Tag Archives: Dana Raouf

بە وێنە: بڵاوبوونەوەی دوایین کتێبی دانا ڕەئووف لە ناوەندی غەزەلنووس

This slideshow requires JavaScript.

دیدی من – ئاراس عەبدولڵا

فۆتۆ: پشتیوان کەمال

پاشنیوەڕۆی ڕۆژی ٩/٤/٢٠١٧، لە ناوەندی غەزەلنووس، دوایین کتێبی نووسەر و شانۆکار دانا ڕەئووف، بە ناونیشانی ئەنتوان چێخەف، لە پلاتۆنۆڤ-ەوە بۆ باخی گێلاس، لە مەراسیمێکدا بڵاو کرایەوە.

ئەم کتێبە لە لایەن دەزگای چاپ و پەخشی سەردەمەوە چاپ کراوە و لە مەڕاسیمەکەدا، کە بە ئامادەیی نووسەری کتێبەکە بەڕێوە چوو، کامەران سوبحان دەربارەی کتێبەکە بابەتێکی پێشکەش بە ئامادەبووان کرد و دواتر مەڕاسیمی واژۆکردنی کتێبەکە بەڕێوە چوو.

گفتوگۆ لەگەڵ شانۆکار دانا ڕەئووف

دیدی من

شاخه‌وان سدیق


”ده‌قی خۆماڵی هه‌میشه‌ ڕۆڵێكی گه‌وره‌ی له‌ دروستكردن و بونیادنانی شانۆدا گێڕاوه‌.“ 


شانۆ یه‌کێکه‌ له‌ هه‌ره‌ زیندووترین هونه‌ره‌کانى دونیا و ڕۆژانه‌ له‌ شاره ‌گه‌وره‌کانى دونیادا چه‌ندین نماییشى جیدى به‌ چه‌ندین شێواز و ڕێبازى جیاجیاوه‌ پێشکه‌ش ده‌کرێت. له‌ باشووری کوردستانیش تا ڕاده‌یه‌کى باش گرنگى به‌م بواره‌ دراوه‌، هه‌ر بۆیه‌ به‌ پێویستمان زانى له‌گه‌ڵ شانۆکار دانا ڕئووف، ده‌رباره‌ى گرنگیی شانۆ، ئه‌م دیداره‌ ساز بدەین.


ساڵانی ڕابردوو کۆمه‌ڵێک نماییش کران، که‌ زیاتر نماییشی شانۆی کلاسیکی بوون و ده‌قه‌کانیان زیاتر ده‌قی وه‌رگێڕاو بوون، ئه‌م کارانه‌ له‌ سه‌ره‌تادا بینه‌رێکی زۆریان هه‌بوو، به‌ڵام ورده‌ورده‌ ئه‌م بینه‌ره‌ نه‌ما تا ئه‌وکاته‌ی کۆڕی شانۆی با ده‌قی خۆماڵییان دروست کرد، ده‌قێک که‌ پێشتر نه‌بووه‌ و خۆیان دروستیان کرد، به‌ستیانه‌وه‌ به‌ بابه‌ته‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کانه‌وه‌ و‌ ده‌قه‌کانیان باسکردن بوو له‌ ئه‌مڕۆ و ئێستای ژیانی ڕۆژانه‌ی خۆمان. ئه‌م کارانه‌ بینه‌رێکی زۆریان هه‌بوووه‌ و بۆ چه‌ند ڕۆژێکی زۆر نماییش کران، هه‌ست ناکه‌ی تۆرانی بینه‌ری ئێمه‌ پێوه‌ندیی هه‌بووه‌ به‌وه‌ی که‌ ئه‌و ده‌قه‌ وه‌رگێڕاوانه‌ پێوه‌ندییان نه‌بووه‌ به‌ ئێستای کۆمه‌ڵگەی ئێمه‌وه‌؟ هه‌ست ناکه‌ن بینه‌ری ئێمه‌ شانۆیه‌کی ده‌وێت بیبه‌ستێته‌وه‌ به‌ واقیعی ژیانی خۆیانه‌وه‌؟

پێش هه‌موو شتێک، ده‌قی وه‌رگێڕاو و شانۆی کلاسیکی، سه‌رچاوه‌یه‌کی گرینگ و پێویستی هه‌موو شانۆ و بزووتنه‌وه‌یه‌کی شانۆییه‌، به‌بێ شانۆی کلاسیکی یان هه‌ر ده‌قێکی تری وه‌رگێڕاو شانۆ که‌لێنێکی گه‌وره‌ی تێدایه‌، ئه‌و که‌لێنه‌یش هه‌رگیز به‌ ده‌قی خۆماڵی پڕ ناکرێته‌وه‌. له‌ هه‌موو دونیادا شانۆ ته‌نها شانۆی خۆماڵی نییه‌ و شانۆ پرۆسه‌یه‌کی پێکه‌وه‌به‌ستراوه‌ و شتێکه‌ هه‌موو مرۆڤایه‌تی پێکه‌وه‌ ده‌به‌ستێته‌وه‌، ئه‌مه‌یش هۆکارێکی زۆر ساکاری هه‌یه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی شانۆ هه‌میشه‌ په‌یوه‌سته‌ به‌ مرۆڤ و خه‌ون و هیوا و ئازاره‌کانی مرۆڤ و پێوه‌ندییه‌کانی مرۆڤ به‌ یه‌کترییه‌وه‌. ئه‌گه‌ر نماییشکردنی ده‌قی وه‌رگێڕاو و کلاسیکی بینه‌ری له‌ شانۆ ته‌کاندبێته‌وه‌، ئه‌وه‌ به‌بێ هیچ گومانێک هه‌ڵه‌ی ئه‌و ده‌قه‌ وه‌رگێڕاوه‌ یان کلاسیکییه‌ نه‌بووه‌ و نییه‌، به‌ڵکو هه‌ڵه‌ی ئه‌و که‌سانه‌یه‌، که‌ نماییشی ده‌که‌ن. شانۆنامه‌ تازه‌ و مۆدێرنه‌کان، له‌ پاڵ ده‌قه‌کانی شانۆی کۆنی گرێکی، شه‌کسپیر، مۆلییر، ستریندبێرگ، چێخه‌ف، برێشت، پینته‌ر… و هه‌زاره‌های تریش، که‌ به‌رده‌وام له‌سه‌ر شانۆکانی دونیا نماییش ده‌کرێن، نه‌ک هه‌ر بینه‌ریان له‌ شانۆکان نه‌ته‌کاندووەته‌وه‌، به‌ڵکو وزه‌یه‌کی گه‌وره‌بوون بۆ شانۆ، شانۆکاره‌کان و بینه‌ریان بێشوومار له‌ ده‌وری خۆیان کۆ کردووەته‌وه‌. ده‌بێ ئێمه‌ ئه‌و پرسیاره‌ له‌ خۆمان بکه‌ین، چۆن و بۆچی ئه‌و هه‌موو ده‌قه‌ کلاسیکییه‌ تا ئێستا به‌ به‌رده‌وامی پێشکه‌ش ده‌کرێن. گرفته‌که‌ ئه‌وه‌ نییه‌، که‌ ئێمه‌ ده‌قی وه‌رگێڕاو یان شانۆی کلاسیکی پێشکه‌ش ده‌که‌ین، گرینگ ئه‌وه‌یه‌ چی هه‌ڵده‌بژێریت و چۆنی پێشکه‌ش ده‌که‌یت. هه‌ر ئێستا، که‌ من وه‌ڵامی ئه‌م پرسیاره‌ی تۆ ده‌ده‌مه‌وه‌، هه‌ر کۆڕی شانۆی بایش نماییشێکی گه‌لێک سه‌رکه‌وتوویان له‌ شانۆی جیهانی و ده‌قێکی وه‌رگێراوه‌وه‌ پێشکه‌ش کردووه‌، که‌ ئه‌ویش مارا/سادە. له‌ ماوه‌ی ئه‌م سی چل ساڵه‌ی ڕه‌وت و بزووتنه‌وه‌ی شانۆی کوردیدا، له‌ چه‌ند هه‌لومه‌رجی جیاوازی وڵات و شاره‌که‌ماندا نماییش کراوه‌، بۆ نموونه‌، که‌ ئێمه‌ له‌ هه‌شتاکاندا و له‌ کاتی جه‌نگی عێراق و ئێران و له‌ تیپی شانۆی ئه‌زموونگه‌ری مارا/سادمان نماییش کرد، هه‌مان ئه‌م نماییشه‌ی ئێستا نه‌بوو، هه‌روه‌ها که‌ کۆمه‌ڵێک براده‌ری تر و له‌ که‌لاوه‌کانی ئه‌وسای ئوتێل حسیب ساڵح، دوای شه‌ڕی عێراق و ئێران مارا/سادیان نماییش کرد، هه‌مان نماییشه‌که‌ی ئێمه‌ نه‌بوو. که‌واته‌ گرفته‌که‌ ده‌قی وه‌رگێراو یان شانۆی کلاسیکی نه‌بووه‌ و نییه‌، به‌ڵکو هه‌ڵبژاردن و چۆنیه‌تیی نماییشکردن و چاره‌سه‌ره‌ هزری، هونه‌ری و ئێستاتیکییه‌کانه‌. که‌ له‌ دونیایشدا به‌ به‌رده‌وامی ده‌قی کلاسیکی نماییش ده‌کرێت، له‌ فۆرم و شێواز و ستایله‌ کلاسیکییه‌که‌یدا نماییش ناکرێت، گه‌ر وا بوایه‌ شانۆ ده‌مێ بوو مردبوو. کاری شانۆکار و شانۆ ئه‌وه‌یه‌ پرسیاره‌کانی ئه‌مڕۆ و هه‌ناسه‌یه‌کی نوێ له‌و ده‌قانه‌دا بدۆزێته‌وه. گرینگ نییه‌ چی نماییش ده‌که‌یت، کلاسیک، مۆدێرن یان ده‌قێک خۆتان له‌ کاتی پرۆڤه‌ و به‌کاری ڕاگوزاری و هاوبه‌ش ده‌ینووسن، گرینگ ئه‌وه‌یه‌ به‌ هه‌وای ئه‌مڕۆ و ئه‌م ساته‌ هه‌ناسه‌ بدات و بژی. کاری شانۆ و شانۆکار ڕازاندنه‌وه‌ و دروستکردنی مۆزه‌خانه‌ نییه‌ له‌سه‌ر شانۆکان، هاوکات وه‌ڵامدانه‌وه‌ی پرسیاریش نییه‌، به‌ڵکو ورووژاندنی پرسیاره‌کانه‌، ده‌رخستنی ڕاستییه‌کانه‌ و بێزارکردنی بینه‌رانه‌.

من له‌و بڕوایه‌دا نیم کۆڕی شانۆی با یان هه‌ر شانۆیه‌کی تر چ له‌ کوردستان یان له‌ هه‌ر سووچێکی تری ئه‌م دونیایه‌دا بتوانێت پشت بکاته‌ ئه‌و کلتووره‌ دێرین و گه‌وره‌یه‌ی شانۆی جیهانی و ته‌نها خۆی ده‌قی خۆی به‌رهه‌م بهێنێت. له‌و کاته‌دا زۆر که‌موکوڕیی تێدا ده‌بێت، نه‌ شانۆ گه‌شه‌ ده‌کات، نه‌ تواناکانی ئه‌کته‌ر و نه‌ دیدی ڕیژیسۆر. نووسینی ده‌قی خۆت و به‌ کاری هه‌ره‌وه‌زی و پرۆسه‌یه‌کی ڕاگوزاری، له‌ قۆناغ و ڕه‌وشێکی دیاریکراودا ئه‌زموونێکی باش و ده‌وڵه‌مه‌نده‌ و زۆربه‌ی شانۆکاره‌کانی دونیایش، بۆ نموونه‌ ئاریان موشکین و پیته‌ر برووک، کاری وایان کردووه‌، به‌ڵام پشتکردنه‌ شانۆی جیهانی و ده‌قی وه‌رگێڕاو و کلاسیکی و ته‌نهاوته‌نها خۆت به‌ کاری هه‌ره‌وزی ده‌قی تایبه‌ت به‌ خۆت به‌رهه‌م بهێنیت، ئه‌وا بێگومان تێنه‌گه‌یشتنێک هه‌یه‌. ده‌کرێت شانۆنامه‌نووسێک به‌ به‌رده‌وامی له‌گه‌ڵ گرووپێک کار بکات و ئه‌و گرووپه‌ ته‌نها ده‌قه‌کانی ئه‌و شانۆنامه‌نووسه‌ به‌کار بهێنن و نووسه‌ره‌که‌یش له‌ پرۆسه‌یه‌کی گه‌شه‌کردوودا، له‌ دیدی ڕیژیسۆره‌وه‌ ده‌قه‌کانی نووسێت. ئه‌م جۆره‌ کارانه‌یش نموونه‌یان له‌ شانۆی جیهانیدا زۆره‌ و ئه‌زموونێکی گه‌لێک ده‌وڵه‌مه‌نده‌. مولیر بۆ ئه‌و شانۆیه‌ی ده‌نووسی، که‌ خۆی کاره‌کانی تێدا پێشکه‌ش ده‌کرد، چێخه‌ف به‌ ته‌واوی خۆی ته‌رخان کردبوو بۆ شانۆی هونه‌ری مۆسکۆ، داریۆ فۆ نموونه‌یه‌کی تری دانسقه‌یه‌، که‌ خۆی نووسه‌ر، ئه‌کته‌ر و ڕیژیسۆر بوو. ئێستایش زۆر شانۆنامونووس هه‌ن، که‌ پێوه‌ندییان به‌ شانۆیه‌که‌وه‌ یان ڕیژیسۆرێکه‌وه‌ هه‌یه‌ و پێکه‌وه‌ کار ده‌که‌ن، ئه‌و ده‌ینووسێت، ڕیژیسۆره‌که‌یش له‌گه‌ڵ ئه‌کته‌ره‌کانی تاقی ده‌که‌نه‌وه‌ و له‌ گه‌شه‌یه‌کی دراماتۆرگیی گرینگدا چ ده‌قه‌که‌ به‌ره‌و پێشه‌وه‌ ده‌چێت و چ دیدی ڕیژیسۆر و هه‌روه‌ها ئه‌کته‌ره‌کانیش.

دیمه‌نێك له‌ شانۆیی مارا ساد

نه‌بوونی ده‌قی کوردییه‌ وای کردووه‌ شانۆکاره‌کان ده‌قی وه‌رگێڕاوی ئه‌ورووپی به‌کار بهێنن بۆ به‌رهه‌مهێنانی کارێکی شانۆیی یان چی؟ هه‌ست ناکه‌ی بینه‌ری ده‌قی شانۆیی کوردی زیاتر بێت؟

ئه‌ده‌بی کوردی بنه‌ماکانی له‌سه‌ر شیعر ڕۆناوه‌، شیعری کلاسیکی کوردی له‌ مه‌وله‌وییه‌وه‌ بۆ شێرکۆ بێکه‌س، سامانێکی گه‌وره‌ و ده‌وڵه‌مه‌نده‌ و ڕۆڵێکی گه‌وره‌یشی له‌ پارێزگاریکردن و گه‌شه‌ی زمانی کوردیدا گێڕاوه‌. به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ ژانره‌کانی تری ئه‌ده‌ب، ڕۆمان و ته‌نانه‌ت کورته‌چیرۆک و ده‌قی شانۆیی ئه‌و مێژووه‌ درێژه‌یان نییه‌ و تا ڕاده‌یه‌ک به‌ ئه‌ده‌بی کوردی نامۆن. خۆ ئه‌گه‌ر کورته‌چیرۆک له‌ حه‌فتاکانه‌وه‌ هه‌ندێک هه‌نگاوی جیدیی نابێت، ئه‌وه‌ ڕۆمان له‌ کۆتایی هه‌شتا و سه‌ره‌تای نه‌وه‌ده‌کانه‌وه‌ زیاتر ده‌رکه‌وتوه‌ و بره‌وی به‌ ئه‌ده‌بی کوردی داوه‌. نووسینی ده‌قی شانۆیی تا ئێستا نه‌بووه‌ به‌ کلتوور و نه‌یتوانیوه‌ وه‌ک ژانرێکی سه‌ربه‌خۆ ده‌ربکه‌وێت و خۆی بسه‌پێنێت، هه‌رچه‌نده‌ چه‌ندین هه‌وڵی زۆر جیدی هه‌ن و به‌ر له‌ ڕۆمانیش چه‌ندان قه‌ڵه‌می به‌پێز و به‌توانا ده‌قی شانۆییان نووسیوه‌، بۆ نموونه‌ عه‌بدلڕه‌حیم ڕه‌حیمی هه‌کاری، پیره‌مێرد، ئه‌لف با هه‌وری و تا ده‌گاته‌ ئه‌نوه‌ر قادر ڕه‌شید، فه‌تاح خه‌تاب، ئه‌حمه‌د سالار، دڵشاد مسته‌فا و تا دوایی، که‌ جێگەپه‌نجه‌یان دیاره‌ و هه‌نگاوی گرینگ و پێویستیان ناوه‌، به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌یشدا نووسینی ده‌قی شانۆیی نه‌بووه‌ به‌ کلتوور و نه‌یتوانیوه‌ جێگەی خۆی بگرێت. هیچ که‌سێکیش تا ئێستا سه‌د له‌ سه‌د خۆی بۆ ئه‌م ژانره‌ ته‌رخان نه‌کردووه‌. به‌ ڕای منیش یه‌کێک له‌ هۆکاره‌کان گه‌شه‌نه‌کردن و بێهێزیی شانۆی کوردییه‌، که‌ نه‌یتوانیوه‌ چ له‌ ڕووی ڕیژی و چ له‌ ڕووی دراماتۆرگییه‌وه‌ بره‌و به‌ توانای ئه‌و شانۆنووسانه‌ی خۆمان بدات، ئه‌وه‌ی ئه‌وان نووسیویانه‌ له‌سه‌ر شانۆکان به‌رجه‌سته‌ی بکات. کاری شانۆنووسه‌کانی ئێمه‌ به‌و پرۆسه‌ هاوبه‌ش و هاوکارییه‌ گرینگه‌ی نێوان ڕیژیسۆر/شانۆنامه‌نووس، شانۆنامه‌نووس/ئه‌کته‌ردا نه‌ڕۆیشتوه‌ و سوودیان له‌ ئه‌زموونی یه‌کتری وه‌رنه‌گرتووه‌ و به‌رکه‌وتنێکی قووڵ و تێگه‌یشتنێکی دوولایه‌نه‌ بۆ پرۆسه‌که‌ نه‌بووه‌. بێگومان له‌م بارودۆخه‌یشدا شانۆکاره‌کان به‌ ده‌قی وه‌رگێڕدراو هه‌وڵی پرکردنه‌وه‌ی ئه‌و بۆشاییه‌یان داوه‌.

له‌ لایه‌کی تریشه‌وه،‌ ده‌قی خۆماڵی هه‌میشه‌ ڕۆڵێکی گه‌وره‌ی گێڕاوه‌ له‌ دروستکردن و بونیادنانی شانۆدا، ئه‌وه‌ی ڕاستی بێت ده‌قی سه‌رکه‌وتوو، هاریکاریی نێوان شانۆ، ڕیژیسۆر و شانۆنامه‌نووسه‌کان دروست ده‌کات، نه‌ک به‌ پێچه‌وانه‌وه‌. چێخه‌ف ڕۆڵێکی بێهاوتا و گرینگی له‌ دروستکردنی شانۆی هونه‌ریی مۆسکۆدا بینیوه‌، ستانیسلاڤسکی هه‌رگیز به‌بێ چێخه‌ف نه‌یده‌توانی ئه‌و شانۆیه‌ دروست بکات، که‌ ڕۆڵێکی گرینگی له‌ مێژووی شانۆی جیهانیدا بینیوه‌. شانۆی هونه‌ریی مۆسکۆ چێخه‌ف ده‌کات به‌ شانۆنامه‌نووسێکی پله‌ یه‌ک، به‌ هه‌مان شێوه‌ چێخه‌فیش شانۆی هونه‌ر ده‌کات به‌ شانۆیه‌کی هونه‌ری، که‌ ناوبانگه‌که‌ی سنووره‌کانی هه‌موو دونیا ده‌به‌زێنێت.

بێگومان له‌م باره‌یشدا بینه‌ر زیاتر له‌ شانۆکان کۆ ده‌بنه‌وه‌، به‌ شێوه‌یه‌کی ئاسانتر خۆیان له‌سه‌ر شانۆکان و له‌ نێو ئه‌کته‌ره‌کاندا ده‌دۆزنه‌وه‌، ئه‌وه‌ی ده‌یبینن ڕاسته‌وخۆتر په‌یوه‌سته‌ پێیانه‌وه‌، ڕیژیسۆریش به‌ شیوه‌ و فۆڕم و ڕێگەیه‌کی تر هه‌وڵی چاره‌سه‌رکردنی دیمه‌نه‌کان ده‌دات و ئه‌و ته‌کنیکه‌ی به‌کاری ده‌هێنێت زیاتر له‌ واقیعی ژیانی ڕۆژانه‌ی خۆمانه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ وه‌رده‌گرێت. ده‌مه‌وێت سه‌رله‌نوێ ئه‌وه‌یش دووپات بکه‌مه‌وه‌، که‌ ئه‌وه‌ی پێشکه‌ش ده‌کرێت، بۆ ئه‌وه‌ی شتێکی زیندوو و نزیک له‌ واقیعی مرۆڤی هاوچه‌رخ و مۆدێرنی خۆمانه‌وه‌ بێت، ده‌بێت به‌ هه‌وای ئه‌مڕۆ بژی و هه‌ناسه‌ بدات. ده‌بێت شانۆی کلاسیکی، مۆدێرنی وه‌رگێراو و ده‌قی خۆماڵی له‌ جووڵه‌یه‌کی دیالێکتیکیدا یه‌کتر ته‌واو بکه‌ن و سوود له‌ ئه‌زموونی یه‌کتر وه‌ربگرن.

