1qzz5ieo1_1280

 قەت بە خەیالتدا هاتووە لە “ژوور”دا نمایش بكەی؟

نە،نە_ نواندن بۆ من چالاكییەكی جیایە. كاتێ كە خەریكی نووسینی “ژوور”، “جەژنی لە دایكبوون” و”كارەكەری بێ دەنگ بووم” لە ساڵی ١٩٥٧دا بەردەوام لە شانۆی “رێپێرتواردا”  رۆڵم دەبینی، هەموو جۆرە كارێكم دەكرد، سەفەرم دەكرد بۆ بۆرنێماوس و توركوەی و بێرمنگهام. كە لە نووسینی شانۆنامەی “جەژنی لە دایكبوون” بوومەوە، ئەو دەم لە گەشتی پێشكەشكردنی شانۆنامەیەكی فارس” مەهزەلە”دا بووم، ناویم لە بیرنییە.

وەكو ئەكتەر هەستێكی وا داینەگرتی،  كە پێتوابێت  كەسانی ناو شانۆنامەكانت پێویستە چۆن نماییش بكرێن؟

زۆر جار هەست دەكەم كە رۆڵەكە نابێت بەو شێوەیە نماییش بكرێت. پاشان، بە گشتی دەردەكەوێ كە هەڵە بووم.

كە دەنووسیت خۆت لەهەموو رۆڵەكاندا دەبینیتەوە؟ وەكو درامانووس  ئەزموونت لە نواندندا یارمەتیت دەدا؟

هەموو رۆڵەكان بە دەنگی بەرز بۆخۆم دەخوێنمەوە. بەڵام خۆم لە  هەموو رۆڵێكدا نابینمەوە. زۆربەی زۆری رۆڵەكانم  نماییش نەكردوە. كاری نواندن نەبووە بە كۆسپی سەر رێگای كاری شانۆیی و نووسینم. بۆ نموونە، دەمەوێ شانۆنامەیەك بنووسم_ چەندین جار بیرم لێ كردوتەوە_ هەر تەواو دەربارەی ئافرەت.

هاوسەرەكەت ڤیڤیان مێرچنت، بەردەوام لە شانۆنامەكانتدا دەردەكەوێ. هیچ رۆڵێكت بەتایبەتی بۆ ئەو دەنووسی؟

رۆڵم بۆ هیچ ئەكتەرێك نەنووسیوە، ئەمە ژنەكەیشم دەگرێتەوە. تەنیا ئەوەندەیە كە پێم وایە ئەكتریسێكی زۆر باشە و كاركردن لە گەڵیدا گەلێ خۆشە، لە بەر ئەوە حەز دەكەم لە نماییشەكانمدا بێت.

كە دەستت بە شانۆنامەنووسین كرد نواندن پیشەی یەكەمت بوو  ؟

ئا، بەڵێ، تاكە شت بوو كە دەمكرد. من لە زانكۆ نەمخوێندووە، لە تەمەنی شازدە ساڵیدا وازم لە قوتابخانە هێنا، بێزاربووم و هەستم دەكرد ئۆقرەم لێ بڕاوە. تاكە شت كە لە قوتابخانەدا حەزم لێ دەكرد زمانی ئینگلیزی و ئەدەب بوو، بەڵام لە بەر ئەوەی لاتینیم نەخوێندبوو، نەم تۆانی لە زانكۆدا بخوێنم. بەو شێوەیە لە چەند قوتابخانەیەكی درامادا خوێندم، بە جدی نەمدەخوێند، بە گشتی ئەو سەردەمە عاشق بووم و سەرگەرمی دڵداری بووم.

ئاهەنگی جەژنی لەدایکبوون
ئاهەنگی جەژنی لەدایکبوون

قوتاتابخانەكانی دراما هێچ سوودێكیان وەكو درامانووس پێ گەیاندیت؟

بە هیچ جۆرێك. تەنیا بۆ ژیان بوو.

كە گەنج بوویت زۆر دەڕۆیشتیت بۆ شانۆ ؟

نەخێر، زۆر بە دەگمەن. تاكە كەس لەو سەردەمەدا كە بەڕاستی حەزم دەكرد  لەسەر شانۆ بیبینم، دۆناڵد وولفیت بوو لە رۆیال شەكسپیر كۆمپانی. بێ ئەندازە سەرسامی بووم، شالیرەكەی تاكو ئێستاش باشترین شالیرە كە بینیبێتم. ئەمجا  دەیشمخوێندەوە، چەند ساڵێك بەشێكی زۆری ئەدەبی مۆدێرنم دەخوێندەوە، پتر رۆمانم دەخوێندەوە.

