Category Archives: ڕەخنە

دەربارەی پانێڵی سینۆگرافیا لە فێستیڤاڵی سلێمانی بۆ دەقی شانۆی کوردی

دیدی من

مەولان حەمەدەمین

لە پانیلی سینۆگرافیا لە ڤیستیڤالی سلێمانی بۆ دەقی شانۆی کوردی، چەند سەرنجێکم بۆ دروست بوو، کەوا جێگەی تێرامانێکە، ناتوانین ھەڵەیەک و ناتێگەیشتنێک ھەبێت بەسەریدا ڕەت بین و لێکۆلینەوەی بۆ نەکەین. بزانین ھۆکارەکان چین، بە یەک زمان گفتو گۆ بکەین، تێکنەگەین گەر باس بێتە سەر پانێلەکە، ئەوا بێگومان زۆر چاک و پرزانیاری دروست و جوان بوو لە لێھاتوویی خۆیان باسەکەیان کورت کردەوە، گەرچی توانای چەند سەعاتێکی تر مانەوە لەسەر باسەکەیان ھەبوو، لە بەرانبەریشدا گوێگریش بە ھەمان نەفەس لە گوێگرتندا بوون، کێشەیان لە تێگەیشتن و مانەوەدا نەبوو، بەڵکو توانای مانەوەی زیاتریشیان ھەبوو.

پۆستەری فێستیڤاڵ

باشە، کە ئێمە لە دەربرین و دەرخستنی زانیارییەکان و گوێگرتن و تێگەیشتن کێشەمان نەبێت، ئەی بۆچی نماییشەکانمان پر لە ھەڵەی سینۆگرافیایە؟ ئەوەی ئەم پرسیارە وەلام دەداتەوە، پرسیارێکی ترە، کە بە کۆمەڵ دەیانپرسی پێناسێکی دروستی سینۆگرافیامان دەوێت، بۆ زیاتر چەسپاندنی شرۆڤەکان، پێویستە پێداچوونەوەیەک بۆ ھەڵەکان بکەین، وەک توێژینەوەیەک بیخەینە بەرباس، بەدوای ئەو ھۆکارانەدا بگەڕێین کە ھەڵەکانی پێ ئەنجام دەدەین. بەگشتی تاکی ئێمە ھەمیشە بەدوای کورتکردنەوەی شتەکانەوەیە، حەز دەکەین بۆ ھەر شتێک چەند وشەیەک پێناس بێت، وەک ئەوەی بڵێین دەرھێنەر واتا ”سید العمل”، لە ھەڵگرتنی شرۆڤەی زۆر بۆ ئەم چەمکە وای کردووە پەرتبوونێک دروست بێت لە کاتی کاری دەرھێناندا، دەرھێنەر بە ئاسانی خۆی بۆ کۆ نابێتەوە و پێچەوانەی ماناکەی ئاڕاستەیەک وەردەگرێت، بۆیە بەگشتی بەدوای پێناسێکی تر یان لە کورتکراوەی ویستی ئەواندان داوای دەکەن ئێمە لە تێگەیشتنی ئەم چەمکەدا کێشەمان نییە، کێشەمان لە بیرکردنەوەیە لەم چەمکەدا لە کاتی کارکردندا، کە جۆری بیر کردنەوەمان ھەڵەی تێدایە و دەبێت ئێمە عەقلی یەکتر بخوێنینەوە، کەسی بەرانبەر ھەرگیز دان بە ھەڵەدا نانێت لەبەر ئەوەی بەھەڵەی نازانێت و گەر بیزانیایە ھەڵەیە، بێگومان خۆی نەدەخستە ناو ھەڵەوە، بۆیە دەبێت بەدوای ئەو ھۆکارانەدا بگەڕێین کەوا لە بیر کردنەوەدا بەر یەک دەکەوین.

ئەوەی من سەرنجم داوە، سێ جۆر بیرکردنەوە ھەیە، کەوا دوانیان ھەڵە دروست دەکەن: یەکێکیان دەکەوێتە سەر ھێلێکی دروست، ئەو کاتەی دەرھێنەر بیر لە شوێنێکی ڕازاوە بۆ نماییش دەکاتەوە، بۆ ئەوەی نماییشی تێدا بکات، واتا ئەو شوێنەی لە خەیاڵیدایە ھەولی نماییشی بۆ بدات (شوێنێکی ڕازاوە). مەبەستم لەم وشەیە، ھەمان ڕازاندنەوەی شوێنێکە بۆ ئاھەنگ یان بۆ ھەر بۆنەیەکی تر، لەبەر ئەوەی پەیوەندیی تۆکمەی بە نماییشەوە نابێت، بۆچی دەکەوێتە بازنەی ھەڵەی سەرەتا دەبێتە ھۆی ئەوەی دیالۆگ بەسەر شێوە و ژمارە و چۆنێتیی دیکۆر و شوێنەکە دابەش بکرێت بۆ ئەوەی ئەم شوێنەی ڕازینراوەتەوە بۆ نماییش، ھەولی دیارخستنی بۆ دەدرێت، بینەر دەخرێتە حاڵەتی چاوەڕوانییەوە، تا بزانێت چیتر ماوە بەکار بێت لە سەر تەختە یان چ شتێکی پێشبینینەکراوی تر ماوە بیبینێت، بڕبڕەی پشتی کارە ھونەرییەکە دەبێت بە سینۆگرافیا و لەوێدا ئەکتەرەکان ون دەبن لەژێر ڕۆشنایی زاڵی سینۆگرافیادا و وەک ئامێرێکی بەکارھاتووی نێو سینۆگرافیاکە دێنە ھەژمار. ئەوی تریان بیرکردنەوەیە لەوەی چۆن نماییش بڕازێنینەوە بەشوین واتا پێچەوانەی خاڵی یەکەمدا، کەوا سەرەتا شوێنی ڕازاوە بۆ نماییش ھەڵدەبژێرن. لێرەدا نماییش ئامادە دەکرێت، پاشان ھەوڵی ڕازندنەوەی شوێنی نماییش دەدرێت، واتا زیاتر بۆ بە گەورەپیشاندانی نماییشە نەوەک خزمەتکردن. بەھەمان ئاست ھەڵەیە تەختەی شانۆ پڕ بکرێتەوە لە چەندین کەلوپەلی ناپێویست و بەکارنەھاتووی نێو نماییشەکە. لێرەدا ئەکتەر دەکەوێتە حالەتێک بە جلوبەرگ و بە نواندن کەسایەتیی دیاریکراوی ھەبێت، بەڵام لە ڕووی شوێنەوە ژینگەیەکی جیاوازی دەبێت و دەکەوێتە خاڵێکی بەتاڵ، ھەمیشە بەشوین خۆیدا دەخولێتەوە، بۆیە دەبینین لەم ئاڕاستە پێچەوانەی بیرکردنەوەدا، ڕەنگدانەوەی بەسەر ھەموو بەشەکانی تری سینۆگرافیادا دەبێت، خۆی بۆ ڕاست نابێتەوە، وەک ڕووناکیی شانۆ، مەبەست لێی ڕووناککردنەوەی شانۆیە، کەچی بۆ تاریککردنی شانۆ بەکار دێت، دەکرێت ساتی تاریکی بۆ مەبەستی دیاریکراو یان بەکارھێنانی ڕەنگ وەک دەرخستنی کەشی گشتی و تایبەتی کارەکتەرکان بێت، بەڵام کاتێک ئەکتەر بە بەردەوامی لە تاریکیدا دەمێنێتەوە یان لە کاتی دیالۆگی ڕاستەوخۆی لەگەل ئەکتەری بەرانبەردا مەودا و زەمانیان یەکسانە، کەچی دەکەونە ناو دوو بازنەی ڕووناکیی جیاواز لە یەک، دادەبڕێن وەک دوو جیھانی جیاواز، ھەمان ئاڕاستەی پێچەوانە لە بیرکردنەوە ڕەنگدانەوەی بەسەر کاریگەریی دەنگییەکانیشەوە دەبێت. یەکێکی تریان ئاڕستەی دروستە، کەئەو کەسانەن کەوا بیر دەکەنەوە ئەو شتانەی وابەستەی نماییشن، لە پێکھاتەی دەقن و ناتوانن خۆیانیان لێ دەرباز بکەن، دەیھێلنەوە، خۆیان ڕزگار دەکەن لەو شتە زیاد و بێکەڵکانەی خزمەت بە نماییشیان ناکات. بە کورتی وا بیر ناکەنەوە چ شێوەیک بۆ پڕوژەکەیان ھەڵببژێرن یان چ شتێک جوانە بیکەن، بەڵکو تەنها وا بیر دەکەنەوە چ شتێک ناشیرینە تا نەیکەن، گەر وابوو ئەوەی بیکەیت دروستە و جوانە.

 فێستیڤاڵی سلێمانى بۆ ده‌قی شانۆی کوردی بۆی سه‌لماندین

دیدی من

هه‌ڵکه‌وت محه‌مه‌د

زۆر ده‌مێکه‌ گفتوگۆی بێئه‌نجام له‌سه‌ر بابه‌تێکی گرنگ ده‌کرێت، ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ ئاخۆ  شانۆنامه‌ی کوردی  بوونی هه‌یه‌؟ وه‌ک هه‌ر شانۆنامه‌یه‌کی جیهانى، هه‌موو بنه‌ما و پرەنسیپ و مه‌رجه‌ گرنگه‌کانى شانۆنامه‌یه‌کی ته‌واوی تێدایه‌ یان نا؟

دیاره‌ زۆرێک له‌ گه‌نجانی چالاک و ئه‌کادیمی، شانۆکاری خوێنده‌وار و به‌ئاگا، له‌سه‌ر هه‌ڵسه‌نگاندنی ده‌ق سوورن له‌سه‌ر ئه‌وه‌ى که‌ شانۆنامه‌ى کوردی وه‌کو پێویست هێشتا بوونی نییه‌. ئه‌م بۆچوون و هه‌ڵسه‌نگاندنه‌ زۆر ده‌مێکه‌ قسه‌ی له‌سه‌ر کراوه‌، له‌ ڕابردوویشدا شانۆکاره‌ کورده‌ ئه‌کادیمییه‌کان و پسپۆرانی ئه‌م بواره‌، به‌تایبه‌ت ئه‌وانه‌ی که‌ له‌ هه‌نده‌ران خوێندنیان ته‌واو کردووه‌، زۆرێکیشیان ئێستاش له‌وێ ده‌ژین، ئه‌و بۆچوونه‌یان هه‌بووه‌، که ‌شانۆنامه‌ی کوردی زۆر لاوازه‌، تا ئیستاش ناتوانرێت وه‌ک شانۆنامه‌یه‌کی ته‌واو تۆکمه‌ مامه‌ڵه‌ی له‌گه‌ڵدا بکرێت، چونکه‌ ته‌واوی بنه‌مایه‌کی بەده‌قبوونی تێدا نییه‌!

ئه‌م بۆچوونانه‌ش  له ‌لایه‌ن نووسه‌رانی شانۆنامه‌کانه‌وه‌ په‌سه‌ند نه‌کراون و جێگه‌ی باوه‌ڕ نه‌بوون، هه‌ندێکیان به ‌ئاستی گه‌شکه‌گرتن تووڕه‌ ده‌بوون، هه‌ندێکی تر ده‌تۆران، هه‌ندێکی تریش سوور بوون له‌سه‌ر ئه‌وه‌ى ده‌قه‌کانى ئه‌مان سه‌رده‌می گریگ و ڕۆمان و فه‌ڕەنسا و سه‌رده‌می ئیلیزابێت و نووسه‌رانی ئیسکه‌ندیناڤییان تێپه‌راندووه‌. ئه‌م  باوه‌ڕبه‌خۆبوونه‌ بێبنه‌مایه‌یش ئه‌وانی  خستووەته‌ هه‌ڵه‌ی گه‌وره‌وه‌  و ده‌ست و بیری به‌ستبوونه‌وه‌، که‌ نه‌توانن بۆ نووسین و بابه‌تی باشتر و به‌پێزتر تۆکه‌مه‌تر هه‌وڵ بده‌ن، ئه‌وان سوور بوون له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی که‌  هێشتا بیر و هزری خه‌ڵک و ته‌نانه‌ت هونه‌رمه‌نده‌ ده‌رهێنه‌ره‌کان له‌ ئاست به‌رهه‌مه‌کانى ئه‌واندا نییه‌ و ناتوانن لێی تێبگه‌ن. به ‌باوه‌ڕی، ئه‌وان  ده‌قی شانۆنامه‌کان به‌ زمانێکی به‌رزی ئه‌ده‌بی نووسراون و باگراوندێکی فه‌لسه‌فی و ژیاریی به‌رزی له‌ پشته‌وه‌یه‌. ته‌نانه‌ت یه‌کێک له‌و نووسه‌رانه‌ له‌ چاوپێکه‌وتنێکدا گله‌یی ئه‌وه‌ی ده‌کرد، که‌ ده‌بوایه‌ شانۆنامه‌کانى وه‌ربگێڕدرێنه‌ سه‌ر زمانه‌ جیهانییه‌کان.