”نووسینی ده‌قی شانۆیی نه‌بووه‌ به‌ کلتوور و نه‌یتوانیوه‌ جێگەی خۆی بگرێت.“

ئه‌مڕۆ ساردوسڕییه‌کی زۆر له‌ ناو دونیای هونه‌ریی ئێمه‌دا له‌ ڕووی نه‌بوونی ڕه‌خنه‌وه‌ هه‌یه‌، به‌تایبه‌ت ڕه‌خنه‌ی هونه‌ری و شانۆیی. به ‌جۆرێ ئه‌و هه‌موو کار و نماییشه‌ تێده‌په‌ڕێت که‌س ته‌نها دوو دێڕی له‌سه‌ر ناڵێت، تۆ ئه‌مه‌ بۆ که‌مته‌رخه‌میی هونه‌رمه‌ندان ده‌گێڕیته‌وه‌، که‌ گرینگی به‌ بواری نووسین ناده‌ن یان ئه‌مه‌یش وه‌ک هه‌موو کێشه‌کانی تر په‌تای نه‌بوونی نووسه‌ری ڕه‌خنه‌ی هونه‌رییه‌؟

ده‌بێت ئێمه‌ ئه‌وه‌ باش بزانین، ڕه‌خنه‌ی شانۆیی یان ئه‌ده‌بی له ‌خۆوه‌ دروست نابێت، هه‌ر بۆ نموونه‌، گه‌ر تۆ ڕۆمانی کوردیت نه‌بێت و هیچ ڕۆمانێک نه‌که‌وێته‌ بازاڕه‌وه‌، ڕه‌خنه‌ی ئه‌ده‌بییشت نابێت و که‌س قسه‌ له‌سه‌ر ڕۆمان ناکات. شانۆیش هه‌مان هاوکێشه‌یه‌، ئه‌گه‌ر نماییشی باش پێشکه‌ش نه‌کرێت و شانۆ نه‌بێت و هیچ ڕێپرتوارێکی شانۆیی له‌ئارادا نه‌بێت، بێگومان ڕه‌خنه‌ی شانۆیشمان نابێت. بزووتنه‌وه‌ی شانۆی کوردی سسته‌ و ڕێپۆرتوارمان نییه‌. به‌ڵام ئه‌وه‌ی به‌ڕێزیشت له‌ پرسیاره‌که‌تدا ئاماژه‌ت پێ کردووه‌، ڕاست نییه‌. له‌م یه‌ک دوو ساڵه‌دا، چ له‌ هه‌ولێر و چ له‌ سلیمانی کۆمه‌ڵێک کاری باش پێشکه‌ش کراون و له‌سه‌ریشیان نووسراوه‌ و ته‌نانه‌ت له‌ شوێنه‌ گشتیه‌کاندا دانیشتن و گفتوگۆیشیان له‌سه‌ر کراوه‌. هه‌ندێک قه‌ڵه‌می باشیشمان هه‌یه‌، که‌ له‌ شانۆ ده‌گه‌ن و ئه‌وه‌ی ده‌ینووسن، له‌ خودی پرۆسه‌ شانۆییه‌که‌وه‌ سه‌رچاوه‌ی وه‌رگرتووه‌. من بۆ نموونه‌ چه‌ند ناوێک ده‌ڵێم، که‌ به‌ڕاستی هه‌وڵی جیدییان له‌م بواره‌دا هه‌یه‌: حه‌مه‌سوار عه‌زیز، حەیده‌ر عه‌بدولڕه‌حمان و هه‌ندێک ته‌قه‌لای ڕه‌خنه‌یی نیهاد جامییش.

له‌م ڕۆژانه‌دا، که‌ له‌ سلێمانی مارا/ساد نماییش کرا، چه‌ندین گوتاری ڕه‌خنه‌یی جیدییشی به‌دوای خۆیدا هێنا، هه‌روه‌ها ماوه‌یه‌ک له‌مه‌وبه‌ر، که‌ شوان عه‌توف کارێکی مۆنوداراما، هاوکات شانۆنامه‌ی سێ خوشکی چێخه‌ف هه‌ر له‌ سلێمانی نماییش کران، به‌ هه‌مان شێوه‌ کۆمه‌ڵێک گوتاری ڕه‌خنه‌ییان بەدوای خۆیاندا هێنا. کاری جیدی هه‌میشه‌، کاردانه‌وه‌ی جیدییشی لێ ده‌که‌وێته‌وه‌.

ڕه‌خنه‌گری شانۆیی به‌هایه‌کی گرینگی هه‌یه‌ و ڕۆڵی ئه‌و ته‌نها ئه‌وه‌ نییه‌، وه‌ک ڕاوێژکارێکی به‌سه‌لیقه‌، ڕێنمایی بینه‌ر بکات، تا کارێکی باش ببینن و کارێکی خراپ نه‌بینن. هه‌روه‌ها کاری ڕه‌خنه‌گریش ئه‌وه‌ نییه‌، دوای بینینی نماییشێک خاڵه‌ باش و خراپه‌کان ده‌ستنیشان بکات. ڕه‌خنه‌ی شانۆیی زۆر له‌وه‌ گرینگتر و پرۆسه‌یه‌کی ئاڵۆزتریشه‌. هه‌موو فۆرمه‌کانی هونه‌ر، شانۆ، مۆسیقا، وێنه‌کێشان و تا دوایی، به‌بێ ڕه‌خنه‌ و ڕۆڵی ڕه‌خنه‌، به ‌ڕای من له‌ژێر هه‌ره‌شه‌دایه‌. هونه‌ری مۆسیقا و وێنه‌کێشان به‌ ته‌واوی له‌م بواره‌دا فه‌رامۆش کراون و هیچ شتێک له‌سه‌ر پێشانگا و کۆنسێرته‌ مۆسیقییه‌کان ناوترێت و نانووسێت، به‌ڕاستی ئه‌مه‌ کاره‌ساته‌.

شانۆ هونه‌رێکی گرانه‌، هونه‌رێکه‌ به‌ ئاسانی ناگه‌یته‌ دوا ئه‌نجامه‌کان، ڕه‌خنه‌گری شانۆیش ده‌بێت ئه‌م ڕاستییه‌ بزانێت، ئه‌و توانا و جورئه‌ته‌ی هه‌بێت، په‌رده‌ له‌سه‌ر نه‌ک ته‌نها هه‌ڵه‌کان، به‌ڵکو له‌سه‌ر توانای هونه‌رمه‌نده‌کانیش هه‌ڵماڵێت. باشترین ڕه‌خنه‌گره‌کانی شانۆیش ئه‌وانه‌ن، که‌ ڕۆژانه‌ له‌ هۆڵی پرۆڤه‌کاندا داده‌نیشن و چاودێریی پرۆسه‌ی داهێنان و هه‌نگاو به‌ هه‌نگاوی کاری ئه‌کته‌ر و ڕیژیسۆر ده‌کات. ڕه‌خنه‌گر چاوی سێیه‌م و خوێنه‌ری سێیه‌می نماییشه‌که‌یه‌، دوای ئه‌کته‌ر و ڕیژیسۆر، ئه‌و نماییشەکه‌ ده‌گه‌یه‌نێته‌ ئاستی گه‌شه‌ و ته‌واوی پرۆسه‌ پراکتیکی و کرده‌ییه‌که‌ شی ده‌کاته‌وه‌ و توانای کردنه‌وه‌ی کۆده‌کانی هه‌یه‌. من له‌و بڕوایه‌دام، هه‌ندێک یان چه‌ند ڕه‌خنه‌گرێکی دیاریکراو تا ئاستێکی باش ئه‌و توانایه‌یان هه‌یه‌. بێگومان بینه‌ر یاخود ڕیژیسۆر و ئه‌کته‌ره‌کان چه‌ند هاوڕان له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی ڕه‌خنه‌گر ده‌ینووسێت، ئه‌وه‌ شتێکی تره‌ و گرینگیش نییه‌.

به‌رگی كتێبی تیۆره‌كانی ده‌رهێنانی شانۆیی

ڕه‌خنه‌گری شانۆیی تا چه‌ند پێویستی به‌ تیۆری شانۆ هه‌یه‌ بۆ ئه‌وه‌ی ڕه‌خنه‌گرێکی باش بێت؟ ئایا بنه‌مایه‌کی تیۆری بۆ ڕه‌خنه‌گر پێویسته‌؟

ڕه‌خنه‌گرێکی باشی شانۆیی ده‌بێت له‌ شانۆ بزانێت و له‌ هونه‌ری شانۆ بگات، شانۆ ئه‌ده‌ب نییه‌ و ئه‌و که‌سه‌ی ڕه‌خنه‌ی شانۆیی ده‌نووسێت به‌ شێوه‌یه‌ک له‌ شێوه‌کان پێوه‌ندی به‌ شانۆوه‌ هه‌بێت. کاتی خۆی ئه‌و که‌سانه‌ی ڕه‌خنه‌ی شانۆییان ده‌نووسی که‌سانی پسپۆر نه‌بوون، به‌ڵکو زیاتر ئه‌و که‌سانه ‌بوون، که‌ سه‌رقاڵی ئه‌ده‌ب و ڕه‌خنه‌ی ئه‌ده‌بی بوون، وه‌ک کارێکی ئه‌ده‌بی باسی ناوه‌ڕۆک و بنه‌ما هزرییه‌کان و ده‌قه‌ شانۆییه‌که‌یان ده‌کرد، نه‌ک لایه‌نه‌ کرده‌ییه‌که‌ و ئێستاتیکای شانۆ. له‌ هه‌شتاکانه‌وه‌ ئه‌م ڕێچکه‌یه‌ گۆڕاوه‌ و ئه‌وانه‌ی ڕه‌خنه‌ ده‌نووسن، به‌شێکن له‌ شانۆ و کاره‌ شانۆییه‌کان. من خۆم، به‌رله‌وه‌ی بنووسم، چ وه‌ک ئه‌کته‌ر و چ وه‌ک ڕیژیسۆر کارم کردووه‌، ئه‌زموونی شانۆ و لایه‌نه‌ کرده‌یی و پراکتیکییه‌که‌م گواستووەته‌وه‌ بۆ نێو گوتاره‌ ڕه‌خنه‌یی و شانۆییه‌کان.

تیۆری شانۆیی و شیکردنه‌وه‌ی ده‌ق و تێگه‌یشتن له‌ پێکهێنه‌ره‌کانی تری نماییشی شانۆیی، ڕه‌خنه‌گر له‌ نماییش و سروشتی کاره‌که‌ زیاتر نزیک ده‌کاته‌وه‌ و دیده‌ ئێستاتیکییه‌که‌ی له‌ ڕاڤه‌ی ریژیسۆر و خوێندنه‌وه‌ی نماییشه‌که‌دا ده‌رده‌که‌وێت. ئێمه‌ نامانه‌وێت ڕه‌خنه‌گر ڕیژیسۆ و ئه‌کته‌ر بێت، به‌ڵام پێویسته‌ له‌ کاری ڕیژیسۆر و ئه‌کته‌ر بگات، زانیاری له‌ مێژووی شانۆدا هه‌بێت و له‌ بنه‌ما دراماتۆرگییه‌کانی ده‌ق/نماییش بگات.

ڕه‌خنه‌یش چه‌ندین ڕێباز و ته‌وژمی تایبه‌تمه‌ندیی خۆی هه‌یه‌ و ده‌بێت ڕه‌خنه‌گر بزانێت له‌ چ بنه‌مایه‌کی فه‌لسه‌فی، ده‌روونی، جوانکاری یان هه‌ر ڕیبازێکی تره‌وه‌، نماییشه‌کان ده‌خوێنێته‌وه‌. ئه‌مه‌یش پێویستی به‌ ڕۆشنبیرییه‌کی قووڵ و گشتگیر و هه‌مه‌لایه‌ن هه‌یه‌. له‌به‌ر ئه‌وه‌ ڕه‌خنه‌گرێکی باش به‌بێ بنه‌مایه‌کی تیۆری نابێت به‌ ره‌خنه‌گرێکی باش و هه‌رگیز ناتوانێت کۆد و سیمبۆله‌کانی نماییش بدۆزێته‌وه‌ و نووسینه‌کانیشی بریتی ده‌بێت له‌ داڕشتن و وشه‌ڕیزکردن.

دوایین پەناگە شەوی کاروانەکان


دیدی من

دانا ڕەئووف

لە ساڵی ٢٠٠١دا ئاریان مونشکین سەردانی یەكێک لە کەمپەکانی پەناهەندە لە نزیک سنوورەکانی نێوان فەرەنساو ئینگلتەرا دەکات. مەبەستی سەردانەکە تەنها بەسەرکردنەوەی پەناهەندەکان دەبێت، تا لە نزیکەوە لە ڕەوشی ژیانیان بگات. هیچ پلانێکی شانۆیی لەپشت ئەم سەردانەوە نابێت، بەڵام کە دەگەڕێتەوە بۆ پاریس و کاریگەری گوزەرانی پەناهەندەکان و بارودۆخە سیاسییەکەیان وای لێ دەکات پلانەکانی بگۆرێت. هەندێک پەناهەندەی کوردیش لەم کەمپەدا دەژین، کە دەیانوویست لەوێوە بەرەو ئینگلتەرا برۆن.

ئاریان مونشکین دواتر چەند سەردانێکی تری پەناهەندەکان دەکات، گوێ لە چارەنووسەکانیان دەگرێت و بەسەرهاتەکانیان تۆمار دەکات. هەر لە سەرەتاوە هێلێن سیسوو ئەم بەسەرهاتانە سەرنجی راناکێشێت و ناتوانێت هیچ دەقێکیان بۆ بنووسێت. ئاریان مونشکین سوور دەبێت لەسەر پلانەکەی، لەبەر ئەوە دەگەڕێتەوە بۆ سەر میتودە دێرینەکەی خۆیان و شانۆی راگوزاری، بۆ ئەم مەبەستەش هەموو بەسەرهاتەکان دەخاتە بەردەستی ئەکتەرو تیمی کارەکەی. ئاریان مونشکین ئەو چاوپێکەوتن و گفتوگۆیانەی لەگەڵ پەناهەندەکان کردوویەتی دەکاتە بنەمایەکی سەرەکی و گرینگ، لەو دەروازەیەوە دەست پێ دەکەن و لە ئەنجامدا دەقی شانۆیی و نەمایشی (دوایین پەناگە شەوی کاروانەکان) لەدایک دەبێت، نەمایشەکەش بریتییە لە سەدەها دیمەن کە بەشێوەیەکی سروشتی، بەپێی لۆژیکی شانۆی راگوزاری و زنجیرەی دراماتۆرگی رووداوەکان رۆنراوە.  بەڵام لە هەرشەوێکی نەمایش و رووبەرووبوونەوەی بینەراندا تەنها بیست تا سی دیمەن پێشکەش کراوە.

نامەی پەناهەندەکان، بەزمانی فارسی و کوردی سەرەتای دیمەنەکان دەکاتەوە، پیتە فارسی یان کوردییەکان یەکە یەکە وشەو ڕستەکان، وەک تابلۆیەک لەسەر فۆندێک دروست دەکەن. زمانەکە، زمانێکی نامۆیە بە بینەران، لەبەر ئەوەی ناونیشانەکان لە ئێران، ئەفغانستان یان کوردوستانە:” ئازیزەکەم من بیر لە تۆ دەکەمەوە” ، “دایە گیان بمبوورە کە بە جێم هێشتی، هەموو ئاوات و خولیام لەگەڵ خۆمدا بردوو خەمەکانم بۆ بەجێ هێشتی. ئاخ…” و “شەوی یەڵدایە یا دەیجوورە ئەمشەو کە دیدەم دوور لە تۆ بێ نوورە ئەمشەو” و “ئاخ خۆمانمان گیرۆدە کرد سەرمان لە خۆمان شێواند بە دەستی خۆمان ماڵی خۆمان وێران کرد، بووین بە مەینەت بۆ دایک و باوکو کەسی و کارمان” ئەمە بەشێکە لەو نامانەی، کە پەناهەندە کوردەکان نووسیویانە، دواتر بە هەمان شێوەو بە خەتی خۆیان لە پرۆگرامی نەمایشەکەشدا بڵاوکراونەتەوە.

دوای نامەکان لافاو و باو بۆرانێکی گەورە، لەناوچەیەکی دوورە دەستی سەر سنوور، لە نێوان کازاخستان و کرگیستان بەرجەستەی ئەو ڕێگا سەخت و پرمەترسییەمان بۆ دەکات، کە پەناهەندەکان دەیگرنە بەر. پارچە قووماشێکی گەورەی شین، دەبێتە ئەو دەریا گەورە و توڕەیە و هەموو پانتایی شانۆکە دەگرێتەوە، پەناهەندەکانیش لەو گێژەنەدا لە مل ملانێی مەرگ و ژیاندان.

لەم نەمایشەدا هەموو شتەکان و ئەکتەرەکان بەسەر “بۆربڕینەوە” ئەکتەرەکان یان تەکنیککاران، کە هەر ئەکتەرەکان خۆیانن، دیمەن لەدوای دیمەن بەسەر ئەو بۆربڕینانەوە دەهێننە سەر شانۆ، بۆ نموونە: عەرەبانەیەک، ماتۆڕیک کە چەند کەسێکی بەسەرەوەیە، بارەگایەکی سەر سنوور، ماڵێک…هتد هەروەها ئەکتەرەکانیش بەسەر ئەم بۆربڕینانەوە دەهێنرێنە سەر شانۆ و دەش برێنەدەرەوە. لە دیمەنی پەناهەندەکاندا، ئەو ئەکتەرانەی کە ڕۆڵی پەناهەندە دبینن، بەهیچ جۆرێک قاچیان ناکەوێتە سەر زەوی، ئەمەش هێماگەلی ئەو جیهانەیە، کە پەناهەندەکان بە بەردەوامی بە دوایدا دەگەڕێن، بە بێ ئەوەی پێی بگەن.

یەکێک لە دیمەنە سەرەکییەکان، لە نزیک هێلێکی شەمەندەفەرەوە بەرجەستە دەبێت، لەم شوێنەدا پەناهەندەکان لە چاڵێکدا خۆیان دەشارنەوە، تا بتوانن لە ڕێکەوتێکی گونجاودا، بە یارمەتی قاچاخچییەکان خۆیان فرێبدەنە ناو ئەو شەمەندەفەرانەوە، کە بەرەو ڕۆژئاوا دەڕۆن. زۆرجار پاسەوانەکانی سنوور یان پۆلیس پێیان دەزانن، دەیان گرن و سنوورداشیان دەکەنەوە.

هونەرمەندێکی کوردی شاری سلیمانی (سەرکەوت گۆران) کە دەرچوی پەیمانگای هونەرە جوانەکانی سلیمانییە، لەم نەمایشەدا بەشێوەیەکی سەرنج راکێس و سەرکەوتوو چەندین ڕۆڵ دەبینێت؛ بۆ نموونە قاچاخچییەکی کورد، پەناهەندەیەکی ئێرانی، تاڵیبانەکانی ئەفغانستان. سەرکەوت گۆران زیاتر بە کوردی قسە دەکات، بەڵام هەندێک جاریش بە فارسی و ئینگلیزی دەدوێت، ئەمەش بە پێی چۆنییەتی ڕۆڵەکەی دەگۆڕدرێت.

بەرئەنجام و کۆتایی

ئاریان مونشکین و شانۆی “رۆژ” تا ئێستا به‌ هه‌مان ووزه‌ و تواناوه‌ به‌رده‌وام و چالاکن، کاره‌کانیان به‌هه‌مان شێوه‌ له‌ هه‌موو ئه‌وروپا و ئه‌مه‌ریکادا جێگای سه‌رنج و ستایشی بینه‌ر و ره‌خنه‌گره‌کانه.<٢٥>

شانۆی “رۆژ” و ئاریان مونشکین لە ماوەی زیاتر لە چل ساڵی تەمەنیدا، ئەوەیان دووپات کردۆتەوە، کە شانۆ دەتوانێت رۆڵێکی گرینگ لە کۆمەڵگاو لە ژیانی هەموو تاکێکدا بگێرێت، کە شانۆ دەتوانێت دونیا بگۆرێت و پەیامێکی سیاسی و مرۆڤایەتی هەبێت.

شانۆی “رۆژ” لە مەشقەکانی راگوزاری، فۆرمەکانی شانۆی میللیی و گەڕانەوە بۆ شانۆی گرێکی و شەکسپیر، بە سوود وەرگرتن و قووڵ بوونەوەو گەڕانەوەیەکی بەردەوامی تەکنیک و فۆرمەکانی شانۆی رۆژهەڵات تووانیویانە شانۆیەکی تایبەتمەند، شانۆیەکی خاوەن پەیام، شانۆیەکی سیاسی بێ وێنە بخوڵقێنن. لەم شانۆیەدا، چەندە جەستەی ئەکتەر، هونەری نواندن، دیدی ریژی، تەکنیکی نەمایش باڵاو گرینگە، هێندەش پەیامی شانۆکەیان بۆ دونیا گرینگەو جێگای بایەخە. ئەم شانۆیە بە هەموو ئامرازەکانی بۆ قەیران و گرفتەکانی جیهان، بۆ مافی مرۆڤ، پرسە سیاسییەکان، گرفتی پەناهەندە و دژی جەنگەکان کاردەکات.