ئەی بەرهەمی درامانووسانت نەدەخوێندەوە_ برێخت، پێراندیللۆ…؟

ئۆە، بێگومان نە، تا چەند ساڵێكیش. هێمێنگوای، دۆستۆیڤسكی، جۆیس و هینری میللەرم لە تەمەنێكی گەلێ زوودا خوێندەوە، كافكایشم خوێندەوە. هەروەها رۆمانەكانی بێكێتیشم خوێندەوە. بەڵام تەنانەت تاكو چەند شانۆنامەیەكیشم نووسیبوو، ناوی یونسكۆم هەرگیز نەبیستبوو.

پێت وایە ئەم نووسەرانە كاریگەرییان هەبووبێت لە سەر نووسینەكانت؟

هەر نووسەرێكم خوێندبێتەوە كاری كردۆتە سەرخۆم _  زۆربەی كاتیش دەمخوێندەوە_ بەڵام هیچ كام لەو نووسەرانە بە تایبەتی كاریگەریان لە سەر نووسینەكانم نییە. بێكێت و كافكا زیاتر لێمەوە نزیكن_ پێم وایە بێكێت باشترین پەخشاننووسی زیندووە. جیهانی من پێوەستە بە نووسەری دیكەیشەوە_ ئەمەیش یەكێكە لە شتە هەرە باشەكانی ناو ئەو جیهانە.

پێتوایە موزیك  كاری كردبێتە سەر نووسینەكانت؟

نازانم موزیك چۆن كار دەكاتە سەر نووسین، بەڵام موزیك، جاز و كلاسیك، هەردووكیان بۆ من گەلێ گرینگ بوون. لە نووسیندا هەمیشە هەست بە روحی موزیك دەكەم، ئەمەش بۆخۆی مەسەلەیەكی جیاوازە لەگەڵ ئەوەی موزیك كاریگەری لەسەرت هەبێت. بۆلێز ووێبێرن، دوو موزیكدانەرن كەمن ئێستا گوێیان لێ دەگرم.

هیچ بێ ئارام بووی بە هۆی ئەو سنوورانەی كە لەنووسینی شانۆدا هەن؟

نە، نووسین بۆ شانۆ گەلێ جودایە، شانۆنامە نووسین لای من لە هەموو  تەرزەكانی نووسین سەختترە، رووتووقووتترین جۆری نووسینە، تەواو سنووردارە. من چەند كارێكم بۆ فیلم نووسیوە، جا لە بەر هەر هۆیەك بێت، سەبارەت بەو فیكرە جودایەی كە دەربارەی فیلم هەمبوو، ئەوە نەبوو كە پێی رازی بم. ئاهەنگی چاخواردنەوە، كە بۆ تەلەڤزیۆنم نووسی، لە راستیدا فیلمێكی سینەمایییە، وەكو فیلمی سینەما نووسیم. تەلەڤیزیۆن و سینەما لە شانۆ ئاسانترن_ ئەگەر دیمەنێك ماندووت بكا دەتوانی بە ئاسانی لایبەی و یەكسەر بڕۆی بۆ دیمەنێكی دیكە.( هەڵبەتە زۆری پێوە دەنێم)، جیاوازی گەورەی شانۆ لەوەدایە، كە تۆ لەوێدای. گیرت خواردووە_ كەرەكتەرەكانت لە سەر شانۆدا چەقیان بەستووە، دەبێت لەگەڵیاندا بژیت و رەفتاریان لەگەڵدا بكەیت. من لە بەكارهێنانی كەرەسەی تەكنیكیی شانۆدا، ئەوانەی كە درامانووسانی دیكە بەكاری دێنن، نووسەرێكی ئەوەندە داهێنەر نیم _ بڕوانە برێخت! من ناتوانم تەختەی شانۆ بەو شێوەیەی ئەو بەكار بێنم. كورت و ئاسان من ئەو فانتازیایەی ئەوم نییە، ئیدی خۆم لەگەڵ ئەو كەراكتەراندا بینییەوە كە یان  ئەوەتا دانیشتوون یانیش بەپێوە وەستاون، یان لە دەرگایەكەوە دەردەچن و یانیش لە دەرگایەكەوە دێنە ژوورێ، ئەمە هەموو ئەوەندەیە كە پێیان دەكرێ. لە گەڵ قسەكردن یان بێدەنگی.