ئه‌وه‌ی سه‌یره‌، من له‌ ڕابردووه‌وه‌ تاکو ئیستا، به ‌درێژایی حەڤدە ساڵ، هیچ شانۆییه‌کی وام نه‌دیوه‌ که‌ شانۆنامه‌که‌ کوردێک نوسیبێتی و توانیبێتی هه‌موو بنه‌ماکانی ده‌قی تۆکمه‌ و پته‌وی له‌خۆ گرتبێت. هه‌رچه‌ندە نووسه‌رانی شانۆنامه‌ له‌ باشووری کوردستان که‌من، له‌ ‌په‌نجه‌کانى ده‌ست تێپه‌ڕ ناکات، که‌ ئه‌مه‌ش بۆ خۆی بابه‌تێکی تر و کێشه‌یه‌کی تری ناو بواری شانۆیه‌ له‌ کوردستان.

له ‌ماوه‌ى ڕابردوودا و به ‌هه‌وڵی سه‌ندیکاى هونه‌رمه‌ندانى کوردستان لقی سلێمانى، به‌رێوه‌به‌رایه‌تیی گشتیی هونه‌ر له‌ سلێمانى، به‌شی هونه‌ری شانۆ، فێستیڤاڵی سلێمانى بۆ ده‌قی شانۆی کوردییان ساز دا، که‌ ئه‌م فێستیڤاڵه‌ به‌ یه‌که‌م فێستیڤاڵ داده‌نرێت که‌ سه‌راپای ده‌قی کوردی بێت و ژانى له‌دایکبوونه‌که‌ی به‌ شانۆنامه‌ى کوردی بووبێت.

به گوته‌ی خۆیان، زیاتر له‌ ده‌ مانگی ڕه‌به‌قه‌ سه‌رقاڵی گوتوبێژی ته‌واو و سه‌رنجی که‌سانى پسپۆر و گرنگن، که‌ ئاستی فێستیڤاڵه‌که‌ چۆن بێ؟ چی بکرێت باشه‌؟ له ‌سه‌روو هه‌مووشیانه‌وه،‌ ئاستی ئه‌و شانۆنامانه‌ی که‌ دیاری کراون بۆ نماییش، ده‌بێ به‌رز بێ، به‌ هه‌ڵسه‌نگاندنی به ‌ناو که‌سی شاره‌زا و کامڵدا تێپه‌ڕ بێت و تا بتوانرێت  بیسه‌لمێنن که‌ شانۆنامه‌ی کوردی بوونی هه‌یه‌.

دوابه‌دوای ده‌ستپێکردنی نماییشه‌کانى فێستیڤاڵ، که‌ ڕۆژی دوو نماییش پیشان ده‌دران و به‌ ئاماده‌یی بینه‌رێکی ئێجگار زۆر خوێنگه‌رم، که‌ به ‌تاسه‌وه‌ به‌ره‌و هۆڵه‌کانى نماییش ده‌هاتن، تا بتوانن له‌ ناو هۆڵه‌کاندا که‌مێک چێژ و مه‌عریفه‌ وه‌ربگرن، شانازییه‌ک به‌وه‌وه‌ بکه‌ن که‌ فیستیڤاڵه‌که‌ گرنگه‌ بۆ ئێستای کوردستان.

به‌ڵام هه‌ر له ‌سه‌ره‌تاوه‌ بینه‌ر هه‌ستی به‌و مه‌ترسی و گومانه‌ و سه‌رلێشێواوییه‌ کرد که‌ کاره‌کان به‌پێی پێویست نین، بینه‌ر سه‌بری زۆر بوو، ئارامتر خۆی پیشان ده‌دا، ڕۆژانه‌ گه‌رمتر و به‌ هه‌ستێکی کوردانه‌وه‌ ده‌هاتنه‌وه‌ هۆڵه‌کانی شانۆ، ده‌یانگوت به‌ڵکو ئه‌م  نماییشه‌ باشتر بێ له‌چاو ئه‌وانی تر، که‌ پیشان دران.

جۆری شانۆنامه‌کان و بابه‌تی شانۆنامه‌کان، جۆری داڕشتن و بینا و ته‌کنیکی شانۆنامه‌کان، ئاستی بێمه‌عریفی و نازانستی و بێئاگایی و ناکارامه‌یی ئه‌وان له‌ نووسینی  شانۆنامه‌دا، به ‌ته‌واوه‌تی له‌ نماییشه‌کاندا ڕه‌نگی دابووەوە‌. من ڕاسته‌وخۆ ڕیژیسۆران تۆمه‌تبار ناکه‌م به‌ ئاستنزمی و بێبه‌هره‌یی و بێئاگایی ئه‌وان له‌ پیشه‌که‌ی خۆیاندا، هه‌ر وه‌ک نووسه‌رێکی که‌ به ‌شانۆنامه‌یه‌ک به‌شدار بوو له‌ فێستیڤاڵه‌که‌دا، لافی ئه‌وه‌ی لێ ده‌دا که‌ ده‌رهێنه‌ران ناتوانن و توانای ئه‌وه‌یان نییه‌ ئه‌م شانۆنامه‌یه‌ی ئه‌و، به‌ باشی و وه‌ک ئه‌وه‌ی خۆی ده‌یه‌وێت، بیخاته‌ سه‌ر شانۆ. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا، من گومانی ته‌واوم لا دروست بووه‌، له‌ پیشه‌مه‌ندی و به‌هره‌داریی هه‌ندێک له‌ ده‌رهێنه‌ره‌ به‌شداربووه‌کان، چونکه‌ ده‌رهێنه‌ری به‌ئاگا هیچ کات هه‌ڵه‌ی واناکات، ده‌قێ یان ده‌قێکی نزم بخاته‌ سه‌ر شانۆ، چونکه‌ ده‌رهێنه‌ر چه‌ند توانای به‌رزیش بێ وه‌ک ده‌رهێنه‌ر، چه‌ند هه‌وڵی زۆر بدات بۆ ئه‌و شانۆنامه‌یه‌، ئه‌و باخه‌ هیچی لێ سه‌وز نابێت. مێژووی هونه‌ری شانۆش گه‌واهیی ئه‌و ڕاستییه‌ن، که‌ ڕیژیسۆره‌ جیهانییه‌کان، هه‌رگیز به‌ شانۆنامه‌ى لاواز مه‌زن نه‌بوون، به‌ڵکو مه‌زنیی ئه‌وان به‌ کارکردن بووه‌ له‌سه‌ر شانۆنامه‌ مه‌زنه‌کان و جیهانییه‌کان، گه‌ردونی و ئه‌به‌دییەکان. ئه‌مه‌ش‌ با‌به‌تێکی ترە و کێشه‌یه‌کی تری شانۆکاره‌ کورده‌کانه‌، ده‌کرێ له‌ ئایینده‌دا باشتر و وردتر قسه‌ی له‌سه‌ر بکه‌م.

پۆستەری فێستیڤاڵی سلێمانی بۆ دەقی شانۆی کوردی

به ‌هه‌رحاڵ، شانۆکاران و بینه‌ر و هونه‌رمه‌ندان، تا کۆتا ڕۆژی نماییش له‌گه‌ڵ فێستیڤاڵدا به‌ڕێیان کرد، که‌ ڕۆژ به ‌ڕۆژ ناڕه‌زایی و هاواری ئه‌وان بۆ شکستی فێستیڤاڵ و لاوازیی ده‌قی کوردی و لاوازیی کاره‌کان زۆرتر ده‌بوو، به ‌جۆرێک که‌ وای له‌ لیژنه‌ی گشتیی فێستیڤاڵ کرد، که‌ کۆبوونه‌وه‌ی تایبه‌ت بکه‌ن و بڕیای هه‌ڵه‌ی گه‌وره‌ بده‌ن، بڕیاره‌که‌ش ئه‌وه‌ بوو که‌ لابردنی خه‌ڵاتی باشترین شانۆنامه‌ بوو له‌ فێستیڤاڵه‌که‌دا. ئه‌م بڕیاره په‌له ‌و خێرایه‌ی که‌ لیژنه‌ی ده‌ق دایان، ڕاسته‌وخۆ به‌بێ ئه‌وه‌ی به ‌خۆیان بزانن، شتێکی ته‌واوی فێستیڤاڵه‌که‌ی بۆ سه‌لماندین، چه‌ند خاڵێکی تریش بۆ پشتراست کردینه‌وه‌:

  1. شانۆنامه‌ی کوردی به‌ جۆرێک لاوازه،‌ که‌ هێشتا له‌ قۆناغی سه‌ره‌تادایه‌ و هه‌نگاوه‌کان خێرا نین بۆ دروستبوونی ده‌قی تۆکمه ‌و ته‌واو.

  2. لیژنه‌ی هه‌ڵبژاردنی ده‌ق، که‌ هه‌مان لیژنه‌ش دادوه‌رانی هه‌ڵبژادرنی باشترین ده‌ق بوون، نه‌شاره‌زان له ‌ناسینی ده‌قی باش و خراپ، بێئاگان له‌ ژانری شانۆنامه‌، بنه‌مای ده‌قی جیهانیی باش و پرەنسیپه‌کانی شانۆنامه‌ی به‌هێز  نازانن، چونکه‌ گه‌ر وانه‌بێت، بۆ بێهه‌ڵویست بوون له‌ ئاست لاوازی و بێتوانایی  شانۆنامه‌کان؟ به ‌جۆریک که‌ ئه‌وان بیانگوتایه‌ که‌ شانۆنامه‌ی کوردی له ‌ئاست ئه‌وه‌دا نییه‌ فێستیڤاڵکی بۆ ڕێک بخرێت، ئه‌وکات ده‌یانتوانی فیستیڤاڵه‌که‌ نه‌که‌ن، یان سیستمی فێستیڤاڵ بگۆرن، له‌ شانۆنامه‌ی کوردییه‌وه‌ بۆ شانۆنامه‌ی جیهانی. ده‌کرێت وانه‌بێ و ته‌نها بۆ ئه‌وه‌ی فێستیڤاڵێکی لۆکاڵی بکرێت و کۆمه‌ڵێک هونه‌رمه‌ند و شانۆکار له‌ شوێنه‌ جیاجیاکانى کوردستان بانگێشت بکه‌ن و دواتر له‌بری ئه‌مه،‌ ئه‌مانیش بانگێشتی فێستیڤاڵ بکرێنه‌وه‌. من ناچمه‌ ئه‌و ورده‌کاری و یاریکردنه‌ی فێستیڤاڵه‌وه‌، چونکه‌ له‌ ڕابردوودا گوتارم له‌سه‌ر ئه‌م بابه‌ته‌  نووسیوه‌، به‌ ناونیشانى بانگهێشتم بکه‌ تا بانگهێشتت بکه‌م، بانگهێشتم نه‌که‌ی بانگهێشتت ناکه‌م.