ئاریان مونشکین هەمیشە دووپاتی رۆڵی خۆیان، پێگەی شانۆکەیان و ڕۆڵی شانۆ لە کۆمەڵگادا دەکاتەوە (ڕۆڵی ئێمە ئەوەیە، کە ئەوە پێشان بدەین چ هەل و مەرجێک لە شانۆدا هەیە و شیاوە. کە شانۆ هونەرێکی لەبارە، هونەر ئامڕازێکی گرینگ و شیاوە، کە لەگەڵ مرۆڤ هەڵ کردن ئەگەرێکی گەورەیە. ئەمە رۆڵی ئێمەیە، هەروەها رۆڵی هەموو شانۆیەکیشە. ئەمەش دووپاتی ئەوە دەکاتەوە، کە گێرانەوەکان هەردەم ئەفسوونی خۆیان هەیە، کە خەم و پەژارە، غیرەت، هیوا و ژیان بخوڵقێنین. ئەمەیە رۆڵی ئێمە.)

ئەم تێروانین و دیدەی ئاریان مونشکین بۆ شانۆ و ڕۆڵی شانۆ دووپاتی ئەوە دەکاتەوە، کە شانۆ بۆ ئەم ریژیسۆرە تەنها کارێکی شانۆیی رووت نییە، کە تەنها نەمایشکردنی شانۆیی نییە. بەڵکو شانۆ ئامرازێکی گرینگی گۆرانییەکانە، ئەم هونەرمەندە بروایەکی پتەوی بەوە هەیە، کە شانۆ دەتوانێت جیهان بگۆڕێت!؟

په‌راوێزه‌کان

٢٥-هه‌ندێک که‌س و لێکۆڵه‌ره‌وه‌کان شانۆی (رۆژ) به‌ رۆژی پادشا و ئاریان مونشکین به‌ شاژنی رۆژ ناوزه‌د ده‌که‌ن.

سه‌رچاوه‌کان

1-Ohanna Enckell, Skärvor av Artaud, Like , Helsingfors, 2003

  1. 2-Margareta och Ulf Sörenson, Teater i Paris, Liber Förlag, 1988
  2. 3-Richard Estreen, Teater, Morstondskraft och frihetslengtan, Stocholm, Carlssons, 2012
  3. 4-Judith G. Miller, Arine Mnouchkine, Routledge, 2007

5-Arina Mnouchkine, Dekomentar SVT

  1. 6-Calle Pauli, Skakespeare tar over Theatre du Soli, Richard 11 i Orienten. Dagens Nyheter, 1982

٧-شانۆنامه‌ی 1789 و 1793 ، ده‌رباره‌ی شۆڕشی فه‌ره‌نسی به‌ DVD٨

٨-شانۆنامه‌ی ته‌رتوف، له‌ ئه‌رشیفه‌وه‌ DVD

٩-شانۆنامه‌ی ته‌پڵه‌کانی سه‌ر خه‌نده‌قه‌ گه‌وره‌ پڕ له‌ ئاوه‌که‌، DVD

١٠-فیلمی مۆلێر، نووسین و ریژی ئاریان مونشکین.DVD

١١-شانۆنامەی دوایین پەناگە شەوی کاروانەکان، DVD

تێنینی: شانۆی “رۆژ” گرینگییەکی زۆر ئەدەن بە ئەرشیفکردنی کارەکانییان و زۆربەی بەرهەمەکانییان لەسەر ئاستێکی بەرز تۆماردەکەن، دواتر لە بازارەکانی ئەوروپادا، بەنرخێکی بەرز دەیان فرۆشن. من بۆ نووسینی ئەم باسە هەموو ئەو کارانەی کەباسم کردوون ڕاستەوخۆ لەسەر شانۆ دیوومە یان بە تۆمارکراویی و بە DVD دیوومە.  ‌

ته‌رتوف و گه‌مه‌یه‌کی سیاسی

دیدی من

دانا ڕەئووف

ئاریان مونشکین له‌ گه‌مه‌یه‌کی سیاسی توندوتیژدا رووبه‌ڕووی ئیسلامییه توندڕه‌وه‌کان ده‌بێته‌وه‌ و به‌ شێوازێکی نوێ، له‌ ده‌روازه‌کانی شانۆی کلاسیکی فه‌ره‌نسییه‌وه‌، له‌ ته‌رتوفی مۆلێره‌وه،‌ په‌رده‌ له‌ ڕووکاره‌ ناشرین و دڕنده‌ و به‌ سیاسیکردنی ئیسلامییه‌ توندڕەوەکان هه‌ڵده‌ماڵێت. ئه‌م خوێندنه‌وه نوێیه‌ی شانۆی “رۆژ” ڕاستییه‌کی تری هێز و گه‌وهه‌ری شانۆمان بۆ ده‌رده‌خات‌‌: به‌ستنه‌وه‌ی ته‌رتوف به‌ ئیسلامی و توندڕەوەکانەوە، بیرۆکه‌ی شانۆنامه‌که‌ زیاتر ئاشکرا ده‌کات. له‌پڕ بۆمان ده‌رده‌که‌وێت بۆچی و چۆن ئه‌م شانۆنامه‌یه‌ رۆژێک له‌ رۆژان بۆ مۆلێر، بۆ ژیانی هونه‌ری پاریس، له‌ هه‌زار و شه‌ش سه‌ده‌کاندا گرینگ بووه‌، بۆچی رۆژێک له‌ رۆژان ئه‌م شانۆنامه‌یه‌ له‌ پاریس،  له‌ کۆشکی پادشا و له‌سه‌ر شانۆکان قه‌ده‌خه‌ کراوه‌. مۆلێر شانۆنامه‌ی ته‌رتوف له‌ ساڵی 1664 دا ده‌نووسێت، بۆ ئه‌وه‌ی به‌گژ بیروبۆچوونه‌ توندڕه‌وه‌کانی کڵێسادا بچێته‌وه‌، په‌رده‌ له‌سه‌ر درۆ و ده‌له‌سه‌کانی قه‌شه‌کان هه‌ڵبماڵێت، له‌هه‌مانکاتدا دووپاتی ئه‌وه‌ش بکاته‌وه،‌ که‌ چۆن کڵێسا، به‌هۆی ده‌سه‌ڵاتێکی ره‌ها و ئایین و بیروباوه‌ڕه‌ ئاینییه‌کان، بۆ مه‌به‌ستی خۆیان و له‌ خشته‌بردن و سه‌رکۆنه‌کردنی خه‌ڵکی به‌کارده‌هێنن، ئایینیان کردۆته‌ ده‌سه‌ڵات و ئامرازێکی سیاسی. ئه‌م مه‌سه‌له‌یه‌ بۆ ئه‌و کاته‌ی فه‌ره‌نسا مه‌ترسیدار بووه‌، شانۆنامه‌که‌ قه‌ده‌خه‌ ده‌کرێت و دژایه‌تییه‌کی زۆری مۆلێر ده‌کرێت، ناچاریشی ده‌که‌ن، که‌ سه‌رله‌نوێ شانۆنامه‌که‌ بنووسێته‌وه‌ و گۆڕانکارییه‌کی بنه‌ڕه‌تی تیادا بکات.<٢٢>

ئاریان مونشکین به‌ نه‌مایشی ته‌رتوف دووپاتی ئه‌وه‌ ده‌کاته‌وه،‌ که‌ ئه‌م شانۆنامه‌یه‌ ئێستا، هه‌روه‌ک دوو سه‌ده‌ له‌مه‌وبه‌ر هه‌مان کاریگه‌ری سیاسی و ده‌روونی خۆی هه‌یه‌.

ئاریان مونشکین ته‌رتوف ده‌کاته‌ که‌سێکی ترسناکی توندڕه‌وی فونده‌مه‌نتالیستی ئایینی یه‌کێک له‌ وڵاته‌ عه‌ره‌بییه‌کان، هه‌موو ئاماژه‌کان به‌ره‌و جه‌زاییر ده‌چێت. کاره‌کته‌ری (ئۆرگۆن) ده‌که‌وێته‌ ژێر باوه‌ڕه‌ دینییه‌که‌ی ته‌رتوفه‌وه‌، ملکه‌چی داواکارییه‌کانی ده‌بێت و ده‌یهێنێته‌ ماڵه‌که‌ی خۆیه‌وه‌، په‌یمانی ده‌داتێ، که‌ کچه‌که‌ی لێی ماره‌ بکات، له‌ بارێکی دژوار و رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی ئۆرگۆن و (دامیس) ی کوڕیشدا، له‌سه‌ر به‌هه‌ڵه‌داچوونی ئۆرگۆنی باوکی، ئۆرگۆن هه‌موو سه‌روه‌ت و سامانه‌که‌ی له‌سه‌ر ته‌رتوف تاپۆ ده‌کات. ته‌رتوف له‌کاتێکدا، که‌ ده‌یه‌وێت ژنه‌که‌ی ئۆرگۆن (ئه‌لمیر) له‌خشته‌به‌رێت، راستی و مه‌رام و پلانه‌کانی ئاشکرا ده‌بێت، بەم شێوەیەش ئۆرگۆن به‌ ته‌واوه‌تی له‌ حه‌قیقه‌تی که‌سایه‌تی ته‌رتوف تێ ده‌گات.

ته‌رتوف له‌دوای ئه‌م په‌رده لەسەر‌ هه‌ڵماڵینه‌و له‌بری ئه‌وه‌ی به‌ شه‌رمه‌زاری له‌ ماڵه‌که‌ی ئۆرگۆن بچێته‌ ده‌ره‌وه‌، ده‌یه‌وێت تۆڵەیان لێ بکاتەوە و ئه‌م ئه‌وان بکاته‌ ده‌ره‌وه‌، ئه‌وه‌ ده‌هێنێته‌وه‌ بیری ئۆرگۆن که‌ ئه‌و، واتە (ته‌رتوف) ئێستا خاوه‌نی موڵک و ماڵه‌کەیە و ده‌بێت ده‌ستبه‌جێ ماڵەکەی بۆ چۆڵ کەن. هه‌روه‌ها له‌ هه‌مانکاتداو بۆ ئه‌وه‌ی گرفته‌که‌ زیاتر خه‌ست بکاته‌وه‌، ئۆرگۆن به‌وه‌ش تاوانبار ده‌کات، که‌ ته‌زویری له‌ هه‌ندێک دێکۆمێنتی فه‌رمیدا کردووه‌، بۆیه‌ ده‌یه‌وێت پەردە لە ڕووی ئەم کارەشی هەڵماڵێت و له‌ به‌ندیخانه‌شی توند بکات. به‌ڵام له‌کۆتاییدا پادشا دێت، ئۆرگۆن رزگار ده‌کات و ته‌رتوف ده‌خاته‌ به‌ندیخانه‌وه‌.

ئاریان مونشکین، شانۆنامه‌ی ته‌رتوف، که‌ یه‌کێکه‌ له‌ شانۆنامه‌ کۆمیدیا گرینگه‌کانی شانۆی کلاسیکی فه‌ره‌نسی، وه‌ک شانۆنامه‌یه‌کی تراجیدیای گرێکی پێشکه‌ش ده‌کات و کاره‌کته‌ری ئۆرگۆن ده‌خاته‌ چه‌قی ڕووداوه‌کانه‌وه‌.<٢٣>

له‌م نه‌مایشه‌دا شوێن باخچه‌یه‌کی ناوه‌وه‌، یان پشته‌وه‌ی باخچه‌یه‌کی میللیی خانووبه‌ره‌یه‌کی ترادیشونی‌ له‌ وڵاتی جه‌زائیرە، به‌بێ ئه‌وه‌ی ناوی هیچ شوێنێک بهێنرێت. تیشکی رۆژێکی به‌تین له‌ سه‌ره‌وه‌ و به‌ شێوه‌یه‌کی شاقووڵی خۆی به‌سه‌ر شانۆکه‌دا (شوێنه‌که‌دا) په‌خش کردووه‌، فرۆشیارێکی گه‌ڕۆک به‌ عه‌ره‌بانه‌یه‌که‌وه‌ مۆسیقا ده‌ژه‌نێت و به‌سه‌ر شانۆکه‌دا تێده‌په‌ڕێت. ئاریان مونشکین بۆ ئه‌م کاره‌کته‌ره‌ مۆسیقای هونه‌رمه‌ند و گۆرانیبێژی جه‌زائیری (شه‌بیب حه‌سه‌ن) به‌کارده‌هێنێت، که‌ ساڵێک به‌ر له‌م نه‌مایشه‌، ئیسلامییه‌ توندره‌وه‌کان له‌ جه‌زائیر تیرۆری ده‌که‌ن.<٢٤>

کاره‌کته‌ری ئه‌م فرۆشیاره‌ گه‌ڕۆکه‌ بێده‌نگه‌، له‌بری قسه‌کردن گۆرانی ده‌ڵێت و مۆسیقا ده‌ژه‌نێت. ئه‌م فرۆشیاره‌ چه‌ندین جار له‌ دووتوێی رووداوه‌کانه‌وه‌ ده‌رده‌که‌وێت، به‌سه‌ر شانۆدا تێده‌په‌ڕێت و به‌مه‌ش له‌ چه‌مکی ئاهه‌نگئامێز و حیکایه‌تخوانه‌کانی وڵاتانی باکوری ئه‌فه‌ریقا: تونس، جه‌زائیر و مه‌غریب نزیک ده‌بێته‌وه‌، سوودیان لێ وه‌رده‌گرێت و رۆحی شانۆنامه‌که‌، خودی نه‌مایشه‌که‌ له‌ ئه‌تمۆسفێری کۆڵان و سه‌رشه‌قامه‌کانی ئه‌م وڵاتانه‌وه‌ نزیک ده‌کاته‌وه‌. له‌هه‌مانکاتدا ئه‌م کاره‌کته‌ره‌، وه‌ک فرۆشیارێک په‌یوه‌ندییه‌کی خۆڕسکی ئاسایی و راسته‌وخۆ له‌گه‌ڵ ئافره‌ته‌ گه‌نجەکان، کاربه‌ده‌ستان و خه‌ڵکی ناو خانووبه‌ره‌که‌دا دروست ده‌کات.

ئۆرگۆن نوێنه‌ری باوکێکی کۆنه‌پارێزه‌،  یاساکانی باوکسالاریی په‌یڕه‌و ده‌کات و پاشایه‌کی به‌ زه‌بروزه‌نگی ماڵی خۆیه‌تی. به‌هیچ شێوه‌یه‌ک بوار به‌ خێزانه‌که‌ی نادات به‌بێ ڕه‌زامه‌ندی ئه‌و، هیچ کارێک بکه‌ن و هیچ هه‌نگاوێک بنێن و به‌ هیچ شێوه‌یه‌کیش وه‌ڵامی هیچ که‌سێک و هیچ پرسیارێک سه‌باره‌ت به‌ ته‌رتوف ناداته‌وه‌.

ته‌رتوف که‌سێکی پیرۆزه‌ و له‌ سه‌رووی هه‌موو بۆچوون و تێڕامان و پرسیارکردنێکه‌وه‌یه‌.

ته‌رتوف هه‌موو جارێک به‌ ده‌رکه‌وتن و هاتنه‌ژووره‌وه‌ی بۆ سه‌ر شانۆ، جۆره‌ مه‌ترسییه‌ک دروست ده‌کات، هه‌میشه‌ به‌ر له‌ هاتنه‌ژووره‌وه‌ی، له‌ بڵندگۆکانه‌وه‌ گوێمان له‌ چه‌پڵه‌ڕێزان و پیاهه‌ڵدانی جه‌ماوه‌ر ده‌بێت، ته‌رتوف- یش به‌ شێوه‌یه‌کی به‌رده‌وام چوارده‌وری به‌ کۆمه‌ڵێک ڕیش درێژی چاو ده‌رپۆقیوی جلو‌به‌رگ ڕه‌ش ده‌وره‌ دراوه‌، کە هه‌ر یه‌کەیان چرایه‌کی سووری به‌ ده‌سته‌وه‌یه‌، وه‌ک هێماگه‌لی ده‌ستێکی خوێناوی.

ئۆرگۆن له‌م هاوکێشه‌یه‌دا وێنه‌یه‌کی گونجاوه‌، ئه‌ویش وه‌کوو ئه‌وان جلوبه‌رگی درێژی ره‌شی له‌به‌ردایه‌. له‌ به‌رامبه‌ری ئه‌وان، ژنه‌که‌ی ئۆرگۆن (ئه‌لمیر)، کچه‌که‌ی (ماریان)، کوڕه‌که‌ی (دامیس) و که‌نیزه‌ی ماڵه‌که‌ش (دۆرین) جلی سپییان له‌به‌ردایه‌، ره‌ش و سپی له‌ گه‌مه‌یه‌کی سیاسی، دەروونی و خوێناویدا رووبه‌ڕووی یه‌کتری ده‌بنه‌وه‌. به‌ڵام که‌ ئۆ‌رگۆن ماریانی کچی ده‌به‌خشێت به‌ ته‌رتوف، ده‌ستبه‌جێ سه‌رپۆشێکی درێژ و ئاودامان ئه‌درێت به‌ سه‌ر قژه‌ درێژه‌ رووته‌کەی ماریاندا. که‌ دامیس له‌گه‌ڵ ئۆرگۆنی باوکی به‌رووی یه‌کتردا ده‌ته‌قنه‌وه‌ و دامیس ناره‌زایی به‌رامبه‌ر به‌ هه‌ڵسوکه‌وته‌کانی باوکی ده‌رده‌بڕێت، ئه‌وا پیاوه‌ ریش درێژه‌ جل ڕه‌شه‌کانی ته‌رتوف دێن، به‌ شێوه‌یه‌کی توندوتیژ و تۆتالیتار دامیس ده‌به‌ن.

ئاریان مونشکین هه‌موو ساته‌ کۆمیدییه‌کان له‌م نه‌مایشه‌دا ده‌کاته‌ ئازار و تراجیدیایه‌کی قووڵ، ته‌نانه‌ت له‌ کۆتاییشدا رێگایه‌کی قووتاربوون بۆ ئۆرگۆن و خێزانه‌که‌ی نادۆزرێته‌وه‌. ئه‌م ریژیسۆره‌ له‌بری پادشا، که‌ له‌ کۆتایی شانۆنامه‌که‌دا ده‌رده‌که‌وێت و ئۆرگۆن رزگار ده‌کات، موو‌چه‌خۆرێکی گه‌نده‌ڵ ده‌هێنێته‌ ژووره‌وه‌، به‌مه‌ش دووپاتی ئه‌وه‌ ده‌کاته‌وه‌، که‌ هه‌موو کۆمه‌ڵگاکه‌ له‌ بنه‌ڕه‌ته‌وه‌ گه‌نده‌ڵ و توندڕه‌ون.

گرینگی ئه‌م نه‌مایشه‌ له‌وه‌دایه‌، که‌ ئاریان مونشکین کۆمیدیایه‌ک وه‌رده‌گرێت و تراجیدیایەکمان پێشکه‌ش ده‌کات،  پێکه‌نین ده‌کاته‌ هه‌ڵوێسته‌یه‌کی تراجیدی و ئه‌تمۆسفێری ریتواڵه‌ هونه‌رییه‌که‌.

ئاریان مونشکین سەرلەنوێ شاکارێکی کلاسیکی لە مڕۆدا دەخوێندێتەوە؛ ڕەوتێکی سیاسی توندڕەو، بەکارهێنانی ئایین وەک ئامرازێکی سیاسی، بەکارهێنانی ڕەگەزی مێ (ئافرەت) وەک چەمکێکی موڵکدارێتی و سێکسی، بنەماکانی خێزان و پەیوەندییەکانی باوک و منداڵ، دەسەڵات و هەرەمی پەپوەندییەکان کۆدەکاتەوەو لە شاکارێکی کلاسیکییەوە، لە فەرەنسای سەدەی شانزەمەوە دەبەستێتەوە بە دیدو تێروانینە گلۆبالیزمییەکانی ئەم سەردەمەوە. ئاریان مونشکین تەرتوف و مۆلێر لە کۆمەڵگایەکی مۆدێرن و لە نێو سیستەمە پۆست مۆدێرنیزم و پۆست کۆلۆنیالیزمەکاندا بەرجەستە دەکات و خودی خۆمان بە ڕووتی دەهێنێتە بەردەم ئاوێنەیەکی روون و ئاشکرای ئەمڕۆمانەوە.

شانۆی “رۆژ” و ڕۆڵی مۆسیقا

بەشێکی زۆری نەمایشەکانی شانۆی “رۆژ” بە یارمەتی مۆسیقا و لە تۆن و دەنگی ئامێرە مۆسیقیەکانەوە دروست دەبن. مەشقە راگوزارییەکانیان لە مۆسیقاوە دەگاتە بەرەنجامە کۆتاییەکانیان و مۆسیقا ڕێگاکانیان بۆ دەکاتەوە، هەندێک جار لە خودی مۆسیقاوە دەست پێ دەکەن، مەشقەکانیان بنیات دەنێن، کارەکتەرەکانیان دەدۆزنەوە و ئەتمۆسفێرە تایبەتمەندەکانی خۆیان دەخوڵقێنن.

کۆمپۆسیتۆر و هونەرمەندی مۆسیقی Jean-Jaques Lemetre  کە هەر لە سەرەتای دامەزراندنی شانۆی “رۆژ” ەوە لەگەڵ ئاریان مونشکین کاردەکات، مۆسیقای نەمایشەکانیان ئامادە دەکات. بۆ نموونە ئەم کۆمپۆسیتۆرە لە یەکەم رۆژەکانی پرۆڤەوە لەگەڵ ئەکتەرەکاندایە، بە مۆسیقا ئەتمۆسفێر و دەنگە گوزارشت ئامێزەکانیان، بە شێوەیەکی راگوزاری بۆ ئامادە دەکات، ریتمەکانیان رادەگرێت، هەر لەوێشدا مۆسیقاکەش دەنووسێت. جووڵانەوەی ئەکتەرەکان، بەکارهێنانی جەستە، دەنگ و پەیوەندییەکانیان، دەروازەیەکە بۆ ئەم هونەرمەندە و بۆ نووسینی مۆسیقاکەی. ئەکتەرەکانیش، کە وێنەکانیان لەلا رون و ئاشکرا دەبێت، بۆ ئەوەی دیالۆگی مۆسیقاکەشیان لەگەڵ رۆڵەکانیان بگونجێنن دەگەڕێنەوە بۆ لای ئەم کۆمپۆسیتۆرە و لەگەڵ ئەو قسە دەکەن. ئەم هونەرمەندە بەم شێوەیە دووپاتی رۆڵی خۆی لە پرۆسە شانۆییەکاندا دەکاتەوە (خودی دیدە مۆسیقییەکە لەسەر شانۆ دروست دەبێت، کە دیدەکەشم لەلا دروست بوو بۆ ئاریان مونشکین، ریژیسۆری کارەکە باسی دەکەم، گەر قایل نەبێت بەوەی من دامناوە، لەگەڵ ئەکتەرەکان دەدوێم تا بتوانم شتێکی تر بدۆزمەوە، منیش خۆم لەگەڵ ئەوان دەگونجێنم، خێرا گۆرانکاری لە مۆسیقاکەدا دەکەم. گەر شتێکیش لەسەر شانۆ ڕێک نەکەوێت، مۆسیقا دەتوانێت یارمەتی بدات، ئەمەش گەمەیەکە پێکەوە دەیکەین.)