نماییشی شانۆکارێکی کورد لە شانۆی نەتەوەییی ئەڵمانیایە

دیدی من – ئاراس عەبدوڵڵا

ئایەتی شەیتان، ناونیشانی دوایین نماییشی شانۆییی شانۆکاری کورد، ئیحسان عوسمان‌ـە، کە بۆ شانۆی نەتەوەییی ئەڵمانیای دروست کردووە و بەگوتەی ئەو شانۆکارە، لەگەڵ ئەوەی ئەمساڵ بۆ کارکردن لەگەڵ شانۆی نەتەوەییی ئەڵمانیا. ٢٠٠ دەرهێنەری ئەڵمانیا و جیهان ناوی خۆیان تۆمار کردبوو، هەروەها سەرەڕای ئەوەی ئەو ناوی خۆیشی پێشکەش نەکردبوو، بەڵام لە لایەن شانۆی نەتەوەییی ئەڵمانیاوە بانگهێشت کراوە بۆ دروستکردنی ئەم کارە شانۆیییە. ئەم نماییشە لە ڕۆمانێکی نووسەری هینیدی-بەڕیتانی، سەلمان ڕوشدی‌ـیەوە وەرگیراوە، ژمارەیەک ئەکتەری ئەڵمانی ڕۆڵی کەسایەتییەکانی بەرجەستە دەکەن و بڕیارە بۆماوەی نزیکەی دوو مانگ لە نماییشکردن بەردەوام بێت. لەم گفتوگۆ تایبەتەی دیدی من لەگەڵ شانۆکاری کورد ئیحسان عوسمان، دەربارەی ناوەڕۆکی ئەم نماییشە، چۆنیەتی کارکردنی لە ڕۆمانەکەی سەلمان ڕوشدی‌ـی و پەیوەندی ئەو هونەرمەندە لەگەڵ شانۆی نەتەوەییی ئەڵمانیا، بۆ خوێنەران دەخەینە ڕوو:

شانۆییی ئایەتی شەیتان لە شانۆی نەتەوەییی ئەڵمانیا و فێستێڤاڵێکی نێودەوڵەتی

ئیحسان عوسمان: ناوی شانۆیییەکە سەفەرـە و لە ڕۆمانی ئایەتە شەیتانییەکان ـی نووسەری هیندی-بەریتانی، سەلمان ڕوشدی‌ـیەوە وەرگیراوە، ئانا گویتەر بۆ شانۆ ئامادەی کردووە، ماوەی شانۆیییەکە ٣ کاتژمێرە و  لە بەرواری ١٩/ ٥ تا ١٢\٧\ ٢٠١٦ بەردەوام دەبێت لە نماییشکردن، هەروەها وەه نوێنەری وڵای ئەڵمانیا بەشداریی فێستیڤاڵی نێودەوڵەتیی مای فاست شپیلەرـی کرد؛ ئەم فێستیڤاڵە ١٢٠ـەمین خولیەتی، هەموو سالێک ئەنجام دەدرێت و ٣٠ ڕۆژ بەردەوام دەبێت. من ئەم نماییشەم بۆ شانوی نەتەوەییی ئەڵمانیا  ئامادە کردووە، لە ئێستادا ئەم نماییشە موڵکی خۆیانە و دەتوانن بیبەنە هەر جێگایەک؛ خۆم بەفەرمی پەیوەندیم بە کارەکەوە نەماوە لە دوای نماییشی یەکەمی شانۆیییەکە، ڕادەستی شانۆی نەتەوەییی ئەڵمانیام کردووە، بۆیە نازانم چەندی تر نماییش دەکرێت و بڕیارە ببرێتە چەند وڵاتی دیکە.

11052370_10200500206463027_1740290611732300182_n

ناوەڕۆکی شانۆیییەکە بە سەر سێ چیرۆکی سەرەکیدا دابەش دەبێت

ئیحسان عوسمان: بەگشتی ئەم شانۆیییە باس لە سێ چیرۆکی سەرەکی دەکات، کە سەلمان ڕوشدی لە رۆمانەکەیدا نووسیویەتی؛ چیرۆکی یەکەم، چیرۆکی دوو ئەکتەری هیندیی بەناوبانگە، یەکێکیان ناوی جوبرەئیل و دووەمیان سەلاحەدین چەمچاـیە. جوبرەئیل ئەکتەری بۆلیودـە و سەلاحەدین ئەکتەری ڕادیۆیە لە لەندەن، هەردووکیان لە بۆمبای‌ـەوە بۆ لەندەن لەناو فڕۆکەدان، لە لایەن چوار تیرۆریستەوە، فڕۆکەکەیان لە هەوادا دەتەقێنرێتەوە و هەردووکیان دەکەونە خوارەوە و بە موعجیزە نامرن؛ سەلاحەدین دەبێتە شەیتان و جوبرەئیل‌ـیش بە فریشتە.