  3. ده‌رهێنه‌ره‌کانی به‌شداربووی ئه‌م فیستیڤاڵه‌، فێستیڤاڵ توانا و به‌هره‌ی ئه‌وانی خسته‌ گومانه‌وه،‌ که‌ گه‌ر ده‌قێک توانای ئه‌وه‌ی نه‌بێ کاری خۆت وه‌ک ده‌رهێنه‌ر، مه‌ودای کارکرن و خه‌یاڵ و ئه‌ندێشه‌ت به‌هێز و فراون بکات، چۆن کاری تێدا ده‌که‌یت؟ بۆ ئه‌کته‌رانی فێستیڤاڵ، کارەکته‌رێکی لاواز هه‌رچه‌ند هه‌وڵی ته‌واوه‌تی بده‌یت، چه‌ند خۆت شینومۆر بکه‌یته‌وه‌، چه‌ند هاوار بکه‌یت و بقیژێنی، ناتوانی یارییه‌کی ته‌واو باش وه‌ک ئه‌کته‌ر له ‌ناو ئه‌و که‌سایه‌تییه‌دا بکه‌یت. ئه‌ی باشه‌ چۆن بڕیار ده‌ده‌ی کار بکه‌یت و ڕازی بیت به‌وه‌ی نواندن بکه‌یت له‌ که‌سایه‌تییه‌کی لاواز و ناکامڵدا؟ به‌ڵگه‌ش زۆره‌، هه‌ندێک ئه‌کته‌رانی ناو کاسته‌کان زوو یان دره‌نگ هه‌ستیان به‌ لاوازیی ده‌ق و بێبنه‌مایی ده‌ق و  ناته‌واویی که‌سایه‌تیی ناو شانۆنامه‌کان کرد، هه‌ر له‌به‌ر ئه‌وه‌ش بوو زۆر له‌سه‌رخۆ و به ‌هێمنی و ئاقڵانه‌ لێی کشانه‌وه‌.

  4. ئه‌م فێستیڤاڵه‌ ئه‌وه‌ی بۆ ده‌رخستین که‌ شتێک نییه‌ به ‌ناوی شانۆی کوری، باشتر وایه‌ هه‌ر زوو له‌و نه‌خۆشییه‌ سامناکه‌ ده‌رباز بین، که‌ له‌ دێرزه‌مانه‌وه‌ به‌رۆکی وڵاتانی عه‌رەبیی گرتووه‌ و ئێستاش به‌ قووڵی به‌ ئیسقان و مۆخی شانۆکارانی خۆماڵیدا چووەته‌ خواره‌وه‌. هه‌ر کاتێکیش که‌سێک له‌ دڵسۆزیی خۆی بڵێ ”شانۆی کوردی بوونی نییه‌”، هه‌مووی لێی هه‌ڵده‌ستن و ده‌یانه‌وێت به ‌کۆمه‌ڵ هێرش بۆ ئه‌و که‌سه‌ به‌رن، چونکه‌ شته‌ ڕاسته‌که‌ی گوتووه‌. جاری واش هه‌یه‌ ده‌ڵێن ”تۆ ده‌ته‌وێت مێژووی دێرینی شانۆی کوردی له‌ناو به‌ری”.

  5. ئه‌م فێستیڤاڵه‌ ئه‌وه‌ی سه‌لماند، که‌ بینه‌ر به‌ئاگایه‌، بینه‌ر ده‌زانێ کامه‌ کاری باشه‌ و کامه‌ کاری خراپ، بینه‌ر هۆشیاره‌ و زیاتر له‌وان، بینه‌ر کاری جیدی و تۆکمه‌ و پیشه‌مه‌ندی حه‌ز لێیه‌.

دواجار له ‌ماوه‌ی پێنج ڕۆژدا بینه‌ر شوێنی شیاوی نه‌بوو بۆ دانیشتن، زۆربه‌ی له‌سه‌ر زه‌وی و به ‌پێوه‌ ده‌یانویست نماییشه‌کان ببینین، به‌ڵام هۆشیاریی ئه‌وان، دڵسۆزیی ئه‌وان، نه‌یهێشت نماییشه‌کان بوه‌ستێت، ئه‌مه‌ش سه‌ره‌تای ده‌رکه‌وتنی تیشکی خۆرێکی تره‌، دروستکردنی نه‌وه‌یه‌کی شانۆکاری پیشه‌مه‌ند، ئه‌و شانۆکارانه‌ش نه‌وه‌یه‌کی گه‌نج و چالاکن، که‌ ئێستا به‌ دید و فه‌نتازیا و خه‌ونێکی تره‌وه‌ هه‌وڵ ده‌ده‌ن، تاوه‌کو شانۆیه‌کی پڕ چێژ و هونه‌ر و پیشه‌مه‌ند له‌دایک بێت، شانۆیه‌ک، جیاواتر له‌ شانۆی  نه‌وه‌ی ڕابردوو.

لۆگۆی فێستیڤاڵ

مارا/ساد لە نێوان خوێندنەوە و نمایشدا، بەشی چوارەم

دیدی من

ڕزگار حەمە ڕەشید

(نمایشی مارا ساد بەرهەمی کۆڕی شانۆی با، بە هاوکاری بەڕێوەبەرێتی هونەری شانۆ و پەیمانگای هونەرە جوانەکانی سلێمانی؛ نوسینی پیتەر ڤایس، وەرگێڕانی شێرزاد حەسەن، دەرهێنانی هیوا فایەق، لە  ٦/١١/٢٠١٦ و ڕۆژانی دواتر لە هۆڵی ڕۆشنبیری سلێمانی نمایشکرا. )

پانتایی گشتی نمایش:

 دیکۆر و سینۆگرافیای ئەم کارە لەلایەن هونەرمەند “شیروان خان” ەوە دیزاینی بۆ کرابوو. هەرچەند ڕوناکی کەمترین ئامادەیی هەبوو، بەڵام سەرباری ئەوەش، ئەو دیزاینەی شیروان سەرنجی بینەرانی بەلای خۆیدا ڕادەکێشا.

   لە نمایشی مارا ساد دا سەر شانۆ دابەشکرابوو بەسەر چەند پانتاییەکی سەربەخۆدا، بە جۆرێک ئەگەر هەر یەك لەو پانتاییانە بە جیا وەر بگرین دەتوانین وەك ڕووبەرێکی سەربەخۆ ئاماژەیان بۆ بکەین، بەڵام بە هەمووشیان ڕووبەرێکی گشتی و فراوانی نمایشەکەیان پێکدەهێنا.

لای ڕاستی شانۆکە بە پەردەیەکی شینی تەنك جیا کرابووەوە، لەودیو پەردەکەوە کۆمەڵێك قەرەوێڵە دەبینران و کرابووە شوێنی ژیانی نەخۆشەکان. ئەو ڕووبەرە نیمچە داپۆشراوە بیرهێنانەوەیەکی بەردەوام بوو بۆ بینەران کە ئێرە نەخۆشخانەیەکی دەروونییە و ئەوانەی چیرۆکەکانمان بۆ دەگێڕنەوە نەخۆشەکانن. لە نێوان پێرفۆرمانس و ژیانی ڕاستەقینەی نەخۆشخانە زیندانئاساکەدا، تەنیا ئەو پەردە شینە زۆر تەنکە هەیە کە زۆر جار هەستت بە تێکەڵبوونی هەردوو جیهانەکە دەکرد. جگە لەوەی لە ساتی یەکەمەوە وەك شێوازێکی هۆشیارانە بۆ سوود بینین لە تەکنیکی “پێش- نمایش” بە دەنگە دەنگێکی هێمن ئامادەکارییەکی لە کۆ نەستی بینەرەکاندا دروستدەکرد، بە جۆرێك تا کۆتایی نمایشەکە ئەوەیان بیر نەچێت نەخۆشەکان لەو گۆشەیەدا ژیان بەسەر دەبەن، تەنانەت ئەو کاتانەش کە ئەو گۆشەیە لە تاریکییەکی تەواودا بوو، یان هیچ کردارێکی تێدا ئەنجا نەدەدرا.

“پێش- نمایش” تەکنیکێکی زیرەکانەیە، مێشکی بینەران ئامادە دەکات بۆ گەیشتن بە ئامانجێکی دیاریکراو، جگە لەوەی یارمەتی بەرەو پێشبردنی نەخشە و پیلانەکانی دەرهێنەر دەدات. لەم نمایشەدا، جگە لە دروستکردنی ئەتمۆسفێری خەستەخانەکە لەودیوی پەردەکەوە، هەر لە سەرەتادا دوو جاریش ڕوناکی دادەگیرسا و ساد هاواری لە جێبەجێکاری ڕوناکی دەکرد بیکوژێنێتەوە چونکە هێشتا ئامادە نین. ئەمەش دیسان وەك “پێش- نمایش” ئامادەکارییەکی باشە بۆ وریا کردنەوەی بینەران لە ڕووبەڕوو بوونەوەی تەکنیکی شانۆ لەناو شانۆ و یارمەتییان دەدات لە یاریەکانی نمایش نزیکتر ببنەوە.

بەشی سەرەوەی لای ڕاستی شانۆ تەرخان کرابوو بۆ جامخانەیەکی گەورە بە ڕەنگی سەوز و لە ناویشەوە مەقسەلەیەکی جێگیر کە بەردەوام لەبەر چاوی بینەراندا بوو. بەشی سەرەوەی لای چەپی شانۆش تەرخان کرابوو بۆ پلیکانەیەك و لەسەریەوە پەیژەیەك بەرەو بالکۆنییەك و لەوێشەوە دەچووە سەر دەرگایەك کە ئاشکرا نەبوو ئۆفیسی دکتۆرەکەیە، شوێنی خۆگۆڕینی سادە، یان تەنیا پارچە دیکۆرێکی ستەیجی نەخۆشخانەکەیە. حەوزێکیش لە ناوەڕاستی پێشەوەدا بە شێوەیەکی لاکێشەیی گەورە دروست کرابوو هەندێک جار بۆ سزادانی نەخۆشەکان بەکار دەهات، جارێك، لەو کاتەدا ساد باسی ماسیگر دەکات، هەموو دەستەکان (مجامیع) لە بەردەم حەوزەکەدا دەچنە سەر دەم و وای پێشان دەدەن ماسی دەگرن. لە کۆتاییشدا کۆردی بەو حەوزەدا دەپەڕێتەوە تا مارا بکوژێت. لە ڕاستیدا حەوزەکەش و مەقسەلەکەو سەبەتەی کەللە سەرەکان پێشتر لە نمایشی تری مارا ساد دا بەکار هێنراون و لێرەدا دووبارە بوون، بەڵام وەك پێویستیش نەخرابوونە خزمەت ئەم نمایشەوە.

 پەیوەندی بینەر و نمایش:

برووك لە پانتایی بەتاڵدا باسی ئەوە دەکات کە تەنیا شتێكی هاوبەش لە نێوان هەموو شێوازە شانۆییەکاندا ئەوەیە کە هەموویان پێویستیان بە بینەرە. زۆربەی شانۆکارانی ئەم نەوەیە بۆ برەودان بە پەیوەندی نێوان نمایش و بینەران فۆکەس دەخەنە سەر چەمکی “هۆگربوون”” intimacy ” و “بەشداری بینەران” . لەم ڕووەوە گرووپە شانۆییەکان ڕێچکەی جیاواز جیاواز تاقی دەکەنەوە تا باشترین ڕێگەی گەیشتن بە بینەرەکانیان بدۆزنەوە، دیارە ئەمەش پەل دەهاوێت بۆ دووبارە خوێندنەوەی جوگرافیای شانۆ و پرسیارە گرنگەکانی ئەو نێوەندە سۆسیۆ- ڕۆشنبیرییە لەو ساتە مێژووییەدا. بە درێژایی مێژووش ئەم گەڕان و لێکۆڵینەوانە شێوازە کارکردنی تایبەت بەو قۆناغانەیان هێناوەتە ئاراوە. ئاخۆ هێنانی بینەران بۆ سەر تەختەی شانۆ، دابەزاندنی شانۆ بۆ ناو هۆڵەکە، گەمارۆدانی بینەران بە نمایش، یان دوورخستنەوەیان لە یەك باشترین ڕێگای گەیشتنە بەو هۆگربوون و بەشداری پێکردنە؟  شانۆی خاوەن ستەیجی بەرز یارمەتی دروستکردنی ئەو دوورییە دەدات لەنێوان ئەکتەر و بینەراندا، ئەکتەرەکان لە ڕوناکیدا نواندن دەکەن و بینەرەکان لە تاریکییەوە تەماشا دەکەن. دواتر لە هەندێك شانۆی سەدەی بیستدا ئەوەی پێی دەگوترێت “دیواری چوارەم” ڕوخێندرا و لەو ڕێگایەوە پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆتر و گەرموگوڕتر لەنێوان ئەکتەر و بینەرەکانیدا دروست دەکرا. ئێستاش پرسیاری گرنگی شانۆ هێشتا ئەوەیە ئاخۆ پەیوەندی لەگەڵ بینەرەکانیدا چۆن ببەستێت، یان چۆن کاریگەرییان لەسەر دابنێت. لە نمایشی مارا ساد دا جگە لە چەند ساتێکی کەم، ئەو دوورییەی نێوان بینەر و ئەکتەر پارێزرابوو. شێوازی گێڕانەوەو ڕیتمی هونەری و دایەلۆگەکان هۆکاری گرنگ بوون بۆ دروستکردنی ئەو ئاوێتە بوون و لێک نزیکبوونەوەیە، بەڵام هاتنی مارا بۆ ناو بینەران و داوای ساد لە بینەران بۆ کچێکی خۆبەخش ، جۆرێك لە پچڕانی دروست دەکرد، چونکە تێکڕای نمایشەکە لەسەر وەهماندن Illusion بنیاد نرابوو، بەڵام وەهماندن بە شێوازی شانۆ لەناو شانۆ، وەك ئەوەی دەقەکەی پێنوسراوە و نمایشەکەیشی لەسەر بینا کراوە.  شانۆ لەناو شانۆش بە خۆی دوو ئاستی وەهماندن بەسەر کارەکەدا دەسەپێنێت ( ١/ خودی نمایشەکە  ٢/  نواندن و بەرجەستەکردنی چیرۆکی دووەمی ناو نمایشەکە) هەندێك دەرهێنەر  بە مەبەستی کاریگەریدانان لەسەر بینەر، یاری وەهماندنەکە دەبەنە ئاستی سێیەم. لەو حاڵەتەدا جگە لە گەمەی دەربڕینی کارەکتەرەکان لەناو شانۆکەدا و شانۆی ناو شانۆکەدا، ئەکتەرەکان وەك خۆشیان ئامادەییان دەبێت. لە مارا ساد دا یاری وەهماندنەکە وەك گەمەی شانۆ لەناو شانۆ کاری پێکرابوو، وەك تێکستەکەی ڤایس خۆی. بینای ئاستی سێیەمی وەهماندن وەك گەمەیەکی شانۆیی لەم نمایشەدا کاری پێ نەکرابوو، بۆیە بینەر هەستی بە پچڕانێك دەکرد لەو ساتاندا کە پێشتر باسم کردن. جگە لەوەی دایەلۆگی کۆتایی دکتۆر : با کتێبی مێژوو داخەین و بگەڕێینەوە بۆ ئێستا کە ساڵی ١٨٠٨ە…. چونکە ئێمە لە چاخێکی تازەداین، ئەمڕۆ جیاوازە لەگەڵ دوێنێ، ئیمڕۆ نە چەوسێنەر ماوەو نە تاوانی گەورەو نا بەجێ…هتد)  گۆڕینی ئەو مێژووە بۆ٢٠١٦  نەك خزمەتی بە نمایشەکە نەکرد، بەڵکو وەك کۆنکلوژن و دەرەنجامی نمایشەکەی لێهات. وەك ئەوەی هەموومان هاوڕا بین لەسەر ئەوەی ئێستا نە چەوسێنەر ماوەو نە تاوانی گەورە. کە من دڵنیام ئەوە نە گوتاری دەرهێنەرەو نە هی بەشداران.

ساتە زۆر تایبەتەکانی نمایش:

١/ ئەو دیمەنەی مارا قسەی بۆ کۆمەڵەی نیشتمانی دەکرد و توانیبووی جڵەوی دەسەڵات بەسەریاندا بگرێتە دەست و زۆرینەی دەنگەکان بەلای خۆیدا ڕا بکێشێت، بە جۆرێك وردە وردە کۆنترۆڵی هەموویانی دەکرد و دەیکردنە هاو بۆچوونی خۆی، ساد لای مەقسەلەکەوە بێ جووڵە وەستابوو تەماشای دەکرد، وەك ئەوەی بەهێز بوون و سەرکەوتنی مارا کۆتایی بە جیهانەکەی ساد بهێنێت. جگە لە خوێندنەوەی ماناکانی ئەو ساتە، لە ڕووی ئیستاتیکیشەوە وێنەیەکی شانۆیی زۆر سەرنجڕاکێش بوو، بە جوانی کار لەسەر ڕێکخستنی دووری کرابوو.

٢/  جەللادەکەی لای مەقسەلەکەوە کاتێك سەری قوربانییەکانی  دەپەڕاند دەمامکێکی بەستبوو. دواتر لە کۆبوونەوەی کۆمەڵەی نیشتمانی و سەرکردەکاندا، هەموویان دەمامکیان بەستبوو. وەك دەلالەتێکی ئایکۆنی ” کە لەم نمایشەدا زۆربەی ئاماژەکان بە خوێندنەوەیەکی سیمۆلۆجی، بە دەلالاتی ئاکۆنی بارکرابوون” ، ئەمەش گواستنەوەیەکی ڕاستەوخۆیە بۆ بەستنەوەی مەدلوولی ڕستەکان بە وێنە کردەییە شانۆییەکەوە، ئەویش لەو گۆشەیەی دەقەکەوە کە باس لە شۆڕشگێرەکان دەکات چۆن بوونەتەوە بە جەللاد.

٣/ بینینی ئاکام تایەر لەم نمایشەدا ئاسوودەییەکی زۆری دەبەخشییەوە، نەك تەنیا لە بەرزی ئاستی ئەدای کارەکتەری ساد دا، کە بە بڕوای من توانرابوو تواناکانی بتەقێنرێنەوەو بەتەواوی بخرێنە خزمەتی ئەم نمایشەوە، بە تایبەتیش کاتی لێدانەکە، بەڵکو توانایەکی مەعریفی بەرزیشی نمایش دەکرد، ئەدای ئەکەترێکی هۆشیار بە وردەکاری هێڵە فەلسەفیەکانی کارەکتەرەکە.

٤/ ئامادەیی نەوا ( پیانۆژەنەکە) لە سەرەتاوە تا کۆتایی توانیبووی ڕیتمی نمایشەکە دەستنیشان بکات و کۆنترۆڵی پانتایی گشتی شانۆکە بکات. نەوا لەم کارەدا بە دەنگ و پیانۆ ژەنین و نواندن وەك ڕۆحی نمایشەکە دەبینرا.

٥/ هەرچەندە لەم کارەدا تەها محەمەد بەشێکی زۆری قورسایی کارەکتەرەکەی کورت کردبووەوە بۆ دەنگێکی بەرز و تا ڕاددەیەك هاوار کردن، کە ئەمە زۆر زیانی بە نواندن و بەرجەستەکردنی کارەکتەری “مارا” گەیاندبوو، بەڵام لە گۆڕینی کارەکتەرەکاندا، لە مارا وە بۆ نەخۆش، توانای ڕاستەقینەی تەها دەبینرا، بە تایبەتیش ئەو کاتەی تووشی ترس دەبوو وە خۆی تێکەڵی نەخۆشەکانیتر دەکرد.

٦/ سیمۆن “نوا” وەك ئەکتەرێکی وریا لەناو دەستەکاندا( مجامیع)، بەتایبەتی ئەو کاتەی پاڵیان پێوە دەنان بگەڕێنەوە لای قەرەوێڵەکان، زۆر بە نەرمی بە بزەیەکی جوانەوە دەیویست بەرەو بینەرەکان بڕوات، کە سستەرەکانیش ڕێگرییان لێ دەکرد، بێزاری خۆیی پیشان دەدا و لە هەمان کاتدا تەماشای بینەرەکانی دەکرد و بۆیان پێدەکەنی. زۆر زیرەکانە و بە وریایی ئەکتەرێکی لێهاتووەوە حاڵەتە دەروونییە زۆر شڵەژاوەکانی کارەکتەرە نەخۆشەکەی بەرجەستە دەکرد

٧/ جاك- رۆ ” تاهیر عەبدولواحید” وەك پێشتر باسمانکرد، بە جووڵە گرژەکانی و هاوارەکانی هەوڵیدەدا کارەکتەری قەشەیەکی ڕادیکاڵی هەڵگەڕاوەی تووڕە بەرجەستە بکات. یەکێك لە ساتە زۆر سەرنجڕاکێشەکانی ئەو کاتە بوو دەستی دەخستە پشتیەوە و بە شێوەیەکی تێکەڵ لەنێوان کارەکتەری نەخۆشێك و کارەکتەری جاك رۆ بەرەو پێشی شانۆکە دەگەڕایەوە بۆ تەواوکردنی دایەلۆگەکانی.

٨/ حیکایەتخوان: (شاد شەوکەت) جەستەیەکی ئامادە بۆ کارکردن، هەرچەندە هەندێجار لە دایەلۆگەکانیدا پەلەی دەکرد و بینەر فریای ووشەکانی نەدەکەوت، بەڵام بە جەستە توانیبووی سەر تەختەی شانۆ داگیر بکات، بەتایبەتی لەو شوێنەدا کە یەکێك لە نەخۆشەکان بەملاو بەولادا هەڵیدەدات، زۆر هونەریانەو ەك ئەکتەرێکی بەتوانا ئەو ساتانەی بەرجەستە دەکرد.

بەگشتی نمایشەکە و ئەکتەرەکان ووزەیەکی زیندوویان پێشکەش کردین، هیوادارم ستافی ئەم کارەش لە گەڕان و پرسیار و ڕاڤە و ڕاهێنانەکانیان شانبەشانی هونەرمەندە چالاکەکانی تری ئەو بوارە بەردەوام بن و هەمیشە دۆزینەوەی تازەترمان پێشکەش بکەن.

تەواو

مارا/ساد لە نێوان خوێندنەوە و نمایشدا، بەشی سێیەم

 

دیدی من

ڕزگار حەمە ڕەشید

(نمایشی مارا ساد بەرهەمی کۆڕی شانۆی با، بە هاوکاری بەڕێوەبەرێتی هونەری شانۆ و پەیمانگای هونەرە جوانەکانی سلێمانی؛ نوسینی پیتەر ڤایس، وەرگێڕانی شێرزاد حەسەن، دەرهێنانی هیوا فایەق، لە  ٦/١١/٢٠١٦ و ڕۆژانی دواتر لە هۆڵی ڕۆشنبیری سلێمانی نمایشکرا. )

لاقەکردنی نەخۆشێك لەلایەن سادەوە:

   لە یەکێك لە ساتەکانی نمایشدا، ساد دەڵێت: “پڕ بە دڵ حەز دەکەم کچێك لە باوەش بگرم”، دواتر کچێك لەناو دەستەکاندا هەڵدەبژێرێت و داوای لێدەکات لەو کاتەدا کە ئەم باسی شۆڕش دەکات، ئەو کچە بە قامچییەك بکەوێتە وێزەی ( کە بەڕای من ئەمە یەکێك بوو لە ساتە زۆر جوان و تایبەتەکانی نمایشەکە) دواتر و لە نزیکی کۆتایی نمایشەکەدا ساد هەمان ئەو کچە دەفڕێنێت بۆ ژێر زەمینەکە. لێرەوە دەمەوێت باسی ئەوە بکەم کە کرداری لاقەکردنەکە بە کێشەیەکی نا ئاساییدا تێدەپەڕێت. ئێمە ساد دەبینین وەك هەڵۆ هەڵدەکوتێتە سەر کچەکە و دەیڕفێنێت، کچەکە زۆر بەرگری دەکات و لە ژێرزەمینەکەشەوە گوێمان لە دەنگی هاواری ناڕەزایەتیەکانیەتی. کەچی دواتر کە دێتە دەرەوە سوپاسی مارا دەکات و یەکەم کەسیشە گۆرانیەکە دەڵێتەوە: خێری شۆڕش دەبێت چی بێت گەر نێر و مێ تێکنەئاڵێن. دیارە ئەگەر پرۆسەکە بە شێوەیەکی  ئاسایی تێبپەڕیایە، دەمانتوانی بیر لەوە بکەینەوە ئەمە دەشێت ئەو کچە منداڵە ١٤ ساڵانەیە بێت کە ساد لە نەخۆشخانەکە ( وەك ئەوەی لە مێژووی ڕاستەقینەی ژیانی ساد دا هەیە) کردوێتی بە دۆستی خۆی. واتە پەیوەندی سێکسی نێوان ساد و دۆستەکەی. بەڵام هەمیشە لاقەکردن پەرچەکرداری زۆر دوژمنکارانەی بەدوای خۆیدا دەهێنێت نەك سوپاسگوزاری و بڕوا هێنان. ئێمە چۆن لە ساد تێدەگەین و خوێندنەوەی بۆ دەکەین و چیرۆکەکانی دەبیستین، ئەوە تێڕوانینی ساد خۆیەتی، بەڵام کرداری لاقە کردنەکە نەك سیکسکردن، کەسێکیتر تێوە دەئاڵێت کە لەناو دەستەی خەڵکەوە فڕێنراوە ( مجامیع) و یەکێکە لە نەخۆشەکان.