پەیوەندییەکانی ئەم هونەرمەندە مۆسیقییە، تەنها بە ئاریان مونشکین-ەوە نییە، بەڵکو زیاتر پابەندە بە ئەکتەرەکانەوە، بە پرۆسەی نواندن و کاری ئەکتەرەوە لەگەڵ رۆڵەکانیاندا. کاری ئەم مۆسیقارە، وەک ئەوە وایە کە دەستی ئەکتەرەکان بگرێت و بەرەو پێشەوەیان بەرێت. یەکێک لە ئەکتەرەکان دەڵێت ( هەست دەکەین، کە ئەویش بە ڕۆڵەکەی خۆی هوشیارە، بە هەموو ئەو شتانەی کە لە مندایە، وەک ئەکتەر، بەتایبەتی لە کاتێکدا، کە لەسەر شانۆ رۆڵەکەم دەبینم. ئەو تەنانەت دەتوانێت هەست و سۆزی بینەران لەلای ئێمە دروست بکات.) زۆرجار ئاریان مونشکین و ئەکتەرەکانی باسی جۆرە سیحرێک دەکەن، کە بەرەو ڕوویان دەبێتەوە، بەتایبەتی لەو کاتانەدا، کە لە دیمەنێکدا، یان لە رەوشێکی تایبەتیدا دەگەرێنەوە بۆ یادەوەرییەکانیان، بۆ منداڵی… لەوێدا خۆشییەک، جۆرە بەختیارییەک یان خورپەیەک هەیە، کە دەبێت سەرلەنوێ بدۆزرێتەوە، هەرچەندە ترسێک رامان دەگرێت، یان لە رووی دەروونییەوە ئامادەنین بۆ ئەو رووبەرووبوونەوەیە. لەم کاتەدا مۆسیقا یارمەتیدەرە، دراماتۆرگە و ئەو ڕێگایەیان بۆ دەدۆزێتەوە، هەست و هۆشیان ئامادە دەکات، جەستەیان دەخاتە ئامادە باشییەوە تا بروایان بەو ساتە چاوەروان کراوە هەبێت.

ئاریان مونشکین سەبارەت بە هاوکاری و کارەکانی ئەم کۆمپۆسیتۆرە دەڵێت ( Jean-Jaques Lemetre گوێی سووک و هەست ناسکە. ئەو شوێن پێی هەموو ئەو شتانەی، کە لەسەر شانۆ رووئەدەن و بەرجەستە دەکرێن، دەکەوێت. ئەو دەتوانێت شوێن نەخمەی دەنگە جیاوازەکانمان و هێڵە دراماتۆرگییەکان بکەوێت. ئەو هەر وەک ئەوە وایە، کە ئاگای لە لێدانی دڵ و هەناسەدانی ئەکتەرەکان بێت.)

رۆڵی ئەم کۆمپۆسیتۆرە، هێندەی رۆڵی شانۆنامە نووسەکان گرینگە، لە مۆسیقاوە دەقە شانۆییەکان دەبنە کەرەستەیەکی فیزیکی بە دەستی ئەکتەرەکانەوە. هەر لە مۆسیقاشەوە وشەکان دەبنە وێنەو وێنەکان بە کارەکتەرو کارەکتەرەکان بە رۆحێکی زیندوو لە جەستەی ئەکتەرەکاندا. ئاریان مونشکین دووپاتی رۆڵی مۆسیقا دەکاتەوەو دەڵێت (ئێمە نەمایشی مۆسیقی پێشکەش دەکەین، مۆسیقا لە نمایشەکانماندایە، زۆر جار دەڵێن، کە شانۆو مۆسیقامان تێکەڵاو کردووە. ئەوەی ڕاستی بێت شانۆو مۆسیقا هەر لە سەرەتاوە، لەلای گرێکەکان و لەسەردەمی ئەنتیکدا، یەک یەکە بوون. بەڵام لەگەڵ رۆژگاردا، هێدی هێدی ئەو بڕیارە درا، کە مۆسیقا لە وشەو شانۆ جیابکرێتەوە.)

پەراوێزەکان

٢٢-کڵێسا فه‌ره‌نسییه‌کان هه‌رگیز له‌ مۆلێر خۆش نابن، که‌ مۆلێریش ده‌مرێت به‌ هه‌موو شێوه‌یه‌ک هه‌وڵ ئه‌ده‌ن، به‌ شێوه‌یه‌کی شایسته‌ و به‌پێی داب و نه‌ریته‌ دینی و کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کان به‌ خاک نه‌سپێردرێت، تا پادشا ناچار ده‌بێت مه‌سه‌له‌که‌ یه‌کلایی بکاته‌وه‌ و به‌ چاره‌سه‌رێکی مامناوه‌ندی کڵێسا به‌وه‌ رازی بکات، که‌ ته‌رمه‌که‌ی مۆلێر به‌ شه‌و و به‌ نهێنی به‌خاک بسپێردرێت.

٢٣-مۆلێر که‌ ئه‌م شانۆنامه‌یه‌ له‌ کۆشکی پادشا پێشکه‌ش ده‌که‌ن، خۆی رۆڵی (ئۆرگۆن) ی بینیوه‌.

٢٤-له‌ نه‌وه‌ده‌کانی سه‌ده‌ی رابردوودا، ته‌وژمێکی توندوتیژی ئیسلامییه‌ توندڕەوەکان هه‌‌موو جه‌زائیر ده‌گرێته‌وه‌، رۆژانه‌ کوشتارێکی زۆر له‌سه‌ر شه‌قام و شوێنه‌ گشتی و فه‌رمییه‌کاندا ڕووئه‌دات. ئیسلامییه‌ توندڕه‌وه‌کان له‌پێش هوموو شتێک و هه‌موو که‌سێکدا ده‌که‌ونه‌ کوشتن و تیرۆرکردنی چینه‌ رۆشنبیر و هۆشیاره‌که‌ی جه‌زائیر: نووسه‌ر، شانۆکار، هونه‌رمه‌ندی سینه‌مایی، مۆسیقی و وێنه‌کێشه‌کان … هتد ده‌که‌نه‌ قوربانی.

ئاریان مونشکین و هێلێن سیسوو و هاریکارییه‌کی درێژخایه‌ن‌ ‌

 

دیدی من

 

دانا ڕەئووف

 

هه‌رچه‌نده‌ سه‌ره‌تای کاره‌ هاوبه‌شه‌کانی ئاریان مونشکین و هێلێن سیسوو ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ حه‌فتاکانی سه‌ده‌ی رابردوو، به‌ڵام له‌ هه‌شتاکاندا ئه‌و هاریکارییه‌ ده‌گاته‌ ئاستێکی بەربڵاو و تا ئێستاش به‌رده‌وامه‌.<١٤>

ئه‌م نووسه‌ره‌ فره‌ به‌رهه‌مه‌ له‌ دایک و باوکێکی جوله‌که‌ لە جەزائیر هاتۆته‌ دنیاوه‌، دایکی به‌ نه‌ژاد ئه‌ڵمانی و باوکیشی ئیسپانی/ فه‌ره‌نسییه‌ و ئه‌م ره‌گه‌زه‌ جوله‌که‌ییه‌ش رۆڵێکی گه‌وره‌ی له‌ نووسینه‌کانیدا گێڕاوه‌.<١٥>

زمان له‌ نووسینه‌کانی هێلێن سیسوو دا کاره‌کته‌ری سه‌ره‌کی و پاڵه‌وانی یه‌که‌مه‌، به‌ سه‌ربه‌ستی له‌نێوان راره‌وه‌کانی فه‌لسه‌فه‌، شیعر و درامادا ده‌سوڕێته‌وه‌، تێکسته‌کانی زمانێکی شیعری و ره‌هه‌ندێکی فه‌لسه‌فییان هه‌یه‌.<١٦>

پرۆژه‌کانی ئاریان مونشکین و هێلێن سیسوو له‌ به‌رئه‌نجامی په‌یوه‌ندییه‌کی چڕی هونه‌ری/ فیکری و پێ داگرتن و به‌رده‌و‌امیدا دروست بوون، ده‌ستپێکی هه‌موو پرۆژه‌یه‌ک به‌ وتووێژێکی قووڵی هه‌مه‌لایه‌نه‌ ده‌ست پێ ده‌کات. ئه‌م دووانه‌ پێکه‌وه‌ پشکنین به‌دوای بابه‌تێکدا ده‌که‌ن، به‌تایبه‌تی که‌ به‌ شێوه‌یه‌ک له‌ شێوه‌کان په‌یوه‌ست بێت به‌ سیاسه‌ت و مێژووی هاوچه‌رخه‌وه‌: مونشکین و سیسوو ده‌یانه‌وێت ئه‌وه‌ پیشان بده‌ن و ده‌نگ بۆ ئه‌وانه‌ بگه‌ڕێننه‌وه،‌ که‌ مێژوو بێ ده‌نگی کردوون و له‌ په‌راوێزی رۆژگاردا بزر بوون. به‌م شێوه‌یه‌ش تراجیدیای گه‌وره‌ له‌دایک ده‌بێت، ئه‌فسانه‌ و سیاسه‌ت له‌ هوروژمی زمانێکی شیعری باڵا و وێنه‌ی شانۆییدا رووبه‌ڕووی یه‌کتر ده‌بنه‌وه‌. هەرچەندە سیاسەت مۆرکێکی گرینگی کارەکانی ئاریان مونشکین بووەو شانۆی “رۆژ” هەمیشە پەیامێک و ئامادەگییەکی سیاسی بەهێزی هەبووە و هەیە، بەبێ ئەوەی ئەو پەیامە ببێتە پروپاگەندە، لایەنگیری سیاسی، یان دەخیلێک بەسەر نەمایشەکانیانەوە. بەڵام ئەم پەیامە، ئەم هەڵوێستە بەهێزەی شانۆی “رۆژ” لە کارو پرۆژە هاوبەشەکانی هێلێن سیسووسدا زیاتر چر دەبنەوە و پەیامە سیاسییەکە بەهێزێکی ترەوە دەردەکەوێت.

هێلێن سیسوو له‌ روانگه‌ی چه‌ندین شانۆنامه‌ی داستانیی گه‌وره‌وه،‌ چاره‌سه‌ری ته‌وه‌ر و ڕووداوی مێژوویی و کاره‌ساتی هه‌نووکه‌یی، بۆ نموونه‌ میژووی که‌مبۆدیا، هیندستان، لافاو و کاره‌ساته‌ سروشتییه‌کانی وڵاتی چین، بارودۆخی په‌ناهه‌نده‌ له‌ ئه‌وروپا، کاره‌ساتی تووش بوون به‌ نه‌خۆشی ئایدز …. هتد کردووه‌.

مێژووی که‌مبۆدیا 

هێلێن سیسوو له‌ ساڵی 1984 شانۆنامه‌یه‌ک له‌ دوو به‌شدا سه‌باره‌ت به‌ مێژووی که‌مبۆدیا ده‌نووسێت. ئه‌م شانۆنامه‌یه‌ بیست و چوار ساڵ له‌ میژووی که‌مبۆدیا، له‌نێوان ساڵانی 1955- 1979 ه‌وه‌ ده‌گێڕێته‌وه‌ و له‌ دوو نه‌مایشدا، که‌ هه‌ریه‌که‌یان چوار کات ژمێر بووه‌ پێشکه‌ش ده‌که‌ن.

رووداوه‌کانی به‌شی یه‌که‌م تا ساڵی 1970 یه‌، به‌شی دووه‌میش له‌ ساڵی 1970 وه‌ بۆ ساڵی 1979، که‌ که‌مێره‌ سووره‌کان ده‌سه‌ڵات ده‌گرنه‌ ده‌ست و میلله‌ته‌که‌یان ئه‌نفال ده‌که‌ن، درێژ ده‌بێته‌وه‌. له‌ هه‌ردوو به‌شه‌که‌شدا (نۆردۆم سیهانۆکی) پادشا له‌ چه‌قی ڕووداوه‌کاندایه‌.

ئاریان مونشکین هه‌ر له‌ سه‌ره‌تای نه‌مایشه‌که‌وه‌ بینه‌رانی تووشی رامان و ترس و خورپه‌یه‌کی هونه‌ری و فیکری کردووه‌: که‌ بینه‌ران دێنه‌ ژووره‌وه‌، به‌ ساپیته‌ی هه‌موو هۆڵه‌که‌وه‌، له‌ ده‌رگای هاتنه‌ ژووره‌وه‌وه‌ تا ده‌گاته‌ پانتایی شانۆکه‌ش، ژماره‌یه‌کی ئێجگار زۆر بووکه‌ڵه‌ی به‌ بارسته‌ی جیاواز، به‌ شێوه‌یه‌ک، که‌ چاویان بڕیوه‌ته‌ بینه‌ران هه‌ڵواسیوه‌. ئه‌م بووکه‌ڵانه‌ بۆ ئاریان مونشکین هێماگه‌لی ئه‌و هه‌زاره‌ها قوربانی و خه‌ڵکه‌ بێگوناهه‌ بوون، که‌ له‌ که‌مبۆدیا و به‌ ده‌ستی که‌میره‌ سووره‌کان کوژراون.

نه‌مایشه‌که‌، به‌ تایبه‌تی به‌شی دووه‌می، پێداگرتن و ئاماژه‌یه‌ک بووه‌ بۆ ئه‌و ووته‌یه‌ی، که‌ ده‌ڵێت (له‌ که‌مبۆدیا، له‌ دوای ده‌سه‌ڵاتی که‌میره‌ سووره‌کان، مردوو له‌ زیندوو زیاتر بووه‌.)<١٧>

خوێنی پیس و نه‌خۆشی ئایدز

کاره‌ساتێکی مرۆڤایه‌تی و ئابڕوچوونێکی نه‌ته‌وایه‌تی فەڕەنسا ده‌هه‌ژێنێت. له‌ نه‌خۆشخانه‌کانی پاریس و له‌ رێگای گوێزانه‌وه‌ی خوێنه‌وه‌ هه‌زاره‌ها که‌س تووشی نه‌خۆشی ئایدز ده‌بن، له‌ به‌رئه‌نجامدا، هه‌زاره‌ها که‌سی بیگوناه و له‌ ناویاندا سه‌ده‌ها منداڵ ده‌مرن. ئه‌وه‌ی زیاتر خه‌ڵک تووڕه‌ ده‌کات، خودی ڕووداوه‌که‌ ده‌بێته‌ کاره‌ساتێکی سیاسی، ئاکاری و له‌ میدیاکانی جیهاندا ڕه‌نگ ئه‌داته‌وه‌، ئه‌وه‌یه‌ که‌ پزیشکه‌کان پیشوه‌خت زانیویانه‌ ئه‌و خوێنه‌ی له‌ نه‌خۆشخانه‌کاندا هه‌ڵگیراون‌، پیس بووه‌ و به‌ که‌ڵکی به‌کارهێنان نایه‌ت، به‌ڵام له‌به‌ر هۆکاری دارایی و بارودۆخی ماددی نه‌خۆشخانه‌کانه‌وه، گوێیان لێ خه‌واندووه‌. ئاریان مونشکین و هێلێن سیسوو ئه‌م رووداوه‌ ده‌قۆزنه‌وه‌، ده‌یکه‌نه‌ نه‌مایشێکی گه‌وره‌ی دوورو درێژی شانۆیی.

هێلێن سیسوو، که‌ شانۆنامه‌که‌ ده‌نووسێت تراجیدیای گرێکی بۆ چاره‌سه‌رکردن و رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ و خستنه‌ ڕووی ئه‌م کاره‌ساته‌ به‌کارده‌هێنێت، خودی شانۆنامه‌نووسی گرێکی “ئێسخیلۆس” ده‌کاته‌ فیگۆرێکی ئافره‌ت، رۆڵی ده‌رگاوانی ئه‌و وڵاته‌ ده‌بینێت، که‌ بڕیاری مه‌رگی دراوه‌.

شوێن گۆڕستانێکی ئێجگار گه‌وره‌یه‌، ده‌رگاوانه‌که‌ ده‌بێته‌ جۆره‌ چاودێرێکی رووداوه‌کان، له‌هه‌مانکاتدا جه‌سته‌ مردووه‌کان له‌خۆده‌گرێت و رووداوه‌کان به‌ره‌و پێشه‌وه‌ ده‌بات.  نه‌مایشه‌که‌ له‌نێو گۆڕه‌پانی مه‌رگه‌وه‌، له‌ زه‌مه‌نی ئێسخیلۆس و گرێکه‌کانه‌وه‌ بۆ فەرەنسا و بۆ ئێستا درێژ دەبێتەوە.

له‌ یه‌کێک له‌ دیمه‌نه‌کاندا، دوو منداڵی دووانه‌ به‌هۆی ئه‌م گوێزانه‌وه‌ی خوێنه‌ پیسه‌وه‌ مردوون، دوو بووکه‌ڵه‌ی گوزارشتئامێز به‌ ته‌نیشت دایکیانه‌وه‌ دانراوه‌، بووکه‌ڵه‌کان وه‌کوو دوو جه‌سته‌ی مردوو که‌وتوون، دایکیان به‌ هێمنی ده‌گری و هه‌موو دیمه‌نه‌که‌ به‌ شێوه‌یه‌کی زیندوو ئه‌و کاره‌ساته‌ به‌رجه‌سته‌ ده‌کات.

له‌م نمایشه‌دا کۆرسی شانۆی گرێکی، رۆڵێکی هاوشێوه‌یان هه‌یه‌، به‌ڵام له‌ فۆرمێکی تازه‌دا به‌ستراونه‌ته‌وه‌ به‌ رووداوه‌کانی ئه‌مڕۆی پاریسه‌وه‌، هه‌روه‌ها پزیشکی مۆدێرن و پارێزه‌ره‌کان له‌ رێگای تراجیدیای گرێکییه‌وه،‌ ده‌بنه‌ زمانحاڵی چاره‌سه‌رێکی هاوچه‌رخانه‌.

گۆڕستانه‌که‌ش ده‌بێته‌ هێماگه‌لی خاڵی وه‌رچه‌رخان و پێکه‌وه‌ به‌ستنه‌وه‌ی رابردوویه‌کی دوور به‌ ئێستاوه‌، هه‌ر له‌م رێگایه‌وه‌ نووسه‌ر و ریژیسۆر له‌ هه‌وڵێکی هاوبه‌شدا رایه‌ڵه‌کانی مێژوو به‌ ئێستاوه دەبەستنەوە‌. ئه‌م نه‌مایشه‌ له‌ کاتژمێری حه‌وتی ئێواره‌وه‌ ده‌ستی پێکردووه‌،  له‌گه‌ڵ کازیوه‌ی به‌ره‌به‌یان، ده‌وروبه‌ری کاتژمێری سێ، له‌ کاتێکدا که‌ مردووه‌کان له‌ژێر بریسکه‌ی ئه‌ستێره‌کاندا هه‌ڵده‌ستنه‌وه‌، ته‌واو ده‌بێت.<١٨>

گرینگی ئەو پرۆژەیە لەوەدایە، کە هێلێن سیسوو رووداوێکی هەنووکەیی دەبەستێتەوە بە مێژووی شانۆوە، بە مێژووی ئەوروپاو لە ئێستادا، بە رۆحێکی مۆدێرنەوە دەینووسێتەوە. ئاریان مونشکین-یش تەکنیکە دێرینەکەی شانۆی گرێکی، شانۆی مۆدێرنی ئەوروپی و بەکارهێنانی بووکەڵە و دەمامک دەکاتە ئامرازی بەیەکتربەستنەوەی زەمەنە جیاوازەکان. بووکەڵەکان دەبنە هێماگەلی جەستە مردووەکان، زەمەنە بەسەرچووەکان و لەهەمانکاتدا ئێستایەکی ژەهراوی. زیندووبوونەوە، یاخود هەڵستانەوەی مردووەکان، وەکوو ڕاچڵەکینێک، وەکوو بانکەشەی جەنگێکی “تەروادەیی” هەتا هەتایی، لە بەرەبەیانی رۆژگارەکانی پاریس، لە تاریک و رووندا زەنگێکی مەترسیدار لێ ئەدات.

بینەران، دوای ئەو نەمایشە دوورو درێژە، لە کازیوەی بەرەبەیاندا، دەبنە ئەو سەربازانەی، کە جەستەی هاوڕێکانیان بە نهێنی دەشارنەوە. یان ئەو سەربازانەی دوای جەنگێکی دوڕاو، بە ماندوویی دەگەڕێنەوە. بەبێ دەنگی، ماندوو، خەواڵو، پەشۆکاو دێنە دەرەوە، دوو دوو، بە کۆمەڵ و هەندێک کەسیش بە تەنها ڕێگاکانی دەرەوە دەگرنە بەر.