چیرۆکی دووەم، دەربارەی مێژووی ئیسلامە، کە چۆن ٢٦٠ خوداوەند لە مەککە هەبوون و کۆمەڵێک لە ئایین و نەتەوە لەوێ دەژیان، چۆن کلتوور و پێکەوە ژیان هەبوو، چۆن ژن لە حکومڕانی دابوو وەک هندی کچی عەتەبە، هەروەها چۆن ژن بازرگانی دەکرد وەک خێزانی پەیامبەری ئیسلام؛ پاشان چۆن ئیسلام وەک ئایین هات و دواتر بوو بە ئیسلامی سیاسی و دواجار سیستەمی حکومرانیی ئایینی و تاکڕەویی یەک ئایینی و یەک نەتەوەیی پەیڕەو کرد و چۆن شەڕ لە و جێگە ئارامە بڵاو بووەوە.

چیرۆکی سێیەم، باس لە کەسێک دەکات بە ناوی عائیشە، کە لە یەکێک لە گوندەکانی هیندستان خەڵک دەخەڵەتێنێت و دەڵێت کە ئەو فریشتە جوبرەئیل‌ـی لە خەو بینیوە و پێی گوتووە دەبێت هەموو خەڵکی دەڤەر بە پێ بچنە حەج، خەڵکیش دەپرسن: “چۆن لەدەریا دەرباز دەبین؟” عائیشەـش دەلێت: “کە دەریا جیادەبیتەوە و ئاو نامێنێت، رێگەیەک دەکرێتەوە، بەلام کە خەڵک دەچنە لای دەریا هەموویان دەخنکێن، چونکە دەریا جیا نابێتەوە و هێچ رێگەیەک ناکرێتەوە.”

بەڵام چەندین بابەتی فەلسەفی و زانستی و چیرۆکی خوشەویستی تێدایە، باس لە گەشت و کۆچبەری و پێکەوەبەستنی کوولتورەکان، ناکۆکی ناو ئایین و هزر و بیرۆبۆچوون ، هەروەها چەندین بابەتی تر کە بە زمانێکی شیعری و ئەدەبیی بەرز نووسراون.

13151725_1019589218096460_513454292899657201_n

لەناو ٢٠٠ دەرهێنەری ئەڵمانیا و جیهان کوردێک بانگهێشت دەکرێت

ئیحسان عوسمان: من خۆم لە ساڵی ١٩٩١ـەوە لە ئەڵمانیا دەژیم، چەندین پڕوژەی دەرهێنان و کاری نواندم هەیە لەگەڵ شانۆی نەتەوەییی ئەڵمانیا، ئەندامی (ئای تی ئای) جیهانی و ئەڵمانیم، لە شاری بەرلین دەژیم، کە خاوەنی ٣٠٠ هۆڵی شانۆیی و نزیکەی ٢٠،٠٠٠ ئەکتەرە. لەناو شانۆی نەتەوەییی ئەڵمانیادا، وەک شانۆکارێک ناسراوم، بەڵام ئەم کارە زۆر تایبەتە لە لای من، چونکە نوێنەراتیی ئەڵمانیا دەکات لە فێستیڤاڵێکی جیهانی، بۆیە کاتێک منیان هەڵبژارد کە بە کاری دەرهێنان هەڵبستم، بۆ من جێگای دڵخۆشییەکی زۆر بوو، چونکە بە لایەنی کەمەوە، نزیکەی ٢٠٠ دەرهێنەری ئەڵمانی و جیهانی خۆیان ناونووس کردبوو کە دەرهێنانی ئەم شانۆیییە بکەن، منیش خۆم پێشکەش نەکردبوو، بەڵام بەخۆشحاڵییەوە لیژنەکە منیان دەستنیشان کرد، داوایان لە من کرد ئەم کارە بکەم و لە پرێس کۆنفرانسێکدا منیان وەک دەرهێنەری شانۆیییەکە پێشکەش کرد.