 سەماکە وەك ساتێک بۆ پشووی بینەران:

لە ڕووی هونەرییەوە سەماکەی کۆردی و دۆبریێ ساتەوەختێکی ئیستاتیکی گرنگە بۆ نمایشێکی دوو سەعاتی، پشوویەك بە بینەرەکانی دەدات و لێیان دەگەڕێت هەناسەکی تازەبوونەوە بدەن، بەڵام سەمای فلامینگۆ بۆ کارەکتەری کۆردی چ ئەکتەر و چ بینەران دوور دەخاتەوە لە باکگراوندی ئایینی کەرەکتەرەکە، ئەمەش دابڕانێکی قووڵە لە سەرجەم هێڵە درامییەکانی داڕشتنی تایبەتمەنێتیەکانی و هۆکاری ڕاکێشانی ئەو کارەکتەرە مێژووییە، لەناو چەندەها کارەکتەری گرنگیتردا، بەو پیشاندانە وردانەوە کە بریتین لە ژیانی ئەو لەناو نەخۆشخانەکەدا و ڕابردووی ئەو لە ژیانی دێر و کەنیسە و سرووتە ئایینیەکاندا. خەواڵوویی کارەکتەرەکە زۆر نزیکە لە بەرجەستەکردنی کاریگەری ئایین لەسەر زیهنییەتی ئەو کەسانەی دوای کەوتوون. ئەوەی مارا دەکوژێت کەسێکی ئایینیە نەك نەیارێکی سیاسی، بەڵام ئەوانەی تلیاکی عەقیدەیان دەرخواردی کۆردی داوە و خستوویانەتە سەر ڕێگای کوشتنی کەسێك، نەیارە سیاسییەکانن. کۆردی گەیشتۆتە ئەو بڕوایەی بە کوشتنی مارا، سەرجەم کێشە ئابووری و سیاسی و کۆمەڵایەتیەکان چارەسەر دەکرێن، کۆردی: مارا، من هاتووم تۆ بکوژم تا هەموو خەڵك ئازاد بن. گەیشتنی کۆردی بەم فاکتە ڕەهایە، پەیوەندی بەو ئامادەییەوە هەیە مرۆڤی دیندار هەیەتی بۆ جێبەجێکردنی ئەرکە دنیاییەکانی خۆی، بۆ مسۆگەر کردنی ژیانێکی باشتر لەو دیو پەردەی ژیان خۆیەوە. ئەم کارەکتەرە، وەك ئەوەی لە دەقەکەدا هەیە، بەشداری هیچ چالاکییەکی دەستەکان ( مجامیع) ناکات و کاتەکانی خۆی بە خەوتنەوە بەسەر دەبات، عاشقی دۆبریێیە، بەڵام ناهێڵێت هیچ پەیوەندییەکی جەستەیی لە نێوانیاندا دروست ببێت، پێیوایە لە ژیانەکەیتر دەتوانن بەیەك بگەن وبەختەوەر ببن. گۆڕینی ئەم ڕوخسارە بە کچێکی دنیایی و سەماکەر، تا ڕاددەیەک تێگەیشتنەکانمان بۆ ئەو کارەکتەرە و گرنگی بوونی ئەو هێڵە مەعریفییەی نمایشەکەمان لێ ئاڵۆز دەکات.  لە دیزاینی کارەکتەرەکەدا و ئامادەیی جەستەیی کۆردی لەسەر ستەیجەکە و جووڵانەوەکانیدا، ئەوەی جێگای سەرنج و دەستخۆشییە جووڵە ڕێکەکانیەتی. بە درێژایی نمایشەکە ئێمە کۆردی دەبینین بەسەر کۆمەڵێك هێڵی ڕێکدا هەنگاو دەنێت، یان بە جووڵانەوەکانی  کۆمەڵێك هێڵی ڕێك دروست دەکات. سەرەتا دەیبینین بە شێوەیەکی تەریب بە بینەران ڕاکشاوە، دواتر بە هەمان شێوە بەرز دەکرێتەوە و دەهێنرێتە پێشەوە بۆ ناساندن، ئیتر لە هەموو پاڵکەوتنەکانیدا ئەو شێوە تەریبەی وەر گرتووە و هەموو جارێکیش کە بە ئاگای دەهێننەوە، بە چالاکییەکەوە کە لە کەسی خەتوو ناوەشێتەوە، هەنگاو بۆ پێشەوە دەنێت و هەنگاوەکانیشی لە کۆمەڵێك هێڵی ڕێك زیاتر نین. هێڵی ڕێکیش وەك ئاشکرایە هێمایە بۆ فەرمان بەجێهێنان، هاوشێوەیی، ڕێکوپێکی و پاراستن و دووری لە ترس و دڵەڕاوکێ. زۆر جاریش هێڵی ڕێك هێمایە بۆ سپیریچوالیزم. هەموو ئەو تایبەتمەندێتیانەش فۆرمی ڕاستەقینەی کارەکتەری کۆردین بە نواندنی نەخۆشێکی دەروونی کە خۆیی لەناو ئەو کارەکتەرەدا تواندۆتەوە، دواجاریش بە نواندنی خوێندکارێکی شانۆ لە سەرەتاکانی کارکردنیدا وەك ئەکەرێك ( دیە عەلی ) بۆ بەرجەستەکردنی هەردوکیان. وەك لەسەرەتادا باسمان کرد، ئەو وردەکارییە لە جیاکردنەوەی شێوازی جووڵانەوە و ڕۆیشتنەکانی سەر شانۆ، یەکێکە لە خاڵە پرشنگدارەکانی ئەم نمایشە کە هەست دەکەیت ئەکتەرەکان بە یارمەتی دەرهێنەر ( هیوا فایەق) تایبەتمەندێتییەکانی کارەکتەرەکانیان لەسەر هەڵچنیوە.

لێرەدا بە پێویستی دەزانم وەك چۆن باسی هێڵە ڕێکەکانی کۆردیمان کرد، دەربارەی هەندێك لە کارەکتەرەکانی تریش قسە لەسەر هێڵی جووڵانەوەکانیان بکەین لە پانتایی نمایشەکەدا، چونکە وا دەردەکەوێت هەر یەکەیان و شێوازێکی تایبەتییان بۆ دەستنیشانکراوە، ئەمەش ڕێگایەکی دروستە بۆ گەیشتن بە کارەکتەرەکە.

مارا زۆربەی کات لەناو بانیۆکەیدا دانیشتووە، بە درێژایی نمایشەکە سێجار شوێنی بانیۆکە دەگۆڕدرێت ( لە سەرووی لای ڕاستەوە بۆ ناوەڕاستی لای چەپ و دواجاریش بۆ خوارووی لای ڕاست) ئەم سێ جووڵەیەی مارا و بانیۆکەی شێوەی سێگۆشەیەك دروست دەکات. وەك دەزانین سێگۆشە لە هەزاران ساڵ پێش زایینەوە بە چەندین دەلالاتی فیکری و ڕۆحی و کۆمەڵایەتی بار کراوە، بەڵام هەر کاتێك قسە دێتەوە سەر سێگۆشە، ناتوانین خۆمان لە ژمارە سێ بدزینەوە، چونکە سێگۆشە لە زۆربەی زمانەکاندا پەیوەستە بە ژمارە سێ وە. زۆربەی وانەکانی تەسەووفیش ژمارە سێی لەخۆ گرتووە.  لە کۆنەوە وەزیفەی ژمارەکان بەم جۆرە جیا کراونەتەوە، ژمارە ١ بریتییە لە هێز، دەسەڵات، نێر، ڕەچەشکێن و ئاکتیڤ، بەڵام بیرکەرەوە و فەلەسوف نییە، بەڵکو شەڕکەر و هێرشبەرە. ژمارە ٢ فێمینیانە، هێزێکی مێینەی ئاشتیخوازە، تاکتیک و دیبلۆماسییەت بەکار دەهێنێت بۆ فەراهەمکردنەوەی ئاشتی. لێرەوەیە ژمارە ٣ بریتییە لە فەزیلەت و حیکمەتی ڕاستەقینە، بۆیە سێگۆشەش لەناو ئەو مێژووە ڕەمزییەدا هەمان ئەو مەدلوولانە هەڵدەگرێت و لێرەوەیە ئەو سێگۆشەیەی بە مارا و بانیۆکەی دروستدەکرێت شوێنی مارایە وەك شۆڕشگێڕێك و حەکیمێکی شۆڕشی فەرەنسی، بەو شێوەیەی خۆی بانگەشەی بۆ دەکات.  ئەوەی لێرەدا گرنگە باسی بکەین شێوە نواندنی کارەکتەری مارایە لەلایەن هونەرمەند ( تەها محەمەد)ەوە. جیاوازی مارا و ساد، لە جیاوازی ئەدا کردنیاندا تا ڕاددەیەك هێڵەکانی گوتاری نمایشمان بۆ دەکێشن، مارا لە شێوە جووڵانەوەکانیدا بە کردنەوەی زۆری جەستە و جووڵانەوە  فراوانەکانی و بە تۆنی دەنگدا شێوازێکی کلاسیکی نواندنمان پیشاندەدات، بە پێچەوانەی شێوە نواندنی کارەکتەری سادەوە لەلایەن هونەرمەند ( ئاکام تاهیر)ەوە، کە پڕە لە جووڵانەوەی ئازاد و مۆدێرن. لێرەوە ئەگەر بە کورتی ئەو خاڵە بووروژێنم، لە سیاقی ئەدای کارەکتەری مارا و ساد دا وەك دوو جەمسەری گرنگی ململانێ فیکرییەکە لەم نمایشەدا، دەبینین مارا نوێنەرایەتی شێوازێکی کۆنی بیرکردنەوە دەکات کە بریتییە لە شۆڕش و بەردەوامیدان بە شۆڕش، تا پاککردنەوەی دەسەڵات لە گەندەڵکاران و بازرگانەکانی شۆڕش، لە نمایشەکەدا ئەمە وەك شێوە کلاسیکییەکەی بیرکردنەوە پیشاندراوە. بەڵام ساد، وەك کارەکتەری سەر تەختەی شانۆ، نەك نوێنەرایەتی فۆرمی خودی ساد ناکات، بەڵکو بەشێوەیەکی زۆر مۆدێرن و لە فۆرمێکی گەنجانەی پڕ وزەدا ئامادەییەکی چڕی لەسەر شانۆ هەیە و تێکڕای ڕوبەرەکەی داگیر کردووە و بەکار هێناوە.  ئەم دوو شێوازەی بەرجەستەکردن، تای تەرازووی هەڵسەنگاندنی حەقیقەت لە نێوان مارا و ساد دا بەلای ساد دا دەشکێنێتەوە، هەرچەندە خودی دەقەکەش و گفتوگۆی ستافی نمایشەکەش جۆرێك لە بێلایەنییان ڕاگەیاندووە، بەڵام دابەشکردنی جۆری ئەدای کارەکتەرەکان ئەو بەد گومانییە دروست دەکات.

هەر لە درێژەی هێڵەکانی جووڵەی کارەکتەرەکاندا دەبینین زۆرجار ساد بە هێڵی بازنەیی و نیو بازنەیی پانتایی ستەیجەکەی بە جووڵەی ئازاد پڕ دەکردەوە و گوزارشتی لە خۆی دەکرد.  بازنە لە زۆربەی کەڵچەرە جیاوازەکاندا هێمایە بۆ خۆر، لەو دیوەیەوە کە سەرەتا و کۆتایی نیە، ئەمەش بەشێکە لە تایبەتمەندێتییەکانی ساد، جگە لە مەدلوولە زۆرەکانیتری. هەروەها جاك رۆ ( تایەر عەبدولواحید) بەردەوام بە هێڵی چەماوە و جووڵەی نێگەتیڤ و  جەستەیەکی تووڕە گوزارشتی لە یاخیبوونەکانی کارەکتەرەکە دەکرد لە ئایین و دەسەڵات و شۆڕشگێڕە گەندەڵەکان، جگە لە  بەکارهێنانی ئێکس لە فۆرمی جووڵە وەستاوەکانیدا بۆ گوزارشت کردن لە خواستی ڕەتکردنەوەو یاخیبوونی کارەکتەرەکە.