“ئەتریدەکان” و مێژوویەکی پڕ کارەساتی بنەماڵەیی

کلیۆتایمێسترا، پۆترێتی دایکێک

ئاریان مونشکین و هێلێن سیسوو لە نێوان ساڵانی١٩٩٠-١٩٩١-١٩٩٢ دا، پێکەوە پرۆژەیەکی گەورە، کە گەرانەوەیەکی ڕاستەوخۆ بووە بۆ شانۆی گرێکی، بە ئەنجام دەگەییەنن.

نەمایشی (ئەتریدەکان) لە سێینەکەی “ئێسخیلۆس” ئۆرێستێیا-ەوە ئامادە دەکەن، بەڵام وەک دەستپێک بە  “ئیفێگێنێیا لە ئەپۆلیس” ی یوربیدس-ەو دەست پێ دەکەن. تراجیدیاکەی یوربیدس، کە پەنجا ساڵ دوای ئێسخیلۆس دێت، چارەسەری هەمان مەسەلە، چارەنووسە تراجیدیاکەی بنەماڵەی ئەتریدەکان دەکات، بەڵام بە شیوەیەکی “مۆدیرن”. لەو پەنجا ساڵەدا، دراماتۆرگی درامای گرێکی لە ئێسخیلۆس-ەوە بۆ یوربیدس گۆرانکارییەکی بەرچاوی بەسەردا هاتووە. بۆ نموونە گەشەکردنی کارەکتەرەکان، لەلای یوربیدس رێچکەیەکی تری لەخۆگرتووە، کێشە و مل ملانێکان زیاتر لە مرۆڤی ئاساییەوە نزیک بوون. بەڵام لەلای ئێسخیلۆس هەموو سێینەکە چەمکێکی شیعرئامێز، ئاواز چڕینی و ڕیتم ئاسا لەخۆدەگرێت.  ئاریان مونشکین لە دیدی ریژی خۆیەوە، ئەم چوار دەقە لەیەکەیەکی هونەریدا کۆدەکاتەوەو میژووی ئەو بنەماڵەیەمان سەرلەنەێ پێشکەش دەکاتەوە.

ئەم دەقە دێرینانەی شانۆی گرێکی، وەکوو تراجیدیای خێزان، لە هەر سێ بەشەکەیدا(ئاگامێمنون، قوربانی بۆ مردووان، ئێومێنیدەکان) لەسەر شانۆی “رۆژ” بەرجەستە دەبێت: ئاگامێمنون ئێفێگێنێیای کچی سەر دەبڕێت، تا سەرکەوتن لە شەری “تەروادە” بە دەست بهێنێت، بەمەش بازنەی خوێن و توندوتیژی بنەماڵە و نەوەکان، گەورەتر و مەترسیدارتر دەبێت.

ئاریان مونشکین و هێلێن سیسوو لەم کارەیاندا، دووپاتی رۆڵی کلیۆتایمێسترا، وەک کارەکتەرێکی بەهێزی ئافرەت دەکەنەوە. هەموو تراجیدیاکە لە رۆڵی کلیۆتایمێستراوە دەخوێندنەوە؛ ئەم ئافرەتە دەبێتە ناوەندی رووداوەکان، بەستنەوەی کارەکتەرەکانی تر پێکەوە و بەرەوپێشەوە بردنی ڕەوتی رووداوەکان. کلیۆتایمێسترا لێرەدا، وەک کەسێکی داوێن پیس، دڵ ڕەق، بێ بەزەیی، توندوتیژو پیاوکوژ دەرناکەوێت، بەڵکو زیاتر دەبێتە کەسایەتییەکی پایە بڵند و بریندار، کە کچە خۆشەویستەکەی، جگەرگۆشەکەی لێ زەوت کراوە. تەنانەت کلیۆتایمێسترا لە بەشی کۆتایی سێینەکەشدا “ئێومێنیدەکان” دەردەکەوێتەوە، بەڵام لە شیوەی تارماییدا. لەبری ئەوە ئاگامێمنون وەک کەسێکی دڕندە، تینوو بە خوێن دەردەکەوێت. ئاگامێمنون کە لە شەڕە دە ساڵییەکەی تەروادە دەگەڕێتەوە، لە هەموو سیما مرۆڤایەتیەکانی دابڕاوە، ئەوەی کە ماوەتەوە مێنومێنتی شەر، ئامێرە بێ گیانەکانی شەڕ و کەسێکی بێ هەست و هۆشە، کە تەنها بە لۆژیکی شەڕ و بە زەبری چەک دەتوانێت بپەیڤێت.

نەمایشەکە بە گۆرانییەکی کۆرس، کە وەک ترپەیەکی بێ دەنگ، بەڵام ترسناک لە دوورەوە دەبیسترێت، بە شێوەیەکی دووبارە بەسەر ئەو هەموو شەڕانەدا دەلاوێنێتەوە، کە بە درێژایی مێژوو بەرۆکی مرۆڤایەتی گرتووە. ئەو لاوانەوەیەش لەو ساتەی نەمایشەکەی تیا پێشکەش کراوە، بە شەری کەنداوەوە دەبەستێتەوە.

شاڵاوی لافاو و خه‌نده‌قه‌ پڕ له‌ ئاوه‌که‌ 

هونه‌ری نواندن له‌ فۆرمه‌ دێرینه‌کانی شانۆی رۆژهه‌ڵات، به‌تایبه‌تی “شانۆی بووکه‌ڵه‌” له‌گه‌ڵ شانۆی بووکه‌ڵه‌ و له‌ناو شانۆی بووکه‌ڵه‌وه‌ دروست بووه‌. ئه‌کته‌ره‌کانی شانۆی دێرینی ژاپۆنی له‌پێش هه‌موو شتێکدا له‌ شانۆی بووکه‌ڵه‌دا پسپۆڕ بوون، ته‌کنیک و شێوازه‌کانی هونه‌ری نواندنیان له‌ شانۆی بووکه‌ڵه‌وه‌ وه‌رگرتووه‌.

ئاریان مونشکین له‌ ساڵی 1999 دا شانۆنامه‌ی (ته‌پڵه‌کانی سه‌ر خه‌نده‌قه گه‌وره‌ پڕ له‌ ئاوه‌که‌) له‌ نووسینی هێلێن سیسوو پێشکه‌ش ده‌کات، له‌م نه‌مایشه‌دا شێوازێکی نوێ و تایبه‌تمه‌ندی داهێناوه‌.  بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ش له‌ ته‌کنیک و فۆرم و شێوازه‌کانی شانۆی بووکه‌ڵه‌ی ژاپۆنی نزیک بۆته‌وه‌ و شتێکی تایبه‌ت به‌ مونشکین_ ی خوڵقاندووه، توانیویه‌تی سه‌رله‌نوێ فۆرمه‌ کۆنه‌کان، له‌سه‌ر ئاستێکی باڵا،  به‌ شێوه‌یه‌کی تر بدۆزێته‌وه و به‌کاریان بهێنێت‌.<١٩>

ئه‌م شانۆنامه‌یه‌ باسی یه‌کێک له‌ لافاوه‌ گه‌وره‌کانی ئه‌م چه‌ند ساڵه‌ی دوایی له‌ وڵاتی چین ده‌کات، که‌ به‌شێکی زۆری زه‌وی کشتوکاڵی و خانووبه‌ره‌ و ژیانی خه‌ڵکی، بوو به‌ژێر ئاوه‌وه‌ و کاره‌ساتێکی مرۆیی دروست کردووه‌. که‌ ئاوی زه‌ریاکان بە هۆی بڕینەوەی دارستانەکانەوە، بەشێوەیەکی چاوەڕوان نەکراو به‌رز ده‌بێته‌وه‌، چ به‌شێک له‌ وڵاته‌که‌ بکرێته‌ قوربانی، شاره‌کان یان زه‌وی و زاری جووتیاران، یاخود ناوچه‌ بازرگانییه‌کان.<٢٠>

(ته‌پڵه‌کانی سه‌ر خه‌نده‌قه‌ گه‌وره‌ پڕ له‌ ئاوه‌که‌) سه‌رگوزشته‌ی ململانێ به‌رده‌وامه‌کانی مرۆڤه‌ له‌گه‌ڵ هێزی چاوه‌ڕوانکراو و چاوه‌ڕواننه‌کراوی سروشت، له‌لایه‌ک و له‌ لایه‌کی دیکه‌شه‌وه‌ ململانێکانی نێوان خێرو شەڕ، پیاو و ژن، هه‌ژار و ده‌وڵه‌مه‌ند، ده‌سه‌ڵات و بێ ده‌سه‌ڵات ده‌گێڕێته‌وه‌. هێلێن سیسووش دەقە شانۆییەکەی، لە ژێر کاریگەری برێشت دا، وه‌ک ئه‌فسانه‌یه‌کی دێرین بنیات ده‌نێت، پێی له‌سه‌ر خۆپه‌رستی مرۆڤ داده‌گرێت، که‌ ده‌بێته‌ هۆی لێکترازان و وێرانبوونی جیهان.

له‌ کۆتایی نه‌مایشه‌که‌شدا به‌ هوروژم ئاو دێته‌ سه‌ر شانۆ، هه‌موو شوێنەکە، کاره‌کته‌ره‌کان و سترکتوری وڵاتەکە ده‌بن به‌ژێر ئاوه‌وه‌.

ئه‌وه‌ی جێگای سه‌رسوڕمان و ئاماژه‌ پێکردنه‌، ئه‌وه‌یه‌ که‌ ئاریان مونشکین له‌ دیدی تێڕوانین و ریژی خۆیه‌وه‌، کاره‌کته‌ره‌کانی کردۆته‌ بووکه‌ڵه‌ و هه‌ر بووکه‌ڵه‌یه‌کیش که‌سێک به‌ جلوبه‌رگی ره‌شه‌وه‌، واته‌ دوو که‌س یه‌کێکیان رۆڵی بووکه‌ڵه‌ ده‌گێڕێت و ئه‌ویتریان هه‌ڵگری ئه‌کته‌ره‌ بووکه‌ڵه‌کانن و له‌ پشته‌وه‌، وەک خەونە نەمایشێک ده‌یانجوڵێنن. ئەو فۆرم و شێوازەی نواندنیشی پێ دەکەن، ژیان دەبەخشێت بە ناوەرۆکەکە، بە بووکەڵەکان و بەو ئەکتەرە سێبەرانەشی، کە لە پشتەوە بووکەڵەکان دەجوڵێنن. هەرچەندە نەمایشەکە: وێنەکان، جوڵەی ئەکتەر، بووکەڵەکان و سترکتورە گشتییەکە، جۆرە خەونە نەمایشێکە، لە تەکنیکی خەون و لە نائاگایمانەوە نزیکە، بەڵام هێندەش ڕوون و کۆنکرێتە. گەمەی نێوان فیگوری کارەکتەرەکان “کەسایەتییە بووکەڵەکان” و ئەو ئەکتەرانەی لە پشتەوە بووکەڵەکان دەجوڵێنن، پابەندن بە یەکترییەوە، گەمە شانۆییەکە و کۆنترۆڵێکی بەهێز کۆیان دەکاتەوە، هەردووکیان، ئەکتەر و بووکەڵەکان دەسەڵاتی رەهای نەمایشەکەیان بەدەستەوەیە.

ئه‌کته‌ره‌ بووکه‌ڵه‌کان ده‌مامکی سپی جۆراوجۆریان پۆشیوه‌، سیما و گوزارشتی ده‌موچاویان له‌ شانۆی دێرینی ژاپۆنییه‌وه‌ نزیکه‌. ئەکتەرەکانیش جل وبەرگە رەشەکانیان، هێندە تەسکە، هەر وەک ئەوەی بە جەستەیانەوە نووسابێت، بەمەش جوڵە میکانیکییەکەی بووکەڵەکان دەکاتە جۆرە پلاستیکێک، کە بەئاسانی ئەکتەر/بووکەڵە دەبنە یەک. هەرچەندە بووکەڵەکان ئەکتەری سەرەکین، بەڵام توانای ئەکتەرەکان لە پشت بووکەڵەکانەوە، وزەیەکی گەورەو هێزێکی چڕکراوەی بە نەمایشەکە بەخشیووە.   مۆسیقاش رۆڵێکی گرینگ له‌م شانۆنامه‌یه‌ و هه‌موو شانۆنامه‌کانی تری شانۆی “رۆژ” و ئاریان مونشکین دا ده‌بینێت. ده‌نگی ته‌پڵ و ئامێره‌ ژێداره‌کان، داهێنانی ئامێری جیاواز و دروستکردنی ده‌نگی سروشت، خوڵقاندنی ئه‌تمۆسفێره‌ دێرین و ئه‌فسوونییه‌کان، هێنده‌ی رۆڵی بووکه‌ڵه‌کان پێگه‌یان له‌م نه‌مایشه‌دا به‌هێز و گرینگه‌.<٢١>

پەراوێزەکان

١٤-له‌ ساڵی 1972 دا ئاریان مونشکین و هێلێن سیسوو له‌ پرۆژه‌یه‌کی شانۆی سه‌رشه‌قامدا کۆده‌بنه‌وه‌، نه‌مایشه‌که‌ هه‌ر دوای چوار چرکه‌ به‌ هێزێکی پۆلیس راده‌گیرێت و زۆر به‌ دڕندانه‌ش هێرش ده‌که‌نه‌ سه‌ر هێلێن سیسوو. ئه‌وکاته‌ هێلێن سیسوو گروپێکی شانۆی سه‌رشه‌قامیان هه‌بووه، زیاتر پرسه‌ سیاسییه‌ هه‌نووکه‌ییه‌کانیان خستۆته‌ڕوو، گروپه‌که‌یان به‌ ناوی Groupe Information Prison  ،  له‌به‌رده‌می به‌ندیخانه‌، سه‌رشه‌قام و باخچه‌ گه‌وره‌کاندا نه‌مایشه‌کانیان پێشکه‌شکردووه‌.

١٥-هێلێن سیسوو له‌ فه‌ره‌نسا به‌ بچوکترین دکتۆری فه‌لسه‌فه‌ ئاماژه‌ی بۆ ده‌کرێت، ئه‌م نووسه‌ره‌ له‌ ساڵی 1968 دا بڕوانامه‌ی دکتۆرای له‌سه‌ر (جێمس جۆیس) به‌ده‌ست هێناوه‌، له‌ ساڵی 1969 شدا به‌ رۆمانی Dedans یه‌کێک له‌ گه‌وره‌ترین پاداشته‌ ئه‌ده‌بییه‌کانی فه‌ره‌نسا Prix Medicis ی وه‌رگرتووه‌.

١٦-هێلێن سیسوو تا ئێستا زیاتر له‌ په‌نجا به‌رهه‌می بڵاوکردۆته‌وه، جگه‌ له‌ شانۆنامه‌، بابه‌تی جۆراوجۆر، ره‌خنه‌ی ئه‌ده‌بی، فه‌لسه‌فه‌ و له‌ سه‌رو ئه‌مانه‌شه‌وه‌ رۆمان ده‌نووسێت. له‌ زانکۆی هه‌شته‌می پاریس، هه‌موو رۆژانێکی شه‌مووان سیمیناره‌ نێونه‌ته‌وه‌ییه‌کانی پێشکه‌ش ده‌کات، قوتابی و لێکۆڵه‌ره‌وه‌ له‌ هه‌موو جیهانه‌وه‌ ڕووی تێده‌که‌ن.

١٧-ئاریان مونشکین و هێلێن سیسوو له‌ ساڵی 1987 دا، به‌هه‌مان شێوه‌ شانۆنامه‌یه‌کیان سه‌باره‌ت به‌ هیندستان پێسکه‌ش کردووه‌.

١٨-ئه‌م شانۆنامه‌یه‌ بۆ یه‌که‌مجار له‌ ساڵی 1994  نه‌مایش کراوه‌ و له‌ ساڵی 1995 یشدا، له‌گه‌ڵ شانۆنامه‌ی ته‌رتوفدا، له‌ فێستیڤاڵی ئه‌ڤینیۆندا نه‌مایشکراوه‌ته‌وه‌.

١٩-له‌به‌ر گرینگی ئه‌م نه‌مایشه‌ له‌ ساڵی 2002 دا کراوه‌ته‌ فیلم و تا ئاستێکی به‌رز توانیویانه‌ رۆحی شانۆنامه‌که‌، وه‌ک نه‌مایشیکی وێنه‌یی بۆ فیلم بگوێزنه‌وه‌.

٢٠-ئه‌م شانۆنامه‌یه‌ به‌ شێوه‌یه‌ک له‌ شێوه‌کان شانۆنامه‌ی (بازنه‌ی ته‌باشیری قه‌وقاز) ی بێرتۆڵد برێشت _ مان بیرده‌خاته‌وه‌: کێ خاوه‌نی زه‌وییه‌کانه‌، په‌ناهه‌نده‌ گه‌ڕاوه‌کان یان ئه‌و که‌سانه‌ی زه‌وییه‌کانیان کیڵاوه‌ و به‌روبوومه‌که‌یان کۆکردۆته‌وه‌. لێره‌دا پادشایه‌کی پیری چینی رووبه‌ڕووی هه‌ڵبژاردنێکی له‌م شێوه‌یه‌ ده‌بێته‌وه‌.

٢١-کۆمپۆسیتۆر و هونه‌رمه‌ندی مۆسیقار Jean_-Jaques Lemetre‌ که‌ زیاتر له‌ بیست و پێنج ساڵه‌ له‌گه‌ڵ ئاریان مونشکین کارده‌کات، مۆسیقای ئەم نمایشەشی داناوە. هەر خۆشی له‌کاتی نه‌مایشی (ته‌پڵه‌کانی سه‌ر خه‌نده‌قه‌ گه‌وره‌ پڕ له‌ ئاوه‌که‌) دا، به‌یارمه‌تی یاریده‌ده‌ره‌که‌ی، به‌ درێژایی نه‌مایشه‌که‌ په‌نجا جۆر ئامێری مۆسیقی به‌کارده‌هێنێت.

مۆلێرــمونشکین: ژیانێک بۆ شانۆ، شانۆیەک بۆ ژیان

 

دیدی من

 

دانا ڕەئووف

 

شانۆی “رۆژ” له‌ دوای نمایشکردنی هه‌ردوو شانۆنامه‌ی 1789 و 1793 تووشی ته‌نگه‌ژه‌یه‌کی دارایی، قه‌یرانێکی کۆمه‌ڵایه‌تی و هونه‌ری ده‌بن. هه‌ندێک له‌ ئه‌ندام و ئه‌کته‌ره‌کانی واز له‌ شانۆی “رۆژ” دێنن و ئه‌ندامی تازه‌ دێن و ستر‌کتوری شانۆکه‌ گۆڕانکاری زۆری به‌سه‌ردا دێت.

له‌به‌رئه‌وه‌ شانۆی “رۆژ” له‌ ساڵی 1976 دا پشوویه‌کی دوو ساڵی له‌ شانۆ وه‌رده‌گرن، له‌بری ئه‌وه‌ ئاریان مونشکین ده‌که‌وێته خۆئامادەکردن و‌ وێنه‌گرتنی فیلمی (مۆلێر) و له‌ ساڵی 1977 دا ته‌واوی ده‌کات.<١٠> مۆلێر دیارده‌یه‌کی تایبه‌تمه‌نده‌ له‌ مێژووی شانۆی فه‌ڕه‌سی و جیهانیدا، له‌ هیچ سه‌رده‌مێکدا وێنه‌ی نه‌بووه‌، هه‌روه‌ها شانۆکارێکی هه‌مه‌لایه‌ن و گشتگر بووه‌، هیچ که‌سێک تاکوو ئێستا به‌و شێوه‌ سه‌راپاگیره‌ کاری له‌ شانۆدا نه‌کردووه‌. مۆلێر له‌یه‌ک کاتدا خاوه‌نی شانۆ بووه، به‌ مانا مۆدێرنه‌که‌ی ئه‌مڕۆ سه‌رۆکی تیپ بووه‌، ریژیسۆر و ئه‌کته‌ری سه‌ره‌کی هه‌موو نه‌مایشه‌کانیان بووه‌، به‌ تایبه‌تی کاره‌کته‌ر و فیگوره‌ کۆمیدییه‌کان. ئه‌مانه‌ هه‌مووی له‌ لایه‌ک و له‌لایه‌کی دیکه‌شه‌وه‌، نووسه‌ری ئه‌و شانۆنامانه‌ش بووه‌، که‌ گرووپه‌که‌ی پێشکه‌شی کردوون، له‌به‌ر ئه‌وه‌ خۆی ئه‌و رۆڵ و کاره‌کته‌ره‌ کۆمیدیانه‌ی بۆ خۆی نووسیون‌.

هۆڵی شانۆی ڕۆژ

فیلمی مۆلێر ته‌نها ژیان و بیۆگرافیای شانۆنامه‌نووس و ئه‌کته‌ری فه‌ره‌نسی (مۆلێر) ناگرێته‌وه‌، هه‌رچه‌نده‌ فیلمه‌که‌ به‌رجه‌سته‌ی ژیانی ئەم هونەرمەندە هەر له‌ منداڵییه‌وه تا مردنی له‌سه‌ر شانۆ ده‌کات. به‌ڵکو له‌ دیدی خوێندنه‌وه‌یه‌کی ده‌وڵه‌مه‌ند و گشتگری زه‌مه‌نێکه‌وه‌، به‌رجه‌سته‌ی ژیانی مرۆڤێکمان بۆ ده‌کات، که‌ به‌ شانۆ و له‌گه‌ڵ شانۆ و له‌ پێناوی شانۆدا ژیاوه‌. هه‌روه‌ها ئاریان مونشکین  هه‌ر له‌م فیلمه‌ درێژه‌‌دا گرفته‌کانی نێوان هونه‌رمه‌ند، ده‌سه‌ڵات و کۆمه‌ڵگا ده‌خاته‌ ڕوو. هاوکێشه‌ی ده‌سه‌ڵات و هونه‌رمه‌ند ده‌بێته‌ خاڵێکی وه‌رچه‌رخان له‌ پرۆسێسی فیلمه‌که‌ و له‌ ژیانی مۆلێر خۆیدا. بێگومان بەستنەوەی ئەم هاوکێشەیە بە تەنگەژە چڕەکانی دەسەڵات و پەیوەندییەکانی بە هونەرمەندانەوە لە ژیانی هونەری فەرەنسای حەفتاکاندا، وای کردووە فیلمی مۆلێر و کارەکتەری مۆلێر بێت بە هێماگەلێکی ئاشکراو لە چەقی ڕووداوەکانی ئەمڕۆماندا بجووڵێتەوە.