13177311_1019589258096456_6679010634749564786_n

ئەکتەرانی ئەم نماییشە و ستافی دەرهێنان

ئیحسان عوسمان: ئەکتەرەکان سەرجەمیان ئەڵمانی بوون و ئەندامانی شانۆی نەتەوەییی ئەڵمانیا بوون، هیچ کوردێک وەک ئەکتەر بەشداری نەکرد، بەڵام کاتێک ستافی دەرهێنانم پێک هێنا، من مامۆستا کەڤاڵ سدقی‌ـم وەک ڕاوێژکاری هونەری و یاریدەدەر، کاک شیراز عەزیز وەک ئەندامی سینۆگرافیا و دیکۆر و عەلی سودانی وەک دیزایینەری ڕوناکی دانا، ئەوانی دیکە سەرجەمیان ئەڵمانی بوون و ستافی دەرهێنان لە ١٠ کەس پێکهاتبوون.

13221465_1019589294763119_5744697829877873764_n

شێوازی کارکردن لەم نماییشەدا

ئیحسان عومەر: ئێستا ڕێبازێکی سەربەخۆ و دیاریکراو لە شانۆی جیهانیدا نەماوە، بەڵکو دوای شانۆی سەردەم، هەموو رێبازەکان تێکەڵاو بوون و زۆر ئەستەمە لێکیان جیا بکەیتەوە، بەڵام ئەگەربپرسین ستایلی ئەم کارە چۆن بوو؛ بە هۆی ئەوەی ئەم شانۆیییە لە ڕۆمانێکی زۆر سەخت و تایبەتەوە وەرگیراوە، دەتوانین بڵێین ستایلی نووسینی ڕۆمانەکە، ستایلێکی پۆستمۆدێرنانەیە بە دیمەنی پچڕپچڕ و چیرۆکی جیاجیا و  تێکەڵاو نووسراوە، هەر وەک ئاماژەم پێ دا شانۆیییەکەش لە ٣ چیرۆکی سەرەکیی پچڕپچڕ و تێکەڵاو کە زۆر زەحمەت بوو، پێکهاتووە؛ بۆیە من دەبوو وەک فیلمی سینەما سیناریۆی بۆ بنووسم و دیمەنی بچووک ئامادە بکەم، پاشان دیمەنەکان پێکەوە ببەستم، دەبوایە زۆر بە تەکنیکی شانۆ لەناو شانۆدا و لەسەر شانۆی بازدان کار بکەم، لە دیمەنێکەوە باز بدەم بۆ دیمەنێکی دیکە، کە پەیوەندی بە یەکترەوە نەبێت. بۆیە دەتوانین بڵێین ستایلی نماییشەکە سەردەمییانەیە،  لێرە گێڕەرەوە زۆر جار ڕۆڵی کامێرای دەبینی، بە گۆرانی و موزیک دیمەنەکانیان دەگێرایەوە؛ شانۆیییەک ٣ کاتژمێر بخایەنێت، دەبوو زۆر جوڵە و یاریی شانۆیی، دیکۆری جوڵاو و جلوبەرگی مۆدێرن و چەندین فێڵی شانۆی سەردەمی تێدا بەکار بهێنین.

13230322_10201778675943965_6614151961164214797_n

گروپێکی کوردی لە ئەڵمانیا کار لەسەر شێوازی شانۆی ئیمپرۆ دەکەن

دیدی من – سازدانی: ئاراس عەبدولڵا

گروپی سکێچ، گروپێکی شانۆییی کوردییە و ماوەی نزیکەی ساڵێکە لە وڵاتی ئەڵمانیا دامەزراوە، لە ئێستادا نزیکەی ١٨ ئەندام لە دەوری ئەم گروپە کۆ بوونەتەوە. ئەم گروپە لە بواری شانۆی ئیمپرۆـدا کار دەکەن. ئەم شانۆیە، شێوازێکی تایبەتە و جیاوازیی زۆری هەیە لەگەڵ شیوازەکانی دیکەی شانۆ؛ بەوەی کە لەم شێوازەدا دەق و دەرهێنەر بوونیان نییە و ئەکتەر لەسەر تەختەی شانۆ کردارە شانۆیییەکان دروست دەکات و پێشتر ئامادەکاری بۆ ناکات. لەم گفتوگۆ کورتەدا، دیار عومەر، ئەندامی گروپی سکێچ، دەربارەی چالاکییەکانی گروپەکە و شانۆی ئیمپرۆ، بۆ دیدی من دەدوێت:

Continue reading گروپێکی کوردی لە ئەڵمانیا کار لەسەر شێوازی شانۆی ئیمپرۆ دەکەن