ماویەتی

مارا/ساد لە نێوان خوێندنەوە و نماییشدا، بەشی دووەم

 

دیدی من

 

ڕزگار حەمەڕەشید

 

شانۆیی مارا/ساد بەرهەمی کۆڕی شانۆی با، بە هاوکاریی بەڕێوەبەرێتیی هونەری شانۆ و پەیمانگەی هونەرەجوانەکانی سلێمانی، لە نووسینیپیتەر ڤایس، وەرگێڕانی شێرزاد حەسەن، دەرهێنانی هیوا فایەق، لە  ٦/١١/٢٠١٦ و ڕۆژانی دواتر لە هۆڵی ڕۆشنبیریی سلێمانی نماییش کرا.

مارا/ساد باس لە نەخۆشخانەیەکی دەروونی دەکات بە ناوی شارنتۆن، کە لە ساڵی ١٦٤٥ەوە دامەزراوە و بە چارەسەرە مرۆییانەکەی بۆ نەخۆشەکانی ناسراوە، بەتایبەتییش لە سەرەتاکانی سەدەی نۆزدە  لە ژێر چاودێریی کۆڵمیێردا. ئەو نەخۆشخانەیە کۆمەڵێک نەخۆشی بەناوبانگی گرتووەتە خۆی، لە ناویاندا مارکیز دی ساد لە ساڵی ١٨٠١ تا ١٨١٤. ساد وەک ئەرستۆکراتێک و فەیلەسووفێک و نووسەرێک و تاوانبارێک ناوی دەرکردووە، نووسینەکانی پڕ بوون لە دیمەنی ئاشکرای سێکسی و توندوتیژی و سوکایەتیکردن بە کەنیسەی کاسۆلیکی.  لە ماوەی شۆڕشی فەرەنسیدا، بە نوێنەری کۆنگرەی نەتەوەیی هەڵبژێردرا، سیازدە ساڵی کۆتایی تەمەنی لە نەخۆشخانەی دەروونی بەسەر برد، زۆربەی کارەکانی لە زیندانەکان نووسیوە. ساڵی ١٨٠١ بە هۆی کتێبی جەستین و جولییەت، ناپۆلیۆن بۆناپارت فەرمانی گرتنی دەرکرد و دواتریش گواسترایەوە بۆ نەخۆشخانەی دەروونیی چارنتۆن. بەڕێوەبەری نەخۆشخانەکە، کۆڵمیێر،  ڕێگەی دا هەندێک لە شانۆنامەکانی خۆی لە ڕێی نەخۆشەکانەوە ئامادە بکات و بۆ خەڵک نماییشیان بکات. کۆڵمیێر بەوە ناسرابوو و ڕەخنەی لێ دەگیرا، لیبڕاڵانە هەڵسوکەوت لەگەڵ نەخۆشەکانیدا دەکات و ڕێگەی دەدان بە هونەر گوزارشت لە خۆیان بکەن.

ڤایس بۆ کۆکردنەوەی چەندین چیرۆک و چەندین دەنگی جیاواز، شێوازی شانۆ لە ناو شانۆی بەکار هێناوە. دەیەوێت لە ڕێگەی باسکردنی شۆڕشی فەرەنسییەوە چەندین بابەتی گرنگ و هەستیار بخاتە ژێر تیشکی لێوردبوونەوەوە. ساد دەکات بە نووسەری گریمانەکراوی ئەو چیرۆکەی لە نەخۆشخانەکەدا نماییش دەکرێت، بۆیە بینەران بە بەردەوامی بەدوای جیاکردنەوەی چیرۆکەکەی سادەوەن لە چیرۆکەکەی ڤایس. ڤایس لە ڕێگەی ڕووداوەکانی شۆڕشی فەرەنسی و فیگەری دی سادەوە پرسیاری گەیشتن بە دونیایەکی باشتر لە چەندین ڕووەوە دەخاتە ژێر لێکۆڵینەوە و تێڕامانەوە. ئەو شۆڕشەی بە یەکێک لە ڕووداوە گرنگەکانی مێژووی مرۆڤایەتی دادەنرێت، دە ساڵ و نیو بەردەوام بوو (١٧٨٩- ١٧٩٩)، ماوەیەکی درێژ لە هەڵگەڕانەوەی کۆمەڵایەتی و سیاسی. ئەو شۆڕشە کۆتایی بە سیستمی پادشایەتی هێنا و بە کۆماری جێگەی گرتەوە. بە چەندین ناڕەزایەتی و هەڵگەڕانەوەی پڕ لە توندوتیژیدا تێپەڕی و دواجاریش لەسەر دەستی ناپۆلیۆن گەیشتە قۆناغی دیکتاتۆری و زۆربەی پرەنسیپەکانی شۆڕشی بە ئەورووپادا بڵاو کردەوە، کە پێک هاتبوو لە بۆچوونە لیبڕاڵ و ڕادیکاڵەکان و گۆڕانکاریی قووڵی لە مێژووی نوێدا دروست کرد.

ئەگەر شۆڕش جۆرێک بێت لە یاخیبوون لەو سیستمەی لەئارادایە، ڤایس هێڵەکانی ئەو یاخیبوونەمان بەم شێوەیە بۆ دەکێشێت:

ساد نوێنەرایەتیی ئەو جۆرەیە لە یاخیبوون دەکات، کە تەنیا لەپێناوی یاخیبووندایە و هیچ پلانێکی بۆ مانەوە و شوێنپێدانان نییە. هەرچەندە چەندین پرسیاری ئەنتۆلۆجی و گرنگ دەوروژێنێت، ساد: “مارا من چاک دەزانم ئەم شۆڕشە بەرەو کوێ دەمانبات، بەرەو نەمانی مرۆڤ وەک خودێکی تەنیا، تا هێدی‌هێدی دەتوێتەوە، دەخرێتە ناو ئەوانی تر، یەک ڕەنگ و یەک شێوە.” بەڵام تەنیا ئەو چرکەساتە دەژی کە تیایدایە. ساد: “ئەو کاتەش کە نامێنم و لەناو دەچم، دەمەوێت هیچ شوێنەوارێک لەدوای خۆم بەجێ نەمێنێ، تا بۆم بکرێ ئەسەری بوونم بسڕمەوە.” لێرەدا بە پێویستی دەزانم ئاماژە بۆ ئەو جووڵە خێرایانەی ساد بکەم لە نماییشەکەدا، کە زۆر بە وردی ئەم حاڵەتەی بەرجەستە دەکرد و وەک کارەکتەرێکی نهێلیست هەستت دەکرد بە قاچ پێش خۆی و دوای خۆی دەسڕێتەوە.  جۆری جووڵانەوەی ئەکتەرەکان بۆ بەرجەستەکردنی ژیانی کارەکتەرەکان، یەکێکە لەو لایەنە سەرنجڕاکێشانەی وردبینیی نەخشەکانی دەرهێنان و نواندنمان بۆ ئاشکرا دەکەن. لە درێژەی ئەم نووسینەدا هەندێک لەو وردەکارییانە خوێندنەوەیان بۆ کراوە.

 مارا نوێنەرایەتیی جۆرێکی تری یاخیبوون دەکات، ئەویش یاخیبوونە لەپێناوی شوێنپێداناندا، بەڵام لە شوێنێکدایە کە هێشتا قاچێکی لەناو پێشینەکانی خۆیدایە، ئەو پێشینانەی مومارەسەی توندوتیژی دەکەن بە بیانووی شۆڕشگێڕانە و لە کۆتاییشدا یاخیبوونەکانیان بە خۆشکردنی شوێنپێیەک کۆتایی دێت، کە هەمان ئەو جێگەیەیە ئەوانەی پێش ئەو زەمەنێکی نەگۆڕیان تێدا دروست کردبوو. واتە دەشێت گۆڕانکاری لە فۆڕمی حوکمڕانیدا بکات، بەڵام هەرگیز نایەوێت خودی حوکمڕانی و دەسەڵات لەناو ببات، ئیش بۆ دروستکردنی فۆڕم و زەمەنی جیاواز دەکات لەناو هەمان زەمینەکانی پێش خۆیدا، هەرگیز ئەو سەرکەشییە ناکات تێکڕای زەمینەی ململانێکان بگۆڕێت. مارا دەستپێکی هەمان ئەو هێڵەیە کە ناپۆلیۆنی لێوە بەرهەم دێت، سەرقافڵەی بیری لیبڕاڵیزم بەرەو جیهان، ئەوەی هیگڵ بە سوارچاکی کردنەوەی دەرگەی کۆتایی مێژوو ناوی دەبات. لە نماییشەکەشدا لە جۆری ئەدای کارەکتەری مارادا، هەمیشە هەست بە جێگیری دەکەین، یان لە هەر جووڵەیەکدا چاوی لەوەیە چۆن بگەڕێتەوە ناو داڵدەکەی خۆی، بانیۆکە، ئەو شوێنەی لەم نماییشەدا و لە زۆر نمایشی تری مارا/سادیشدا شێوەی تاکەپێڵاوێکی دراوەتێ. وەک دەڵێن پاش کوژرانی مارا، هەر بەو شێوەیە پەسنی بانیۆکەی کراوە، کە لە تاکەپێڵاوێک چووە.

   کۆردی نوێنەرایەتیی تێکڕای ئەوانە دەکات کە هەرگیز خەونی تێپەڕاندن و سڕینەوەی ئەو داڵدە ئاسوودەیەیان نییە، کە لە پێشینەکانیانەوە دامەزراوە، بە هەموو توانایەکیانەوە شەڕی هەر نەیارێکی سەرکەش دەکەن، ئەگەر بیەوێت ببێتە مەترسی بۆ ئەو مەنزڵگە ئارام و ڕەها و ئاسوودەیە. کۆردی: “مارا من هاتووم تۆ بکوژم تا هەموو خەڵکی ئازاد بن.” یان هەموو هەوڵێک دەدات ئەوەی لەدەست چووە، بیگەڕێنێتەوە شوێنی خۆی و هەموو شتەکان بە شێوەکەی جارانی ڕێک بخاتەوە؛ کۆردی: ” ڕۆژێک دێ ئەو خەونە بێتە دی، وای لێ دێ مرۆڤ لەگەڵ خۆی و خەڵکیدا ئاشت بێتەوە، لەوپەڕی ڕێکی و تەباییدا بژی.”

دکتۆر نوێنەر و نموونەی دەسەڵاتە، لە سیستمی هەڕەمیی نەخۆشخانەدا، لە دکتۆرەوە بۆ کارمەندەکانی تر، لە مومارەسەکردنی سەرکوت و دەمکوت و سزا و دیسیپلینکردنەوە تا ڕامکردن و بە کۆیلەکردنی هەموان. لە تێکستەکەدا دکتۆر نموونەی پیاوێکی لیبڕاڵە، کە بە تەواوی لەژێر کاریگەریی دەسەڵاتی ناپۆلیۆندایە. ئەوەی ئەو قەدەغەی دەکات، ئەو بەشانەیە کە دژی کەنیسە و دەسەڵاتە، بەتایبەتی  ئەو بەشانەی دیالۆگەگانی ساد دژی شۆڕش و بەدگومانییەکانی سەبارەت بە شۆڕش و ئەو ڕەخنانەی مارا لەسەر گەندەڵکاران. لە نماییشەکەدا ئەمە زیاتر فراوان کراوە و ڕاستەوخۆتر کاری لەسەر سزا جەستەییەکان کردووە، بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ و بە بەرچاوی بینەرانەوە. ئەمەش بۆ نەخۆشخانەیەک کە دەیەوێت خۆی وەک نموونەیەکی شارستانی پیشان بدات و وەک دکتۆر باسی دەکات، گوایە دەیانەوێت لە ڕێگەی هونەرەوە یارمەتیی نەخۆشەکانیان بدەن، داواش لە بینەران دەکات لەوە تێبگەن ئەمانە تاوانبار نین و هەر یەکەیان بەرلەوەی بچنە ئەو شوێنە، ئەرکی کۆمەڵاتییان هەبووە ڕای بپەڕێنن. کەچی ئەو دکتۆرە بەڕێزە بە نواندنی ئەکتەری بەتوانا ڕۆژە فایەق، دەگۆڕێت بۆ جەللادێکی ڕووداماڵراو و بەربادێکی پڕ لە هاوار و پاش سەربڕینی سمۆرەکەشی بە دەستی ساد، ئیتر وەک نەخۆشێک بەو ناوەدا دێت و دەڕوات و تەنانەت لە کاتی لاقەکردنی یەکێک لە نەخۆشەکانیشدا، هیچ هەڵوێستێکی جدی نانوێنێت و هەر بە ئازاری سمۆرەکەیەوە دەناڵێنێت.