له‌لایه‌کی تریشه‌وه‌، هه‌موو فیلمه‌که‌ ره‌نگدانه‌وه‌یه‌کی ژیانی ئاریان مونشکین و شانۆی “‌رۆژ” و مۆلێره‌، له‌ به‌رگێکی تر و له‌ زەمەن و کۆمه‌ڵه‌گه‌یه‌کی جیاوازدا، به‌ڵام به‌ هه‌مان ئامرازه‌کانی هونه‌ر و شانۆوه‌ ده‌رده‌که‌وێته‌وه‌. ئاریان مونشکین دوای چەندین ساڵ، بەم شیوەیە باسی ئەو پرۆژەیە دەکات ( سێ سەد ئەکتەر و هونەرمەند، پێنج سەد دەمامک، هەشت سەد جل و بەرگ و داراییەکی پانزە ملیۆن فرانکی، ئەمە هەر وەک ئەوە وابوو، کە لە هۆلیود کار بکەین. فیلمەکە چوار کات ژمێر درێژ بوو، ئەکتەرەکانیش گرینگترین کاری هەرەوەزی و کۆمەڵکارییان ئەنجام دا. ئەمە بەڕاستی پرۆژەیەکی جیاواز بوو. من دەموویست فیلمێک لەسەر مۆلێر بکەم، لەبەر ئەوەی مۆلێرو گروپە شانۆییەکەی جێگای سەرنجم بوون، هەروەها مۆلێری مرۆڤ. مۆلێری ئەکتەر، نووسەر، ریژیسۆر؛ بوونێک مانای چی دەگەیەنێت، کە لەسەر شانۆو هونەر رۆنراوە، لەسەر هاورێیایەتی، یان نەبوونی هاورێ، خۆشەویستی، پارە، خۆپەرستی، دڵفراوانیی ڕاستەقینە، پێکەنین… ئەو خێزانە سەیرەی، کە شانۆ دروستی کردووە.)

بەشێک لە دیمەنەکانی فیلمەکە جۆرە کەرنەڤاڵێکە، کە بنەماکانی لە داب و نەریتە میللیەکانی چاخەکانی ناوەڕاستی ئەوروپاوە وەرگیراوە. مۆلێر لەم کەرنەڤاڵانەوە، لە ژیانێکی ئاهەنگ سازی سەرشەقام، بەزم و ڕەزمی لێبوک و ئەکتەرە گەرۆکەکانەوە، پشت دەکاتە ژیانە ئارامەکەی خۆیی و خانەوادەکەی، تێکەڵاوی گروپە شانۆییەکان دەبێت و ژیانێکی تر هەڵدەبژێرێت. گروپێکی گەرۆک دروست دەکات، بە شارو گوندو هەڕێمەکاندا دەگەڕێن، شانۆیەکی تراجیدی لە پشت خەندەو پێکەنین و کۆمیدیایەکی قووڵەوە پێشکەش دەکەن.

یەکێک لە جوانترین دیمەنەکانی ئەم فیلمەش ئەوەیە، کە گروپەکە لە دەشتێکدا، لەسەر عەرەبانەیەک نەمایشەکەیان بۆ ئەو بینەرانەی لە دەوریان کۆبوونەتەوە پێشکەش دەکەن. لەپڕ ڕەشەبایەکی توند هەڵ دەکات، پاڵ بە عەرەبانەکەوە دەنێت و بەنێو ئەو دەشت و دەرەدا پاڵی پێوە دەنێت. ئەکتەرەکان بەردەوام دەبن، نەمایشەکەیان ناوەستێنن و بینەرانیش بە دوایاندا ڕادەکەن. تا لە کۆتاییدا بینەران بەدەم قاقای پێکەنینێکی بێ وێنەدا، لەو دەشت و دەرە دەگەنەوە بە شانۆ گەڕۆکەکە.

دوایین پەناگەی شەوی کاروانەکان

مۆلێر توانی ترادیشۆنی شانۆی گه‌ل و میللیی تێکه‌ڵاوی ئه‌ده‌ب و ئه‌ده‌بی شانۆیی بکات و به‌مه‌ش یه‌که‌یه‌کی تری بۆ زمانی شانۆ خوڵقاندووه‌. له‌نێو شانۆی کلاسیکی فه‌ره‌نسیدا ته‌نها مۆلێر به‌م شێوه‌ به‌رفراوانه‌، به‌ دیدی جیاواز و خوێندنه‌وه‌ی نوێ و هه‌ڵسه‌نگاندنێکی هه‌مه‌لایه‌نه‌وه‌ خراوه‌ته‌ڕوو. ته‌نها مۆلێر به‌رگه‌ی گۆڕانکاری و هه‌موو ته‌وژمه‌کانی گرتووه‌، هه‌ر له‌ رۆمانتیک، ریالیزم، ناتورالیزم و تا ده‌گاته‌ سوریالیزم و ئه‌بسوردیزم، به‌ زیندوویی ماوه‌ته‌وه‌ و شانۆنامه‌کانی له‌نێو ئه‌و ته‌وژمانه‌دا جێگاو رێگای خۆیان کردووه‌ته‌وه.‌  ئه‌مڕۆش گرووپه‌ گه‌وره‌کانی دونیا، ریژیسۆره‌ به‌رزه‌کانی جیهان مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ل مۆلێر ده‌که‌ن. مۆلێر بووه‌ته‌ سه‌ما، شانۆیه‌کی فیزیکی و پۆستمۆدێرنیزمیش.

ئاریان مونشکین پێناسه‌ی هونه‌ری خۆی له‌ مۆلێرو هەوڵەکانی ئەو بۆ دروست کردنی شانۆیەکی میللیی و گەشتە هونەرییەکانی، هەروەها ئەو ژیانە کۆلێکتیڤەی، کە لەگەڵ ئەکتەرەکانی هەیەتی، دەدۆزێتەوە.

گەشتێک بە جیهانی شه‌کسپیردا

شانۆی “رۆژ” دوای چوارده‌ ساڵ له‌ کاری هه‌ره‌وه‌زی و پرۆژه‌ی راگوزاری و خوڵقانی نه‌مایشی گه‌وره‌ی ئه‌فسوناوی، له‌ ده‌ره‌وه‌ی بازنه‌کانی دەق و شانۆنامه‌ی نووسراوه‌وه‌، پێ ده‌نێته‌ قۆناخێکی نوێی کارکردنه‌وه‌. ئاریان مونشکین له‌ هه‌شتاکاندا، به‌ پێچه‌وانه‌ی کاره‌ راگوزه‌رییه‌کانییه‌وه‌، رووده‌کاته‌ شه‌کسپیر و پرۆژه‌یه‌کی گه‌وره‌ به‌ ناوی (گه‌شتێک به‌ جیهانی شه‌کسپیردا) پێشکه‌ش ده‌کات.

ئه‌م پرۆسه‌یه‌ چه‌ندین ساڵ ده‌خایه‌نێت، کۆمه‌ڵێ شانۆنامه‌ مێژوویی و کۆمێدییەکانی شەکسپیر له‌خۆده‌گرێت، بۆ نموونه‌: ریچاردی دووه‌م، شه‌وی سیازده‌یه‌م، هێنریکی چواره‌م (دوو به‌ش) و هێنریکی پێنجه‌م.

ئاریان مونشکین هه‌ر خۆی، بۆ ئه‌م پرۆژه‌یه‌ و سه‌رله‌نوێ، به‌ش به‌ به‌ش شانۆنامه‌کانی شه‌کسپیر له‌ ئینگلیزییه‌وه‌ وه‌رده‌گێڕێته‌وه‌ سه‌ر زمانی فه‌ره‌نسی، به‌م شێوه‌یه‌ وه‌رگێڕان و زمانه‌ به‌کارهێنراوه‌که‌ی له‌گه‌ڵ نواندن و وێنه‌ شانۆییه‌کانیدا ده‌گونجێنێت.<١١>

ئاریان مونشکین لە ساڵی ١٩٨١دا سەبارەت بە پرۆژە شەکسپیرییەکەیان ووتویەتی(ئێمە دەمانەوێت، وەک قوتابی و شاگرد بچینە وەرشەی مامۆستاکەمانەوە، تا ئەو ئامرازانەی کە پێویستمانە، بە دەستییان بهێنین بۆ ئەوەی چیرۆکەکانی ئەمڕۆمانی پێ بگێرینەوە.)

ئاریان مونشکین له‌ دوو مانگی یه‌که‌می سه‌ره‌تای ئه‌م کاره‌دا و به‌ هاوکاری شانۆی “رۆژ” شه‌و و رۆژ له‌سه‌ر دوو ئاست و به‌ دوو ئاراسته‌ی جیاواز کاریان کردووه‌، له‌لایه‌که‌وه‌ مه‌شقێکی کرده‌یی و توێژینه‌وه‌ی ئاساییان له‌سه‌ر دیمه‌نه‌کانی ئه‌م شانۆنامانه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌و ئه‌کته‌رانه‌ کردووه،‌ که‌ تازه‌ و بۆ ئه‌م پرۆژه‌یه‌ په‌یوه‌ندییان به‌ شانۆی “رۆژ”ه‌وه‌ کردووه‌، له‌ لایه‌کی تریشه‌وه‌ گه‌ڕاون به‌دوای ستایل و شێواز و فۆرمێکی تایبه‌ت به‌ خۆیان، به‌ تایبه‌تی له‌ رێگای چه‌ندین مه‌شقی چڕی راگوزارییه‌وه‌، بۆ خوێندنه‌وه‌ و به‌رجه‌سته‌کردنی شه‌کسپیره‌که‌یان.

مۆلێر

مەشقە چڕ و گرانەکانی شانۆیەکی ڕاگوزاری هەمیشە سەرەتایەکی گرینگی هەموو پرۆژەکانیانە؛ وێنەیەک، ڕەوشێک، بیرۆکەیەک، کە لە خودی دیدی کارەکەوە وەردەگیرێت، دەبێتە بنەمایەک بۆ ئاریان مونشکین. لەم ڕووەوە ئەکتەرەکانی شانۆی “رۆژ” چەندین جار دووپاتی ئەوەیان کردۆتەوە، کە ئاریان مونشکین لە کاتی مەشقە ڕاگوزارییەکانیاندا بە توانایەکی ئەفسووناوییەوە گوێیان لێ دەگرێت، سەیریان دەکات، تێیان دەگات، کاریان لەگەڵ دەکات و زەمینەیەکی دەوڵەمەند و پڕ لە حەزی بەردەوامی و ئەفراندنییان بۆ دەخوڵقێنێت.

ئاریان مونشکین دوای چەند مانگێگی چڕی گەڕان بە دوای ستایل و فۆرمێکدا بۆ پرۆژە شەکسپیرییەکەیان، دەگاتە ئەو بەرئەنجامەی ، کە ته‌کنیکی شانۆی کۆنی رۆژهه‌ڵات و مۆدێرنی ئه‌وروپا تێکه‌ڵاو بکات‌: ریچاردی دووه‌م به‌ چاکه‌ت و پانتۆڵه‌وه‌ ده‌رکه‌وتووه‌، به‌ڵام خودی شانۆ و ته‌کنیک و کاره‌ هونه‌رییه‌کان، وه‌ک دیدێکی ریژی له‌ شێوازه‌کانی (نو) شانۆی کلاسیکی کۆنی ژاپۆنی، فۆرمه‌کانی شانۆی ئاسیای ناوه‌راست و شانۆی هیندییه‌وه‌ وه‌رگیراون. بۆ نموونە جەنگاوەرو ئەسپ سوارەکانی چاخەکانی ناوەراستی بەریتانیا ناهێنێتە سەر شانۆ، بەڵکو لەبری ئەوە جەنگاوەرە ژاپۆنییەکان (سامۆرای) دەبنە پاڵەوان و فیگورەکانی شەکسپیر. لەم رووەوە ئینگلتەرای سەردەمی ڕێنسانس-ی لە فۆرمەکانی شانۆی رۆژهەڵات، نو و کابووکی دا تێکەڵاو کردووە.   ئاریان مونشکین دووپاتی ئەوە دەکاتەوە، کە ئەو کلتوورانەی ترادیشونە شانۆییەکانی خۆیان پاراستووە، بەتایبەتی بە گەرانەوە بۆ بەکارهێنانی دەمامک، زمانی جەستە و ئاماژەکان، شانۆی ژاپۆنی، هیندی، چینی و بالی-یە. لەم شانۆیانەدا ژیانی ئەسپ سوارەکان، کۆمڵگای فیودالیزم، بەهەموو وردەکارییەکانییەوە بەرجەستە دەکرێت. ئەمەش لەگەڵ پرۆژە شەکسپیرییەکەی ئاریان مونشکین یەکی گرتۆتەوە، بە تێکەڵاوکردنیشی لەگەڵ چەمک و تەکنیکەکانی شانۆی ئەوروپی، شەکسپیرێکی تایبەتمەند، کە سەر بە هەموو مرۆڤایەتی، گەردوونی بێت، پێشکەش دەکات.

ریچاردی دووەم و فۆرمێکی ژاپۆنی

شەکسپیر لە ریچاردی دووەم دا، بە شێوەیەکی توندوتیژ باسی پۆلیتیک، دەسەڵات و گەمەی دەسەڵات دەکات. لەلای ئاریان مونشکین-یش دەبێتە جۆرە “سامۆرا”یەکی توڕە، شێتگیر و کەللە ڕەقی فیلمەکانی کۆرۆساوا، ئەم فۆرمەش چەمکێکی ئەزەلی و لەهەمان کاتدا بەرگێکی ئەفسونی بەم فیگورە شەکسپیرییە دەبەخشێت.

ئاریان مونشکین پانتاییەکی فراوانی بۆش بۆ بەرجەستەکردنی ئەم ریچاردە ژاپۆنییە بەکاردەهێنێت، هەر لەم دەروازە بۆشەشەوە دیدە شانۆییەکەی بۆ ئەو خوێندنەوەیە بەرجەستە دەکات. ئاریان مونشکین لەلای ڕاستی شانۆکەوە دوو رارەوی درێژی دروست کردووە؛ لەم رارەوانەوە ئەکتەرەکان دێنە سەر شانۆ، زۆرجار بە گروپی گەورە، وەکوو کۆمەڵە ئەسپ سوارێک، پۆڵە جەنگاوەرێک کە بۆ شەڕ ئامادەن دێنە سەر شانۆ، دوای ئەوە لەسەر پانتاییە بۆشەکە بڵاودەبنەوە، روودەکەنە بینەران و نەمایشەکەیان دەست پێ دەکات.

ئاریان مەنشکین بەشێوەیەکی زۆر دیاری کراو دیکۆر و کەرەستەکانی تری بەکارهێناوە، جەستەی ئەکتەر، وزەی نواندن و دەنگی تەپڵ و مۆسیقا یەکەیەکی گرینگی نەمایشەکەن. هەموو سینۆگرافیاکەش بریتیە لە فەرشێکی ئاوریشمی گەورە، کە وەک فۆندێک بەرامبەر بە بینەران بە قووڵایی شانۆکەدا هەڵواسراوە. لە پشت ئەم فەرشە ئاوریشمییەوە، چەندین فەرشی تر بەسەر یەکتریدا هەڵواسراون، بە درێژایی نەمایشەکە، بە پێی ڕەوشە درامییەکە و گۆرانی دیمەنەکان، ئەو فەرشانەش یەک لەدوای یەک دەکەونە خوارەوە. بەم شێوەیەش ڕەنگ و شێوازی ئەو فۆندانە دەگۆردرێن، هەر فۆندێکیش هێمای خۆی هەڵگرتوە و گوزارشت لە کات و شوێنی جیاوازی خۆی دەکات.

ئاریان موشکین

فۆرمە توندو رێسا جێگیر و دیاری کراوەکانی تەکنیکی ئەکتەر لە شانۆی رۆژهەڵاتدا، چوارچێوە و سترکتورێکی چر و بە پلان دەبەخشێت بە ئەکتەرەکان و ناچاریان دەکات لەو سنورەدا، بە ئاگاییەکی بێ هاوتاو بە دیقەتێکی قووڵ و بە هەستێکی بەرزی نواندنەوە بجوڵێنەوە و مامەڵە لەگەڵ رۆڵەکانیان بکەن. ئەکتەرەکانی ئاریان مونشکین، لە ریچاردی دووەمدا ئەو فۆرمەی شانۆی رۆژهەڵات بەکاردەهێنن، بەبێ ئەوەی دەسەڵاتی رەهای خۆیان وەک ئەکتەر، لەناو ترادیشونە ئەوروپییەکەی خۆیاندا لەدەست بدەن.  

جووڵه‌ی سه‌مائامێزی ئه‌کته‌ره‌کان زیاتر چووه‌ته‌وه‌ سه‌ر سه‌مای په‌رستگا و سه‌ماکانی دوورگه‌ی بالی، جلوبه‌رگه‌کانیشان له‌ زۆر رووه‌وه‌ له‌ جلوبه‌رگی ترادیشونی وڵاتی تایلانده‌وه‌ وه‌رگرتووه‌.

له‌ شانۆنامه‌کانی تردا هه‌موو جیهانه‌ شه‌کسپیرییه‌که‌یان له‌ دنیای کاره‌کته‌ری لیبووکه‌کاندا به‌رجه‌سته‌ کردووه‌، تەکنیک و چه‌مکی لێبووک بووه‌ته‌ ناوه‌ند، له‌ بیرۆکه‌ی کاره‌کته‌ری لێبووکه‌وه‌ نه‌مایشه‌که‌یان رۆناوه‌. ئه‌وه‌ش به‌ گه‌ڕانه‌وه‌ و سوود وه‌رگرتن له‌ ته‌کنیک و شانۆی کۆمیدیای دیلارتی، ته‌کنیکی چه‌مک و شێوازه‌کانی لیبووکی مۆدێرن. ئەم تێکەڵاوکردنەش لە نێوان تەکنیکی کۆمیدیای دیلارتی و فۆرمی لێبووکەکانی شانۆی مۆدێرنی ئەوروپیدا، بارودۆخێکی تر، تەکنیکێکی جاوازتر و دیدێکی هەمەلایەنە لە پرۆسە شەکسپیرییەکەدا دەخوڵقێنێت. ئاریان مونشکین بەم تێکەلاوکردنە، وێنەیەکی مۆدێرنی سەردەمیانە بە مۆدێل و ستایلە شانۆییەکەی سەردەمی ئێلیزابێس دەبەخشێت.  به‌م شێوه‌یه‌ش شه‌کسپیر له‌ هه‌ردوو ڕووی ناوه‌رۆک و ته‌کنیک و فۆرمه‌وه،‌ له‌ دیدێکی فره‌ کولتوورییه‌وه نزیک دەکاتەوە و لە هەموو جیهانیشدا دەروازەیەکی نوێ بۆ خوێندنەوەکانی شەکسپیر دەکەنەوە. ئاریان مونشکین لەم پڕۆژانەدا بە دوای ئاماژە و جوڵەی دەرەکی وادا گەڕاوە، کە بتوانێت گوزارشت لە هەست و سۆزەکانی ناوەوە بکات.

ئه‌وه‌ی لێره‌دا گرینگه‌ ئاماژه‌ی بۆ بکرێت ئه‌وه‌یه‌، که‌ ئاریان مونشکین له‌م پرۆژه‌ مه‌زنه‌ شه‌کسپیرییه‌دا چه‌نده‌ شێواز و فۆرمه‌ میللیی و خۆرهه‌ڵاتییه‌کانی چین و ژاپۆنی به‌کارهێناوه‌، هێنده‌ش له‌ رۆحی ئه‌نتۆنین ئارتۆ و شانۆی توندوتیژ نزیک بۆته‌وه‌، میتۆده‌ گرانه‌کەی به‌کارهێناوه، هێز و وزەیەکی تری نوێشیان لە نێو چەمکەکانی شانۆی ڕۆژهەڵاتەوە بە ئارتۆ بەخشیووە.‌<١٢>

ئاریان مونشکین له‌ نزیکه‌وه‌، به‌ چه‌شنی مایرهۆڵد، گۆردن گریک و برێشت له‌ شانۆی کۆنی ئاسیا و رۆژهه‌ڵاتی کۆڵیوه‌ته‌وه‌، ئه‌م شانۆ دێرینانه‌ش له‌ هه‌موو پرۆژه‌کانیدا ڕه‌نگیان داوه‌ته‌وه‌. گه‌شته‌که‌ی شه‌کسپیریش دووپاتکردنه‌وه‌ و قووڵبوونه‌وه‌یه‌کی هه‌مه‌لایه‌نه‌ بووه‌ به‌ جیهانگه‌ری شانۆی رۆژهه‌ڵاتدا. <١٣>

هه‌ر له‌م رووه‌وه ده‌توانین دووپاتی ئه‌وه‌ بکه‌ینه‌وه‌، که‌‌ ئاریان مونشکین له‌گه‌ڵ هه‌موو نه‌مایشێکی نوێدا، هونه‌ری شانۆ و ریژی و نواندنی نوێکردۆته‌وه‌، به‌ هه‌موو نه‌مایشێکی شانۆیه‌کی نوێ و مۆدێرنی خوڵقاندووه‌.