مارا/ساد لە نێوان خوێندنەوە و نماییشدا، بەشی یەکەم

 

دیدی من

 

ڕزگار حەمەڕەشید


ڕزگار حەمە ڕەشید

شانۆیی مارا/ساد بەرهەمی کۆڕی شانۆی با، بە هاوکاریی بەڕێوەبەرێتیی هونەری شانۆ و پەیمانگەی هونەرەجوانەکانی سلێمانی، لە نووسینی پیتەر ڤایس، وەرگێڕانی شێرزاد حەسەن، دەرهێنانی هیوا فایەق، لە  ٦/١١/٢٠١٦ و ڕۆژانی دواتر لە هۆڵی ڕۆشنبیریی سلێمانی نماییش کرا.

   لەم ماوەیەدا و پێشتریش، کۆمەڵێک نووسەری بەڕێز و چەند هاوڕێیەکی خۆشەویستم، دەربارەی ماراساد و پیتەر ڤایس و شانۆی تۆماری و کاریگەریی برێخت و ئارتۆ لەسەر تێکستەکە و نماییشەکەی پیتەر برووک، کەمێکیش دەربارەی ئەم نماییشە نووسرا، من هەوڵم دا ئەوەی لەو بارەیەوە نووسرا، دەستم بکەوێت و بیانخوێنمەوە، ئەمەش بەو مەبەستەی باسکردنی ئەو لایەنانە دووبارە نەکەمەوە.

       لەم نووسینەدا هەوڵم داوە خوێندنەوەیەک بۆ تێکستەکە و شێوازی نووسینی، هەروەها نماییشەکە و شێوازی بەرجەستەکردنی بکەم. لە سەرەتادا خودی تێکستەکە و هەندێک ڕەهەندی سیاسی و هزریی ناو تێکستەکە باس دەکەین، دواتریش پێکهێنەرەکانی نماییش و هەندێک لایەنی تەکنیکی و نواندن .

           سەرەتا دەمەوێت دژی ئەو ڕا کۆلەکتیڤخوازە بووەستم، کە سەرجەم ژیانی کۆمەڵایەتی و کلتووریمان لە ناوێک، نووسراوێک، کارێکی هونەری، ڕابەرێکی سیاسی، یان شێوە ڕەفتارێکدا دەتوێنێتەوە و لێرەوە شەرعییەتی مانەوە و بەرەو سەر ڕۆیشتنی خۆی وەک ناوێک و شێوە بیرکردنەوەیەک دەسەپێنێت بەسەر هەمواندا. ئەو ڕا فاشیستەی زاراوەکانی تاک و تەنیا و تا سەر ئێسقان و لە ئەلفەوە تا یا و ئەو دەستەواژانەی تری ئاخنیوەتە ناو قسەکردن و نووسینەکانەوە، کە هەموو لەناو یەکدا دەتوێنێتەوە. ئەگەر پێت وایە ئێمە خاوەنی هیچ نین و لە بۆشاییداین و تەنیا چەند فریادڕەسێک وزەی کارکردنیان کردووە بە بەری ژیانی کۆمەڵایەتی و کلتووریماندا، تۆ لە شوێنێکی هەڵەدا یارییەکی هەڵە دەکەیت. دەشێت بۆ چەند ساڵێک بتوانیت زۆرێک لەخشتە بەریت، بەڵام خۆت لە هەموومان باشتر دەزانیت، ئەو ئاڕاستەیە ناتوانێت مێژوو ببڕێت و چرکەساتی گرنگ لەو کاروانەدا بەرهەم بهێنێت. هەر ئەم شێوە بیرکردنەوە و گوزارشتکردنەشە وای کردووە ڕەخنەی جدی نەتوانێت سەر دەر بهێنێت و فەوزایەکی پڕ لە غرووری بۆش و دۆشدامان و دڵەڕاوکێی بێبەرهەم لە دەروونی ئەو گەنجانەدا جێگیر بکات، کە دەبوایە بزوێنەری داهێنان و خۆتازەکردنەوە و ڕەخنەلەخۆگر و تێپەڕێنەر بوونایە. ئەو نەوە فاشیستە، یان نەوەیەکی فاشیستیتر دەبێت بە ژێر باڵی ئەواندا سەر هەڵبدات، یان ناهێڵن هیچ دەنگێکی تر ببیسترێت. ئەمەی دەیڵێم، بە داخەوە زۆربەی بوارەکانی تریشی گرتووەتەوە. هەر لەم ڕووەوە، دەمەوێت ئەو تەوژمە هەڵەشە بێئاگایە بخەمە ژیر ڕەخنەی وێرانکەرەوە، کە هەر جارە و کەسێک یان کارێک لە ژانرێکدا هەڵدەبژێرێت و ئیتر دەڵێت وا هەناسەیەکمان تێگەڕایەوە. ئەو شەپۆلە خەوتووەی تەنیا لەم نێوەندەدا جێی خۆیی کردووەتەوە و هەرگیز ناتوانێت خۆی لە سیحری ئەوانی تری دەرەوەی ئەم جوگرافیایە دەرباز بکات و لێرەش خۆی دەکاتە داکۆکیکەر و پێغەمبەری تەووژمەکان. دەشێت بۆ خوێنەرێک یان بینەرێکی ئاسایی، کە بە هۆی ژیانی ڕۆژانەیەوە نایپەرژێتە سەر بینین و خوێندنەوەی دەنگە جیاوازەکان، ئەم حاڵەتە داوەری هەڵنەگرێت. بەڵام بۆ بەڕێزێک کە ئەوە کار و سەرقاڵیی ڕۆژانەیەتی، ناکرێت هەر وا وازی لێ بێنین تێپەڕێت. لەم شارەدا مانگی چەند نماییشی شانۆیی، سیمینار، پێشانگەی شێوەکاری و کۆنسێرت و ئەو جۆرە شتانەمان هەیە؟ کە تۆ بە هۆی خۆبەگەورەزانینێکی ئەرستۆکراتییانەی پڕ لە زەیفەوە دانابەزیت و نایانبینیت، ئیتر چۆن ڕێگە بە خۆت دەدەیت دەربارەی کلتوور و هەلومەرجی پێشکەوتن و زیندوویی یان پاسیڤبوونی چالاکییەکان و دیدگاکان قسە بکەیت؟ لەم بارەیەوە بۆ ئەم نماییشە و زۆر کاری هونەری و کلتووریی تریش، کە لەم شارەدا دەکرێن، گوێبیستی ئەو قسانە دەبین، کە جگە لە پیاهەڵدانێکی کوێرانە، هیچی تر بەرهەم ناهێنێت، لە کۆتاییشدا نە خزمەت بەو ڕێچکە هونەرییە دەکات و نە هونەرمەندەکان. من لە ماوەی ئەم ساڵدا چەندین کاری شانۆییم بینی شایستەی بینینن، بەڵام ئەمە ئەوە ناگەیەنێت لەسەر حسابی هیچ یەکێکیان ئەوانی تر داپڵۆسین و دەمکوتیان بکەین. لە هەشتاکانەوە شانۆی ئێمە بە کۆمەڵێک ئەزموونی گرنگدا تێپەڕیوە، لەو نێوەشدا چەندین ماوەمان هەیە تیایدا شانۆکەمان تووشی نشێو و بەربەست و تەنانەت وەستان بووە. لەپاڵ ئەو بزووتنەوە جدییەدا کە دەستی پێ کرد، وەک ئەوەی لە هەموو دونیادا هەیە، چەندین کاری ناهونەری و ناپڕۆفێشناڵمان بینیوە، ئەوەشمان بینیوە کە گرووپێکی هونەری دواجار بوونەتە گرووپێکی پڕ لە بەرهەمی ناتەواو، یان وەک ئەوەی ئێستا دەیبینین، وەرگێڕانی نووسین لە ماڵپەڕەکانەوە و دابەزاندنیان بە ناوی خۆتەوە، کۆپیکردنی دیمەن و سینۆگرافیا و دیکۆر و تەنانەت جۆری ئەداکردنیش لە ماڵپەڕەکانەوە و لە ڕێگەی یوتوبەوە. بەشێکی ئەم حاڵەتانەش دیسانەوە پەیوەندیی بەو هەوڵە فاشیستیانەوە هەیە کە باندێک لە نووسەران و هونەرمەندان وەک گەرا لەناو کون و کەلەبەری ئەو نێوەندەدا دایان ناوە و هەوڵی زۆری دەوێت تا پاک بکرێنەوە.

لێرەوە ڕووی دەمم دەکەمە ستافی شانۆیی مارا/ساد و داوایان لێ دەکەم بە چاوێکی کراوەوە گوێ لە تێبینییەکان بگرن و دڵنیا بن تەنیا بە ڕەخنەی زانستی و بەخۆداچوونەوە و داڕشتنەوە و کاری بەردەوام دەتوانین شکڵێکی تایبەت بە شانۆکەمان ببەخشین.

سێ خوێندنەوە و سێ قۆناغی کاری جیاواز لە مارا/ساددا لە سلێمانی ١٩٨٧، ١٩٩١ و ٢٠١٦

ساڵی ١٩٨٨ دەرهێنانی شەماڵ عومەر، بەهێزکردنی گوتاری مارا و بیری شۆڕشگێڕی، هاوشانی بزوتونەوە شۆڕشگێڕەکانی شاخ و ڕاگرتنی هاوسەنگییەک لە نێوان کردار و دیالۆگەکاندا، دابەشکردنی کۆرس بەسەر هەرسێ لادا، تەنیا کاتێک کە کۆرس بەبێ پاڵنان بە گالیسکەکانی مارا و سادەوە دەبینرێن، کاتی ئەو دیالۆگانەیە کە کە کۆرس دەگەڕێنەوە بۆ حاڵەتی نەخۆشی، ئاماژەی نەخۆشخانەکەش لا برابوو تا ڕاستەوخۆتر وەک نەخۆشییەکانی کۆمەڵگە ببینرێن.

ساڵی ١٩٩١ دەرهێنانی ڕزگار ئەمین، فۆکەس خستنە سەرئەو دیالۆگانەی باس لە دڕندەیی شۆڕش و سەرکردەپەرستییان تێدایە، ئەمەش وەک سەرەتای زەنگی ئاگەدارکردنەوەی مەترسییەکانی دوای ڕاپەڕین و چەپڵەلێدان بۆ سەرکردەکان و بەرزکردنەوەیان تا ئاستی پەرستن و شەڕکردن لەپێناویاندا.

ساڵی ٢٠١٦ دەرهێنانی هیوا فایەق، دۆشدامان لە نێوان ماناکانی شۆڕش و ئازادیدا، سترێس خستنە سەر ئەو دیالۆگانەی باسی گەندەڵی و بەتاڵانبردنی سامانی گشتی دەکات.

دەبینین لە هەر یەک لەو نمایشانەدا خوێندنەوەی هەلومەرجی ئێستا بوونەتە داینەمۆی داڕشتنەوەی گوتاری نمایشەکان.