پەراوێزەکان

١٠-ئاریان مونشکین له‌ یه‌کێک له‌ چاوپێکه‌وتنه‌کانیدا ده‌ڵێت (من فیلمی مۆلێرم نووسیوه‌ و هه‌ر خۆشم ده‌رمهێناوه‌، به‌ڵام زیاد له‌ دوو سه‌د که‌س ئه‌و فیلمه‌یان دروست کردووه‌.)

١١-شانۆنامه‌ی (شه‌وی سیازد‌ه‌یه‌م) بۆ یه‌که‌مجار له‌ ساڵی 1982  له‌ فێستیڤاڵی ئه‌فینیۆن نه‌مایش ده‌کرێت، دوای ئه‌وه‌ له‌ پاریس له‌گه‌ڵ ریچاردی دووه‌م تا هاوینی ساڵی 1983 به‌رده‌وام ده‌بێت، له‌هه‌مانکاتدا خه‌ریکی پرۆڤه‌ی هێنریکی چواره‌م و هێنریکی پێنجه‌م ده‌بن.

١٢-شانۆی رۆژ له‌ ساڵی 1984 به‌ بۆنه‌ی تێپه‌ڕبوونی بیست ساڵ به‌سه‌ر دامه‌زراندنی ئه‌م شانۆیه‌دا، سه‌رله‌نوێ، به‌ شێوه‌یه‌کی ته‌واوه‌تی و گشتگر هه‌موو شانۆنامه‌کانی پڕۆژه‌ شه‌کسپیرییه‌که‌یان له‌ پاریس و له‌ فیستیڤاڵی ئه‌ڤینیۆندا پێشکه‌ش کردووه‌ته‌وه‌.

١٣-له‌ شه‌سته‌کاندا گروپێکی ئۆپێرای په‌کین له‌ چین _ ه‌وه‌ سه‌ردانی پاریس ده‌که‌ن، ئه‌م سه‌ردانه‌ دید و بیروبۆچوونه‌کانی ئاریان مونشکین سه‌باره‌ت به‌ شانۆ، به‌ شێوه‌یه‌کی بنه‌ره‌تی ده‌گۆڕن. ساڵێک دوای ئه‌م نه‌مایشه‌ ئاریان مونشکین سه‌ردانێکی یه‌ک ساڵی بۆ وڵاتانی ئاسیا و ئاسیای ناوه‌ڕاست:  هیندستان، ژاپۆن، که‌مبۆدیا و ڤێتنام … هتد ده‌کات و هه‌ر دوای ئه‌م گه‌شته‌ش شانۆی رۆژ داده‌مه‌زرێنێت.

شانۆی ڕۆژ و پڕۆژه‌یه‌کی هه‌ره‌وه‌زی

 

دیدی من

 

دانا ڕەئووف

 

شانۆی “رۆژ” له‌ ساڵی 1969 دا به‌ شانۆنامه‌ی (لێبووکه‌کان) پێ ده‌نێته‌ قۆناخێکی تری کاره‌کانیانه‌وه‌، لیبووکه‌کان پرۆژه‌یه‌ک ده‌بێت چ له‌ رووی تێکست و چ له‌ رووی ئاماده‌کردنی نه‌مایشه‌که‌وه،‌ به‌ چاودێریی و سەرپەرشتی ئاریان مونشکین، به‌ کاری هه‌ره‌وه‌زی و راگوزاری پێکه‌وه‌ بنیاتی ده‌نێن.

(لێبووکه‌کان) کارێکی ئاسایی نابێت، وێنه‌ شانۆییه‌کان، ناوه‌رۆکه‌ قووڵ و فه‌لسه‌فییه‌که‌ی، بۆ نموونه،‌ ته‌نهایی و غه‌مگینی رووکاری ناوه‌وه‌ی لێبووکێکی گاڵته‌ئامێز، وابه‌سته‌ی ژیانی ده‌ره‌وه‌ و روواڵه‌ته‌ دیار و به‌ گه‌مه‌کردنی واقیع ده‌بێت. له‌م به‌رهه‌مه‌دا سێرک و ژیانی ئاسایی، کۆن و نوێی، شانۆی ئیتالی و شانۆی “نو”ی ژاپۆنی پێکه‌وه‌ کۆده‌که‌نه‌وه، نه‌مایشێک پێشکه‌ش ده‌که‌ن زیاتر له‌ سێرکه‌وه‌ نزیک بووه‌ وه‌ک له‌ شانۆ.

هۆڵی شانۆی ڕۆژ

له‌ ساڵی 1969 دا ئه‌م گروپه‌ و له‌سه‌ر داوای (ژان فیله‌ر) که‌ دامه‌زرێنه‌ری فێستیڤاڵی ئه‌ڤینیۆن بووه‌، به‌ نه‌مایشی (لێبووکه‌کان) به‌شداری ده‌که‌ن، ئه‌م کاره‌ش ده‌بێته‌ یه‌کێک له‌ پرۆژه‌ هه‌ره‌ به‌رز و جیاوازه‌کانی ئه‌و ساڵه‌ی فێستیڤاڵی ئه‌ڤینیون. شانۆنامە و نەمایشی (لێبووکەکان) چەکەرەی شانۆیەکی فیزیکی و میللیی لەلای ئاریان مونشکین و شانۆی “رۆژ” دەکات و پێناسە هونەرییەکەیان ڕوون دەکاتەوە.<٥>

شانۆی “رۆژ” گروپێکی ئاسایی نییه‌، چ له‌ رووی چۆنییه‌تی و چ له‌ ڕووی ئاستی به‌رهه‌مه‌کانییه‌وه‌، میتۆدی کارکردن، بنه‌مای دارایی و پرۆفیله‌ هونه‌رییه‌که‌یان جیاوازه‌، به‌بێ گومان به‌ یه‌کێک له‌ باشترین گروپه‌ شانۆییه‌کانی ئه‌وروپا داده‌نرێت.

شانۆی “رۆژ” بۆ هه‌ر پرۆژه‌یه‌کیان چه‌ندین مانگ، شه‌و و رۆژ مه‌شق و پرۆڤه‌ ده‌که‌ن، پێکه‌وه‌ ده‌ژین و هه‌موو پرۆڤه‌یه‌کیان رۆنانی ئه‌زموونێکی تازه‌یه‌ بۆ ئه‌وان. دابه‌شکردنی رۆڵی شانۆنامه‌کانیش، دوای دوو تا چوار مانگ له‌ مه‌شق و پرۆڤه‌یه‌کی به‌رده‌وام ده‌بێت، ئه‌کته‌ره‌کان به‌ر له‌ بڕیاری کۆتایی ئاریان مونشکین، له‌گه‌ڵ هه‌موو رۆڵ و کاره‌کته‌ره‌کاندا، له هه‌موو روویه‌که‌وه‌ ئاشنا ده‌بن.<٦>

دیمەنێک لە شانۆیی “تەپڵەکانی سەر خەندەقە گەورە پڕ ناوەکە”

چەمکی سەفەرو شانۆیەکی سەخت

کارو پرۆژەکانی شانۆی “رۆژ” سەفەرێکی سەختە بە دوای فۆرمێکی تری شانۆدا، هەر لەم ڕووەوە ئەم شانۆیە، بەشێوەیەکی بەهێز پابەندە بە چەمکەکانی سەفەرکردنەوە. هەموو نەمایشێک گەشتێکە بۆ خۆی، لەوێدا هەموو گروپەکە، وەکوو پاپۆرێکی گەورە وان، دەریا بێ سنوورەکان دەبڕن بۆ ئەوەی بە دوای شتە نادیارو نەناسراوەکاندا بگەڕێن. ئەم شانۆیە تەنها بەدوای فۆرمێکی تازەدا ناگەڕێت، بەڵکو بەدوای هەست و سۆزێکی تازەشدا. یەکەم  سەفەرەکانیش، سەفەری ئاریان مونشکین بووە بۆ ئاسیا، مێژوو شانۆی “رۆژ” یش لەو سەفەرەوە دەست پێ دەکات و تائێستاش بەردەوامە.

ئاریان مونشکین دەڵێت (یەکەم سەفەرم لە ساڵی ١٩٦٣- ١٩٦٤، بەر لەوەی شانۆی رۆژ دابمەزرێنم، کرد. من دەموویست بچم بۆ چین، بەڵام فیزەیان نەدامێ، لەبەر ئەوە چووم بۆ هیندستان، لەوێشەوە بۆ ژاپۆن. لە ژاپۆن سەرلەنوێ شانۆی ئاسیاییم دۆزییەوە، کە لەوەوبەر بەشێکی زۆر بچوکیم لە فیستیڤاڵی شانۆی گەلان دی بوو. بێگومان نەم دەزانی، کە ئەم سەفەرە بە چ ئاراستەیەک و چۆن ئەزموونی من دەوڵەمەند دەکات، بەڵام دوایی لەوە گەیشتم ، کە تائێستا کاریگەری خۆی هەیە. من لەوێ هەستم دەکرد، کە هەمووشتێک مێتافۆرە و ژیانی رۆژانە جۆرە ریتواڵێکە، یان ژیانی رۆژانە بە تەواوی ریتواڵی کرا بوو. هەموو شتێک بە جەستەو زمانی جەستە باڵا دەست بوو، هەموو شتێک بە شێوەیەک لە شێوەکان شانۆ بوو.)

تەکنیکەکانی شانۆی رۆژهەڵات، چ لە چین، ژاپۆن یان هیندستان دەبێتە بەشێک لە ئامرازەکانی، لە تەکنیک، جۆری بیرکردنەوەو دیدی ئاریان مونشکین بۆ کار و خۆێندنەوەوکانی. ئاریان مونشکین بە شانۆی “رۆژ” و گەرانەوە بۆ شانۆی ڕۆژهەڵات شانۆی ئەوروپی دەوڵەمەند دەکات و ئەزموونێکی تری بێ وێنەی پێ دەبەخشێت.

ئاریان مونشکین لەو گەشتەوە، لە رۆژهەڵاتەوە پێناسەی هونەری خۆی، چەمکەکانی شانۆیەکی فیزیکی و تەکنیکێکی نوێ بۆ شانۆی جیهانی؛ رۆژهەڵات/ رۆژئاوا لە فۆرمێکی تایبەتی خۆیدا دەدۆزێتەوە. لە رۆژهەڵاتەوە بۆچوونە سیاسییەکانی قووڵ دەکاتەوە، بەبێ ئەوەی پشت بکاتە شانۆو تەکنیکەکانی شانۆی رۆژئاوا، زمانێکی گلووبالیزم دەبەخشێتە شانۆی رۆژهەڵات و سەفەرێکی هەتا هەتایش بۆ شانۆی “رۆژ” دەستەبەر دەکات. لە بەشەکانی تری ئەم باسەدا زیاتر دەگەڕێنەوە بۆ سەر ئەم مەسەلەیە.

دیمەنێک لە فیلمی مۆلێر

شۆڕشی فه‌ره‌نسی و بنەماکانی شانۆیەکی میللیی

شانۆی “رۆژ” لە دوای نەمایشی (لێبووکەکان)ەوە برەو بە کارەکانیان ئەدەن، لە تەکنیکەکانی شانۆی راگوزاریدا قووڵ دەبنەوە و بە دیدێکی هەمەلایەن و گیانێکی هەرەوەوزییەوە رووبەرووی ئایندە دەبنەوە. سەرکەوتنی (لێبووکه‌کان) وزەیەکی تریان پێ دەبەخشێت، کەسانی تریان لەدەور کۆدەکاتەوە، دید و بۆچوونەکانیان روون و ئاشکراتر دەبن. ئەم گروپە دەبێتە فاکتەرێکی بەهێز و هەموو دەرگاکانیان بە شیوەیەکی تر بۆ دەکرێتەوە. شانۆی “رۆژ” لە سەرەتای حەفتاکاندا سەرلەنوێ لە دایک دەبێتەوە، لە ژێر کاریگەری شۆڕشە جەماوەرییەکەی ساڵی ١٩٦٨ی پاریس بە تایبەتی و هەموو فەرەنسا بە گشتی، گۆمێکی مەنگ دەشڵەقێنێت و مێژوو دەکاتە شانۆ، شانۆش دەبێتە میژوویەکی بەهێزی بەردەوام.

ئەم گروپە بە میتودەکانی شانۆی ڕاگوزاری دەگەرێنەوە بۆ مێژوو، تا مێژوو لەو ساتەدا بخوێننەوەو مێژوویەکی تر بۆ خۆیان و بۆ شانۆی “رۆژ” تۆمار بکەن. گەرانەوەش بۆ مێژوو و بە شانۆکردنی مێژوو کارێکی سەختەو ئەزموون و دیدێکی ئاشکراو نووسەر و رێژیسۆرێکی بەتوانای دەوێت، ئەم مەرجانەش لە ریژیسۆرو ئەکتەرەکانی ئەو گروپەدا هەبوون. هەر لەبەر ئەوە شانۆی “رۆژ” به‌ هه‌ردوو شانۆنامه‌ی (1789) و (1793) سه‌باره‌ت به‌ شۆڕشی فه‌ڕه‌نسی،  ناوبانگێکی گه‌وره‌ی هونه‌ری له‌سه‌ر ئاستی فه‌ره‌نسا و هه‌موو ئه‌وروپا به‌ده‌ست ده‌هێنن.<٧>

ئاریان مونشکین له‌م نه‌مایشانه‌دا له‌ چەمک و پێوەدانگە‌ گشتگرو هەمەلایەنە و گرینگه‌کانی شانۆیه‌کی میللیی فه‌ره‌نسی، بە تایبەتی لە چاخەکانی ناوەڕاستدا نزیک ده‌بێته‌وه‌. ره‌خنه‌گری به‌ناوبانگی فه‌ره‌نسی “بێرنارد دۆرت” دوای بینینی ئه‌م نه‌مایشانه‌ ده‌ڵێت (شانۆی رۆژ گروپی سه‌رده‌مێکه‌، ئه‌مه‌ یه‌که‌مجاره‌ له‌ سه‌ره‌تاکانی ژان فیله‌ره‌وه‌ ئێمه‌ رووبه‌ڕووی شانۆیه‌کی راسته‌قینه‌ی میللیی فه‌ره‌نسی ده‌بینه‌وه‌.) هه‌موو ئه‌کته‌ر و ئه‌ندامانی شانۆی “رۆژ” پێکه‌وه‌ بۆ به‌رجه‌سته‌کردنی ئه‌م پرۆژه‌یه‌ چه‌ندین دێکۆمێنت، وێنه‌، فاکته‌، زانیاری سه‌باره‌ت به‌ شۆڕشی فه‌ره‌نسی کۆده‌که‌نه‌وه‌، دوای ئه‌وه‌ رووداو و که‌سایه‌تییه‌کانیان هه‌ڵبژاردووه‌ و به‌ڕیگای راگوزاری بۆ شانۆ ئاماده‌یان کردۆته‌وه‌.

ئاریان مونشکین دەڵێت (من پێشنیاری ئەوەم بۆ ئەکتەرەکان کرد، کە شانۆنامەی (١٧٨٩) پێشکەش بکەین، بۆ ئەوەی لەو ئەگەرانە بکۆڵینەوە، کە شانۆ چۆن باسی بابەتێکی وەکوو شۆڕش دەکات. بەرجەستەکردنی “شۆڕش” لە دەقێکی شانۆیدا، ئێمە ناچار دەکات ئەم مەسەلەیە لە هەموو لایەنەکانییەوە هەڵبسەنگێنین و بەتەواوی بیری لێ بکەینەوە. خودی پرۆسەی بیرکردنەوەکە لە دەقەکەوە دەستی پێ کرد، بەڵام ڕەنگی باروودۆخە کۆمەڵایەتییەکەی لە خۆدەگرت. ساڵی ١٩٧٠ ساڵێکی تایبەتی بوو، بۆ هونەرو بۆ ژیانی سیاسیمان.)

شانۆی “رۆژ”  له‌ دوو توێی کتێبی مێژوو و ئه‌و رووداو و شه‌ڕه‌ راسته‌قینانه‌وه‌،‌ که‌ سه‌رکرده‌ سه‌ربازییه‌کانیان کردوویانه‌، شۆڕشی فه‌ره‌نسی ناگێڕێته‌وه‌‌، به‌ڵکو به‌و شێوه‌یه‌ی که‌ گه‌لی فه‌ره‌نسی، ئه‌و گه‌له‌ی خۆیان دروستکه‌ری شۆڕشەکە بوون و به‌و شێوه‌یه‌ی هه‌ستیان به‌و شۆڕشه‌ کردووه‌ و بینیویانه‌، بگێڕنەوە‌. ئاریان مونشکین هه‌موو نه‌مایشه‌که‌ له‌ روانگه‌ی میلله‌ته‌وه‌ به‌رجه‌سته‌ ده‌کات و میلله‌تیش رۆڵی سه‌ره‌کی ده‌بینێت. کۆمه‌ڵێک ئه‌کته‌ر پێکه‌وه‌، به‌ وێنه‌، به‌ سه‌ما، بە جەستە، بە بەکارهێنانی شانۆی بووکەڵە، گۆرانی، گەمەی لێبووکەکان، پانتۆمایم و هونەری ئەکرۆپاتیک گوزارشت له‌ شۆڕش ده‌که‌ن. له‌م نه‌مایشه‌دا ئه‌ندێشه‌ ده‌بێته‌ واقیع، وێنه‌ ئه‌فسانه‌ییه‌کانیش ده‌بنه‌ مێژوو. واقیع و مێژوو، لە چرکەساتەکانی ئێستاو لەم کاتەدا شۆڕشێکی تر هەڵ دەگیرسێنن، شۆرشێک کە بنەماکانی لە ڕووداوەکانی ئەو سەردەمەوە سەرچاوەی وەرگرتووە.<٨>

به‌شی یه‌که‌می ئه‌م پرۆژه‌یه‌ ده‌ستپێک بووه‌ بۆ گێڕانه‌وه‌ی سه‌ره‌تا پڕ له‌ هیواکانی شۆڕشی فه‌ره‌نسی.  ئاریان مونشکین بۆ ئەم مەبەستە ژینگە و ئەتمۆسفێرێک دەخوڵقێنێت، بۆ ئەوەی بینەرەکانی ئەو هیوایەی سەرەتاکانی شۆرشی فەرەنسییان بێتەوە یاد. هیوایەکی نوێ لە شۆڕشە جەماوەرییەکەی سەردەمی خۆیانەوە، ببەخشێت بە بینەرەکانی.

ئاریان موشکین لە شانۆی ڕۆژ

شانۆی “رۆژ” بۆ به‌رجه‌سته‌کردنی ئه‌م شانۆنامه‌یه‌ و گێڕانه‌وه‌ی شۆڕشی فه‌ره‌نسی، شێوازێکی داستانی هه‌ڵده‌بژێرێت و به‌ حیکایه‌تخوانێک، که‌ ده‌ڵێت: رۆژێک له‌ رۆژان /…/ ده‌ست پێده‌کات. به‌ڵام دواتر نه‌مایشه‌که‌ فۆرمی گێڕانه‌وه‌ و سه‌رگوزشته‌ له‌خۆناگرێت، به‌ڵکو ده‌بێته‌ ئاهه‌نگێکی میللیی و به‌رجه‌سته‌کردنی ئازاره‌کانی میلله‌ت و پیشاندانی پێشێلکردنه‌کانی مافی مرۆڤ.

ئه‌کته‌ره‌کانیش وه‌کوو کاره‌کته‌ری لێبووک، گاڵته‌گێڕه‌کان، پاڵه‌وانباز و بووکه‌ڵه‌ وابوون،  جارێک رووداوه‌کانیان گێڕاوه‌ته‌وه‌ و جارێک رووداوه‌کانیان نه‌مایش کردووه. شانۆی “رۆژ” له‌ رێگای رۆچوونه‌ خواره‌وه‌ به‌ ژیانی بێده‌ره‌تان و چه‌وساوه‌ و هه‌ژار و هونه‌رمه‌نده‌ گه‌ڕۆکه‌کانی ئه‌و سه‌رده‌مه‌وه‌، چیرۆکه‌که‌یان گێڕاوه‌ته‌وه، له‌ رووی فۆرمیشه‌وه‌ توانیویانه‌ هاوسه‌نگییه‌ک له‌نێوان شانۆی داستانی “برێشت”، شانۆی میللیی سه‌ده‌کانی ناوه‌راست و دیدی خۆیاندا دروست بکه‌ن.

ئاریان مونشکین له‌م کاره‌یدا ده‌توانێت زیره‌کانه‌ بوارێک له‌نێوان دوێنێ و ئه‌مڕۆدا بنییات بنێت، بوارێک که‌ وا له‌ بینه‌ران بکات به‌ شێوه‌یه‌کی تر بڕواننه‌ نه‌مایشه‌ شانۆییه‌که‌ و دیدێکی ره‌خنه‌گرانه‌ و بابه‌تییان هه‌بێت، له‌هه‌مانکاتدا ئه‌و بارودۆخەش بۆ بینه‌ران بڕه‌خسێنێت، که‌ سه‌رله‌نوێ و به‌ شێوه‌یه‌کی تر مێژوو بدۆزنه‌وه‌. ئاریان مونشکین دووپاتی ئه‌وه‌ی کردۆته‌وه،‌ که‌ ئه‌و ده‌یه‌وێت له‌م ساته‌دا، وه‌ک هونه‌ر‌مه‌ندێک به‌شداری له‌ مێژوودا بکات، چەمکەکانی شۆرش زیندوو بکاتەوە، نه‌ک مێژوو وه‌ک خۆی بگێڕێته‌وه‌. بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ ئه‌تمۆسفێره‌ ئاهه‌نگئامێزه‌ میللییه‌کانی ئه‌وکاته‌ی پاریس زیندوو ده‌کاته‌وه‌، پانتایی شانۆکه‌ دابه‌ش ده‌کات به‌سه‌ر پێنج شوێنی جیاوازی نواندندا و بینه‌رانیش توانیویانه‌ به‌ سه‌ربه‌ستی به‌نێو ئه‌م پێنج شانۆیه‌، له‌ناو خودی هۆڵی شانۆ گه‌وره‌که‌دا بجوڵێن. بەم شێوەیەش ئاهەنگ و گەمە و شانۆ و نەمایشی لێبووکی سەرشەقامەکانی پاریسی ١٧٨٠ کانی زیندوو کردۆتەوە.  شانۆنامه‌که‌ش له‌و خاڵه‌دا کۆتایی پێدێت، که‌ بۆرژوازییه‌کان و دوای سه‌رکه‌وتنی میلله‌ت، میلله‌ت په‌راوێز ده‌خه‌ن و خۆیان ده‌سه‌ڵات ده‌گرنه‌ ده‌ست.