پیتەر ڤایس

کورتەیەک دەربارەی تێکستەکە

  ماراساد لە لایەن پیتەر ڤایسەوە وەک تاقیکردنەوەیەکی جیاواز بۆ دەسەڵاتی چیرۆک، لە ساڵی ١٩٦٣دا نووسراوە، تیایدا کۆمەڵێک چەمکی وەک شۆڕش و شۆڕشی دژ، سەرکوتکردنی شۆڕشگێڕان و بەجەللادبوونی شۆڕشگێڕان، شوناس و سنوورەکانی ئازادی، کاریگەرییەکانی ئەوانی تر لەسەر تاک و کاریگەریی تاک لەسەر ئەوانی تر. هەقیقەت وەک چەکێک بۆ سڕینەوەی ئەوانی تر و وەک چەکێک بۆ خودپاراستن لەوانی تر، دەسەڵات لە پلەبەندییە کۆمەڵایەتییەکاندا (پیادەکردنی دەسەڵات و هەیمەنەی دەسەڵات لە لوتکەی بڕیارەوە تا بنتکەی ملکەچی، یەک لەسەر ئەوانی ژێرتر)، ئایین وەک ئەفیونێک بۆ ئامادەکردنی تیرۆریست و جەنگاوەرە خەواڵوەکانی خودا، ئایین وەک چەکێک بۆ شەرعییەتدان بە لەناوبردنی نەیاران، تا گەیشتن بە دەسەڵات… وە چەندین چەمک و واتای پڕ پێچوپەنای تر، سەرجەم بە یەکەوە گوتاری شانۆنامەی مارا/ساد دەنووسنەوە.  لەو تێکستەی ڤایسدا بە ئاشکرا کاریگەریی ڕووداوەکانی پاش دوو جەنگە جیهانییەکەی نیوەی یەکەمی سەدەی بیست دەبینرێن، بەتایبەتیش بزووتنەوەکانی دژی شەڕ وەک بزووتنەوەیەکی فراوان لە زۆربەی ووڵاتانی جیهاندا، بەتایبەتیش شەڕی ڤێتنام (١٩٥٤- ١٩٧٥)، بزووتنەوەی چەپە نوێکان وەک شێوازێکی نوێ لە لایەن بیریاران و خەباتگێڕانەوە سەری هەڵدا بۆ چاکسازیکردن لە هەندێک بابەتی وەک مافە مەدەنییەکان و پرسی جەندەر و تا دوایی، هەروەها کاریگەریی گفتوگۆ فەلسەفییەکان و بڵاوبوونەوەی کتێبی ئیرۆس و ژیاریی هێربەرت مارکیوز لە سآڵی ١٩٥٥دا و  شێتی و ژیاریی میشێڵ فۆکو لە ساڵی ١٩٦١دا و چەندین کتێبی گرنگی تر.

ئایه‌تی شه‌یتانی

کارۆخ ئەحمەد

یه‌كه‌م جاره‌ لە ئەڵمانیا بۆ نماییشێكی شانۆیی  ده‌چم، ده‌بوایه‌ دوو ڕۆژ پێشتر له‌گه‌ڵ كڕینی بلیتەکەدا هەندێک زانیاری له‌سه‌ر كه‌سێتیم بده‌نه‌ پۆلیس، ئه‌مڕۆش له ‌كاتی چونه‌ ژووره‌وه‌م بۆ نماییشه‌كه،‌ به‌ چه‌ندین كۆنتڕۆلدا تا هۆڵی نماییش ڕۆشتم، له‌ ژوریشه‌وه‌ كه‌سی تایبه‌ت به‌ شێوه‌یه‌كی نهێنی له‌ناو بینه‌راندا چاودێری ده‌كرد؛ ئه‌وه‌ ئه‌و كێشه‌یەیە‌ كه‌ سه‌لمان ڕوشدی له‌ ڕۆمانی ئایه‌تە شه‌یتانییەکان‌ـدا ده‌رگیر ده‌‌بێت له‌گه‌ڵیدا، ئه‌ویش نه‌بوونی لێبووردەیییە به‌رامبه‌ر بیروڕای جیاواز و ره‌خنه‌گرتن لە ئاییندا، نه‌بوونی لێبووردەیی له‌نێو بیره‌جێكه‌وتووه‌كاندا به‌رامبه‌ر بیریار‌ و مۆدێرنە، نه‌بوونی لێبووردەیی بۆ قبوڵكردنی پڕۆسه‌ی به‌ جیهانیبوون و نه‌بوونی لێبووردەیی له‌ به‌رامبه‌ر جیاوازی كلتووری، سیاسی، بیركردنه‌وه‌ و ئایینی جیاواز. ڕۆمانه‌كه‌ باس له‌ گروپێكی موسڵمانی به‌ڕیتانی ده‌كات، كه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌و كێشانه‌ی سه‌ره‌وه‌دا ده‌رگیر بوون و سه‌لمان ڕوشدی پڕۆسه‌ی یەکگرتنی بیروڕای جیاواز به‌ شتێكی باش ناو ده‌بات. ڕووداوی ناو ڕۆمانه‌كه‌ لە هەقیقەتدا ڕوویان نه‌داوه‌، به‌ڵكو خه‌یاڵ و فه‌نتازیای نووسه‌ر خۆیه‌تی.

13226927_1593227950987480_2009393089987608298_n
دوای بڵاوبوونه‌وه‌ی ڕۆمانه‌كه،‌ زۆرێک له‌ موسڵمانان ‌دژی وه‌ستان و وه‌ک سوكایه‌تییەک بە ئایینی ئیسلام سه‌یریان ده‌كرد، كه‌ گوایه‌ بەباشی باسی قورئان و پەیامبەر ناکات، هەروەها سه‌لمان ڕوشدی فەتوای كوشتنی دەرچوو له‌ لایه‌ن موسڵمانەکانەوه، هه‌ر له‌به‌ر ئه‌و هۆیه‌ش بوو كه‌ به‌و شێوه‌یه‌ بینه‌ر تا ناو هۆڵی نماییش كۆنتڕۆل ده‌كرا.

چیرۆكی ڕۆمانه‌كه‌

له‌ڕاستیدا پێم باشه‌ ته‌نها زۆر به‌كورتی ئاماژه‌ به‌ چیرۆكی ڕۆمانه‌كه‌ بده‌م، بۆ ئه‌وه‌ی هه‌ریه‌ک له‌ ئێوه‌ یان ڕۆمانه‌كه‌ یان ئه‌م نماییشه‌ ببینێت، تاكو له‌ دونیابینیی خۆیه‌وه‌ چێژ وه‌ربگرێت؛ چیرۆكی ڕۆمانه‌كه‌ له ‌كه‌وتنه‌خواره‌وه‌ی فرۆكه‌یه‌كه‌وه‌ له‌ ئاسمانی به‌ڕیتانیادا ده‌ست پێ ده‌كات، کە ته‌نها دوو كه‌س له‌ سه‌رنشینه‌كانی، جوبرەئیل و سه‌لادین چامچا، کە دوو ئه‌كته‌ری هیندین، به‌ موعجیزه‌یه‌ک ژیانیان پێ ده‌بخشرێته‌وه‌. دواتر زۆر شتی سه‌یر به‌سه‌ر ژیانیاندا دێت، سه‌فه‌رێک به‌ناو كات و شوێندا ده‌كه‌ن، جوبرەئیل نزیكایه‌تیی خۆی له‌گه‌ڵ فریشته‌دا ده‌بینێت و سه‌لاحەدین له‌گه‌ڵ شه‌یتان، ئا لێره‌وه‌ ده‌ستپێكی سه‌ركه‌وتنه‌ به‌سه‌ر كێشه‌ی باش و خراپ، فه‌نتازیا و حه‌قیقه‌تدا.
13221465_1019589294763119_5744697829877873764_n

نماییش

ئه‌م ڕۆمانه‌ لە لایه‌ن ده‌رهێنه‌ری كورد، ئیحسان عوسمان، به‌‌ زمانی ئه‌ڵمانی له‌ شانۆی گه‌لی فیزبادن خرایه‌ سه‌ر ته‌خته‌ی شانۆ؛ ده‌رهێنه‌ر به‌ شێوه‌یه‌كی  زۆر شاره‌زایانه‌ و له‌ ڕێگەی ته‌كنیكی ده‌رهێنانه‌وه‌، ڕۆمانێكی نزیكه‌ی ٥٠٠ لاپه‌ڕه‌یی له‌ ماوه‌ی سێ كاتژمێرونیودا له‌ نماییشێكی زۆر چێژبه‌خشدا به‌رهه‌م هێنا. من نامه‌وێت لێره‌دا بەوردی له‌سه‌ر ده‌رهێنان، ئه‌كته‌ر و سینۆگرافیا بدوێم، هێنده‌ی ده‌مه‌وێت ئاماژه‌ به‌وه‌ بده‌م كه‌ ڕۆمانێكی به‌و جۆره‌ پڕچیرۆک، ڕووداو و كاره‌كته‌ر كه‌ زۆرینه‌ی دونیای هه‌ژاند، بكه‌یته‌ نماییشێكی شانۆیی؛ ئه‌وه‌ جێگای ده‌ستخۆشی و دڵخۆشییه‌ كه‌ له‌م مه‌نفایه و‌ له‌ناو هه‌زاران ده‌رهێنه‌ری گه‌وره‌ی جیهانیدا، ده‌رهێنه‌رێكی كورد دێت و ده‌ستوپه‌نجه‌ له‌گه‌ڵ تێكستێكدا نه‌رم ده‌كات كه‌ زۆركه‌س جورئه‌تی ئه‌وه‌ ناكات ئه‌و ڕۆمانه‌ بخوێنێته‌وه‌ کە پرسیار و گومان و ڕای جیاوازی هه‌بێت، به‌ڵام ئیحسان له‌گه‌ڵ كاستێكی جوانی به‌توانادا، ده‌یكا‌ته‌ نماییشێكی شانۆیی و ده‌بێته‌ شاكاری شانۆی میلله‌تێک و بۆ هه‌میشه‌ له‌ مێژووی شانۆی ئه‌ڵمانیادا ده‌مێنێته‌وه‌.

ئه‌وه‌ی كه‌ من زۆر بێتاقه‌ت ده‌كات، ئه‌وه‌یه‌ كه‌ شاكارێكی شانۆیی ئاوا له‌ چاوی میدیای كوردییه‌وه‌ دووره‌، چه‌ندین ڕیپۆرتاژ به‌ زمانی ئه‌ڵمانی له‌سه‌ر ئه‌م ئیشه ‌كراوه‌، ڕۆژانه‌ به‌ زمانی ئه‌ڵمانی له‌ ڕۆژنامه‌ و گۆڤاره‌كاندا له‌سه‌ری ده‌نوسرێت و ‌به‌ یه‌كێک له به‌رهه‌مه‌ باشه‌كانی شانۆیی گه‌لی فیزبادن داده‌نرێت، كه‌چی میدیای كوردی له ‌سوچێكیشدا باسی ناكات، ده‌ڵێیت له‌ هه‌ساره‌یه‌كی تر ده‌ژین، بێجگه‌ له‌وه‌ی كه‌ ده‌رهێنه‌ره‌كه‌ی كورده‌ وه ده‌بێت به‌ شانازییەوه‌ باسی بكه‌ن، له ‌ناوه‌ڕۆكیشدا په‌نچه ‌ده‌خاته‌ سه‌ر بابه‌تگەلێک كه ڕۆژانه‌ له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست و له‌ كوردستانی خۆمان هه‌زاران كه‌س پێی ده‌بنه‌ قوربانی، ئه‌ویش نه‌بونی لێبووردەیییە لە قبوڵکردنی كلتووری  جیاواز، بیروڕای سیاسی جیاواز و فرەئایینی.

13094283_10201778674383926_1692087123899370845_n
ئه‌وه‌ كاری شانۆكاری جدییه‌، كێشه‌یه‌كی ئاوا كه‌ هه‌موو كۆمه‌ڵگە و مرۆڤایەتی به‌ده‌ستییه‌وه‌ ده‌ناڵێنێت، به‌رگێكی ستاتیكای بكه‌یت به‌ به‌ردا و مه‌عریفه‌یه‌ک به‌رهه‌م بهێنیت، له‌ڕێگای تێماتیزه‌كردنی كێشه‌ جه‌وهه‌رییه‌كه‌وه‌ هه‌مووان بخه‌یته‌ بیركردنه‌وه‌ و گومانكردن له‌ وه‌رگرتن و په‌یڕه‌ویكردنی نۆرمه‌كانی گۆمه‌ڵگە، به‌ بێ چاکسازی و به‌ئێستاییكردن.

لێره‌وە ده‌ستخۆشی له‌ كاک ئیحسان ده‌كه‌م بۆ ئه‌م به‌رهه‌مه‌ نایابه‌ و هیوای هه‌میشه‌ به‌رده‌وامی بۆ ده‌خوازم.