نه‌مایشی (1789) و (1793) که‌ ئاریان مونشکین له‌سه‌ر بنه‌ماکانی شانۆی راگوزاری و له‌گه‌ڵ ئه‌کته‌ره‌کان پێکه‌وه‌ نووسیویانه‌، چیرۆکێکی مێژوویی، به‌پێی زنجیره‌ی رووداوه‌کان له‌خۆناگرێت، ئه‌کته‌ره‌‌کانیش به‌ مانا ته‌باکه‌ی هونه‌ری نواندن له‌ رۆڵه‌کانیاندا بزر نابن، به‌ڵکو زنجیره‌ لۆژیکییه‌که‌ی رووداوه‌کان ئاڵوگۆڕیان پێکراوه‌‌و دراماتۆرگییه‌ ته‌قلیدییه‌که‌یان تێک شکاندووه‌، وه‌ک له‌مه‌وبه‌ر ئاماژه‌شم بۆ کردووه‌، نمایشەکە له‌ ڕوانگه‌ی رۆڵی میلله‌ته‌وه‌ ده‌بێته‌ ئاهه‌نگێکی میللیی گه‌وره‌ی شانۆیی.

ناونیشانی شانۆنامه‌کانیش، به‌شی یه‌که‌م 1789 و به‌شی دووه‌میش 1793 که‌ کۆمه‌ڵێک رووداو له‌ ساڵه‌کانی شۆڕشی فه‌ڕه‌نسی له‌خۆده‌گرێت، بۆ شانۆی “رۆژ” و ئاریان مونشکین گه‌ڕانه‌وه، به‌ستنه‌وه‌ و به‌رجه‌سته‌کردنی رووداوه‌کانی ساڵی 1968 و مانگرتن و بزووتنه‌وه‌ی قوتابیانی زانکۆکانی پاریس ده‌بێت. دوای نه‌مایشکردنی شانۆنامه‌ی 1789 بینه‌ران به‌هیج شێوه‌یه‌ک قایل نابن بڕۆنە دەرەوە، بەڵکو تا بەرەبەیان لەگەڵ ئەکتەرەکان و ئاریان مونشکین لەلایەک، لەلایەکی دیکەشەوە لەناو خۆیاندا دەکەونە گفتوگۆ و وتووێژێکی چڕەوە.

شانۆی “رۆژ” هەر لە سەرەتاوە، پەیوەندییەکی تایبەتمەندیان لەگەڵ بینەرەکانیاندا دروست کردووە، پێکەوە نان دەخۆن و پێکەوە سەیری نەمایشەکانیان دەکەن. ئاریان مونشکین دووپاتی ئەوە دەکاتەوە، کە ئەوان بەرپرسیارێتیەکی گەورەیان لە لایەن بینەرانەوە هەیە. “ئەوە زۆر گرینگە کە بینەران، ئەگەر بەشێوەیەکی کاتیش بووە، هەندێک جار لە ماوەی چەند مانگێکدا بڕوای خۆیان بە ژیان و بە مرۆڤایەتی بۆ بگەڕێتەوە، بڕوا بە کراوەیماندا بە ڕووی یەکتریدا، بڕوا بە جوانی و بە سۆزیی دەروونماندا”

ئاریان مونشکین له‌ به‌شی دووه‌میشدا 1793 به‌ چه‌شنی به‌شی یه‌که‌م، له‌ خواره‌وه‌، له‌ میلله‌ته‌وه‌ سه‌یری شۆڕشی فه‌ره‌نسیی کردووه، بۆ نموونه‌ “دانتۆن” و “مارا” که‌ دوو فیگوری گرینگی شۆڕشی فه‌ره‌نسی بوون، بوونیان نییه‌، له‌بری ئه‌وان خه‌ڵکی ئاسایی: نانه‌وا، ئاسنگه‌ر، کرێکار، رۆشنبیر، قوتابی، ئافره‌ت… هتد کاره‌کته‌ره‌ سه‌ره‌کییه‌کانی نه‌مایشه‌که‌ بوون.

دیمەنێک لە شانۆیی تەرتووف

شانۆی “رۆژ” له‌ شه‌سته‌کاندا شانۆیه‌کی تایبه‌تمه‌ندیان نه‌بووه‌ و هه‌ر نه‌مایشێکیان له‌سه‌ر شانۆیه‌ک، یان له‌ گۆڕه‌پانی یاری و پانتاییه‌ به‌رینه‌کانی سێرکدا پیشکه‌ش کردووه‌، به‌ڵام له‌ ساڵی 1970 دا له‌ ده‌ره‌وه‌ی شاری پاریس و له‌ یه‌کێک له‌ خانووبه‌ره‌ چۆڵکراوه‌کاندا، له‌ هۆڵه‌کانی کارگه‌یه‌کی ته‌قه‌مه‌نی کۆندا ده‌گیرسێنه‌وه.‌ لەم شوێنەدا به‌پێی هه‌لومه‌رجی تایبه‌تمه‌ندی خۆیان و به‌ ده‌ست و بازوی ئه‌ندامه‌کانی شانۆی “رۆژ” ئه‌و شوێنه‌ نۆژه‌ن ده‌که‌نه‌وه‌، ده‌یکه‌نه‌ پلاتفۆرم و یه‌کێک له‌ ته‌لیسماویترین پانتاییه‌کانی شانۆ له‌ جیهاندا.<٩>

ئەندامەکانی شانۆی “رۆژ” لەبەر ئەوەی هیچ داراییەکیان نەبووە، بوونەتە کرێکار، شەو و ڕۆژ کاریان کردووە و تەنها بە سێ هەفتە، ئەو کەلاوە گەورە بەجێ هێڵراوەیەیان کردووە بە شانۆ. ئاریان مونشکین دەڵێت (ئەوە موجیزە بوو، شانس نەبوو، بەڵکو موجیزەیەکی گەورە بوو.)

له‌م قۆناخه‌دا ئه‌ندامه‌کانی شانۆی “رۆژ” ئه‌کته‌ری ته‌واوه‌تی و ده‌رچووی ئامۆژگاکانی هونه‌ری نواندن نه‌بوون، به‌ رۆژ کاریان کردووه‌ بۆ په‌یداکردنی بژێوی ژیانی رۆژانه‌یان و به‌ شه‌ویش له‌گه‌ڵ ئاریان مونشکین ژیاون، مه‌شقی شانۆ و کاره‌ هونه‌رییه‌کانیان کردووه‌.‌

ئاریان مونشکین خۆی، کە لە یەکێک لە قوتابخانە نێونەتەوەییە بەناوبانگەکانی پاریس و لە ژێر دەستی مامۆستاییەکی گەورەی وەک Jacques Lecoq پانتۆمیمی خوێندووە، وانه‌کانی نواندن، پانتۆمایم، گۆرانی و ته‌کنیکی ده‌نگ، ئه‌کروپاتیک، هونه‌ری راگوزاری و سه‌مای له‌ روانگه‌ی پرۆژه‌کانیانه‌وه‌ پێ گوتوون، له‌ هه‌موو روویه‌که‌وه‌ هاریکاری و ئاماده‌ی کردوون. له‌م قۆناخه‌دا راگوزاری و کاری هه‌ره‌وه‌زی، به‌ تایبه‌تی له‌ بواری نووسینی ئه‌و شانۆنامانه‌ی که‌ پێشکه‌شی ده‌که‌ن، ده‌بن به‌ یه‌کێک له‌ مۆرک و سیما گرینگه‌کانی ئه‌م گروپه‌ شانۆییه‌. ئەو پەیوەندییەی ئاریان موشکین بە گروپ و ئەکتەرەکانییەوە، لەسەرەتای دامەزراندنی شانۆی “رۆژ”ەوە دروستی کردووە، تائێستاش یەکێکە لە بنەما گرینگەکان و نهێنی سەرکەوتنی ئەم هونەرمەندە. هەر لەبەر ئەوەشە مرۆڤ لەگەڵ هەموو نەمایشێکی نوێدا، شتێکی تازەو چاوەڕوان نەکراو دەبینێت. هەمیشە  شتێک لە نێوان ئەو و گروپەکەیدا ڕووئەدات، کە بەشێوەیەک لە شێوەکان پەیوەستە بە یاسا نهێنییەکانی شانۆوە. هەر ئەو یاسا نهێنیانەشە پەیوەندییەکانی ئەوانی، وەک تۆری جاڵجاڵۆکە چنیووە بە کۆمەڵێ کۆد و بنەمای تری کۆمەڵایەتی، هونەری، سیاسی و داراییەوە. کە سەیری نەمایشەکانی ئەم هونەرمەندە، ئەم گروپە دەکەیت، وەک ئەوە وایە ڕێگایەکی نادیار و شاراوە بگریت. ئەکتەرەکانی جیهانە مەزنە پڕ لە فەنتازیاکەی منداڵ دەخوڵقێننەوە، چونکە ئاریان مونشکین، بەڕای هەموو پسپۆرانی بواری شانۆ، خۆی توانیوویەتی ئەو جیهانە لە خۆیدا بپارێزێت. بینەرانیش بەشداری خوڵقاندنی ئەو پرۆسەیەن.

پەراوێزەکان

٥-هەر زوو ئاریان مونشکین بە میراتگری ترادیشونە قووڵ و دەوڵەمەندەکەی (ژان فیلەر) ئاماژەی بۆ دەکرێت.

٦-له‌م شانۆیه‌دا، رۆڵه‌کان به‌ شێوه‌ ته‌قلیدییه‌کان دابه‌ش ناکرێن، به‌ڵکو ئه‌کته‌ره‌کان، دوای پرۆڤه‌یه‌کی به‌رده‌وام ئه‌و کاره‌کته‌رانه‌ ده‌دۆزنه‌وه‌، که‌ له‌وانه‌وه‌ نزیکه‌.

٧-ئه‌م دوو شانۆنامه‌یه‌ بۆ ته‌له‌فزیۆن تۆمار ده‌کرێت و دواتر له‌ زوربه‌ی که‌ناڵه‌ ته‌له‌فزیۆنییه‌کانی ئه‌وروپادا بڵاوده‌کرێته‌وه.

٨-شانۆنامه‌ی 1789 بۆ یه‌که‌مجار له‌ مانگی نۆڤه‌مبه‌ری ساڵی 1970 دا له‌سه‌ر شانۆی پیکۆلۆ Piccolo Teater‌ له‌ میلانۆ نه‌مایش ده‌کرێت، دوای ئه‌وه‌ شانۆی رۆژ ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ پاریس و له‌سه‌ر شانۆکه‌ی خۆیان پیشکه‌شی ده‌که‌نه‌وه‌. هه‌ر له‌م ساڵه‌شدا ریژیسۆر و شانۆکاری گه‌وره‌ی فه‌ره‌نسی (ژان فیله‌ر) ده‌مرێت. ژان فیله‌ر هه‌میشه‌ گه‌ره‌کی بووه،‌ که‌ به‌ شانۆ و له‌ باوه‌شی شانۆدا ئاهه‌نگێکی میللیی گه‌وره‌ دروست بکات.

٨-که‌ ئاریان مونشکین له‌ سه‌ره‌تای حه‌فتاکاندا، شانۆکه‌ی ده‌گوێزێته‌وه‌ بۆ ده‌ره‌وه‌ی پاریس و بۆ ناو هۆڵێکی کۆنی داخراو، چه‌ندین گروپی تر له‌ سه‌رانسه‌ری فه‌ره‌نسادا داده‌مه‌زرێن. به‌کارهێنانی ئه‌و شوێنه‌ کۆنه‌ش وه‌ک شانۆ ده‌بێته‌ مۆدێل و هێماگه‌لێک بۆ شانۆکاره‌کان، هه‌موو گروپه‌کان ده‌یانه‌وێت شانۆکانیان ببه‌نه‌ ئه‌و جۆره‌ شوێنانه‌. به‌ڵام هه‌ڵبژاردنی ئه‌و شوێنه‌ بۆ ئاریان مونشکین و له‌ ده‌ره‌وه‌ی شاری پاریس، ته‌نها دیدێکی هونه‌ری و پێداویستییه‌کی دارایی نابێت، به‌ڵکو هه‌ڵوێستێکی سیاسی و هونه‌ری بووه‌،  ویستوویه‌تی شانۆیه‌کی میللیی و جیاواز دروست بکات.

شانۆی ڕۆژ و تێڕوانینێکی سیاسی بۆ شانۆ

دیدی من

دانا ڕه‌ئووف

یەک دوو ساڵ لەمەوبەر، باسێکم لە گۆڤاری (شانۆ) لەسەر ئاریان مونشکین بڵاوکردۆتەوە، کە باسی دیدە شانۆییەکەیم لە زۆر ڕووەوە کردووە. هەر زوو هەستم کرد کە هێشتا لەگەڵ ئەم شانۆیە و ئەم شانۆکارە گەورەیە تەواو نەبووم، ئەم باسەش قووڵ بوونەوەو بەردەوامییەکی ئەو باسەیەو خوێنەرو شانۆکاران دەتوانن زیاتر لە ئاریان مونشکین، پرۆژەکانی، دیدە سیاسییەکەی بۆ شانۆ و شانۆی “رۆژ” بگەن.

هۆڵی شانۆی ڕۆژ

سه‌ره‌تایه‌ک

پاریس یه‌کێکه‌ له‌ پایته‌خته‌ چڕ و ده‌وڵه‌مه‌نده‌کانی شانۆی ئه‌وروپی و هه‌میشه‌ ده‌رگای شانۆکان بۆ گروپ و نه‌مایشه‌ جۆراوجۆره‌کان و هونه‌رمه‌نده‌ نێونه‌ته‌ته‌وه‌ییه‌کان ئاوه‌ڵا بووه. زوربه‌ی ته‌وژم و رێبازه‌ شانۆییه‌کانیش له‌وێوه (له‌ پاریسه‌وه)‌ سه‌رچاوه‌یان گرتووه‌.

 جوڵانه‌وه‌ سیاسییه‌ رادیکاڵەکان، بزووتنه‌وه‌ی چه‌په‌کان و  قوتابیان پێگه‌یه‌کی به‌هێز و راسته‌وخۆیان له‌ گفتوگۆ و زه‌مینه‌خۆشکردنی شانۆ و ڕۆڵی شانۆدا دیوه‌، شه‌قامه‌کانی پاریس به‌ هه‌مان شێوه‌ی هۆڵی شانۆکان جێگای ململانێێ سیاسی، فیکری و هونه‌ری بوون.

پرۆژە شانۆییە گرینگەکانی دونیا، دەزگاو گروپە جیهانییەکان، چەندە لەسەر شانۆی وڵاتەکانی خۆیان کاردەکەن، هێندەش وەک میوان دەرگاکانی پاریسیان بۆ کراوەتەوەو لەسەر شانۆکانی ئەم وڵاتە، میوانێکی ڕێز لێ گیراون.

 چه‌ندین ده‌زگای هونه‌ری، تیپی شانۆی نه‌ته‌وه‌یی و سه‌ر به‌ رێکخراوه‌ فه‌رمییه‌کان و سه‌ده‌ها گروپی سه‌ربه‌ست له‌ هه‌موو پاریسدا بڵاوبوونه‌ته‌وه‌. له‌ناو ئه‌و گروپه‌ شانۆییه‌ سه‌ربه‌ستانه‌دا شانۆی (بوف دی نورد) ی پیته‌ر بروک و شانۆی (رۆژ) ی ئاریان مونشکین دیارن‌، بینه‌ران نه‌ک ته‌نها له‌ پاریسه‌وه، به‌ڵکو له‌ هه‌موو ئه‌وروپا و ئه‌مه‌ریکاوه‌ ڕوویان تێده‌که‌ن. <١>

 پیته‌ر بروک و ئاریان مونشکین له‌ زۆر ڕووه‌وه‌ له‌ یه‌کتره‌وه‌ نزیکن، هه‌ردووکیان کار له‌ پرۆژه‌یه‌کی فراوانی نێونه‌ته‌وه‌ییدا ده‌که‌ن، هه‌ردووکیان ده‌یانه‌وێت شانۆیه‌کی فره‌ کولتووری بخوڵقێنن و هه‌ردووکیان له‌ پاریس کارده‌که‌ن. ئه‌م دوو هونه‌رمه‌نده‌ چه‌نده‌ له‌ یه‌کتره‌وه‌ نزیکن، هێنده‌ش له‌ یه‌کتره‌وه‌ دوورن، به‌ دوو رێگا و فۆرمی جیاواز کارده‌که‌ن، شێوازی کارو زمانی شانۆ و فۆرمی کاره‌کانیان لە یەکترەوە دوورن‌.

کتێبه‌که‌ی “ئاریان مونشکین” ده‌رباره‌ی شانۆی رۆژ  

ئاریان مونشکین توانیویەتی شەکسپیر، درامای گرێکی و شانۆنامەی مۆدێرن، لە فۆرم و دید و بۆچوون و ترادیشونی شانۆی ئاسیا و ئاسیای ناوەراستەوە (چین، هیندستان، ژاپۆن، تایلاند، ڤێتنام و کەمبۆدیا) چارەسەر و بەرجەستە بکات و لەسەر ئاستێکی بەرز تێکەڵاوی چەمکەکانی دراماتۆرگی شانۆی ئەوروپیان بکات.

 ئاریان مونشکین به‌ سوود وه‌رگرتن و گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ سه‌ر فۆرم و ترادیشونی شانۆی رۆژهه‌ڵات و رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست، به‌کارهێنانی جه‌سته‌، ده‌مامک، سه‌ما و گۆرانی و شانۆیه‌کی فیزیکی و جیهانێکی ره‌نگاوره‌نگ، پیته‌ر بروکیش به‌ گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ ره‌هه‌نده‌ گه‌وهه‌رییه‌کانی مرۆڤ و به‌کارهێنانی فۆرمێکی مینیمالیزم کاردەکەن.<٢>

 ئه‌م دوو ریژیسۆره‌ و له‌گه‌ڵ گروپ و هاوکاره‌کانیان، به‌ مه‌به‌ستی پشکنین و تاقیکردنه‌وه‌ی هەل و مەرج و تواناکانی شانۆ بۆ کیشوه‌ره‌ دووره‌کان، بۆ ئاسیا، ئه‌فه‌ریقا و هیندستان گەشتی هونەرییان کردووه‌، نه‌مایشه‌ شانۆییه‌کانیان خه‌سڵه‌تێکی جیهانی له‌خۆده‌گرێت و زمانێکی گه‌ردوونی و هاوبه‌شیان ده‌سته‌به‌ر کردووه‌. برۆک و مونشکین ده‌یانه‌وێت شانۆیه‌ک دروست بکه‌ن، که‌ هه‌موو سنووره‌کان، کولتووره‌کان و  چینه‌ جیاوازه‌کان ببڕێت و راسته‌وخۆ و به‌بێ جیاوازی ره‌گه‌ز، ته‌مه‌ن و نێرو مێ و له‌ ئه‌تمۆسفێرێکی هونه‌ریدا، له‌گه‌ڵ بینه‌ره‌کانیان کۆببنه‌وه‌. ئاریان مونشکین و پیته‌ر بروک به‌ پرۆژه‌ گه‌وره‌کانیان سه‌رله‌نوێ مێژووی شانۆیان چ له‌ رووی ئێستاتیکا، پۆله‌تیک و جۆری خۆ رێکخستنه‌وه‌وه،‌ نووسیوه‌ته‌وه‌، بوونه‌ته‌ دیارده‌یه‌کی جیاواز و نموونه‌یه‌کی باڵای چه‌ندین نه‌وه‌ی تری شانۆکار له‌ جیهاندا.

 به‌ڵام ئه‌وه‌ی ئاریان مونشکین به‌ شێوه‌یه‌کی بنه‌ڕه‌تی له‌ پیته‌ر بروک جیاده‌کاته‌وه‌ ئه‌وه‌یه‌، که‌ ئاریان مونشکین، وه‌ک له‌مه‌وبه‌ر ئاماژه‌مان بۆ کردووه‌، به‌رده‌وامه‌ له‌ سوود وه‌رگرتن و تاقیکردنه‌وه‌ و قووڵبوونه‌وه‌یه‌کی هه‌مه‌لایه‌نه‌ به‌ شێواز و فۆرم و چه‌مکه‌ جۆراوجۆره‌کانی شانۆ له‌ هه‌موو جیهاندا، به‌تایبه‌تییش فۆرم و ترادیشونه‌ دێرینه‌کانی ئاسیا له‌ چین و ژاپۆن و هیندستان. شانۆی کۆنی گرێکی، کۆمیدیای دیلارتی و فۆرمه‌کانی شانۆیه‌کی میللیی، که‌ زیاتر له‌ چاخه‌کانی ناوه‌راستدا له‌ فه‌ره‌نسا له‌ بره‌ودا بوون‌، جێگای سه‌رنج و سه‌رچاوه‌ی کاره‌کانیین.

                                                    دیمه‌نێک له‌ شانۆگه‌ری “دوایین پەناگەی شەوی کاروانەکان”

 ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی، که‌ ئاریان مونشکین هه‌میشه‌ پرسه‌ هه‌نووکه‌ییه‌کانی جیهان سه‌رنجی راده‌کێشن و شانۆکه‌ی داده‌نرێت به‌ شانۆیه‌کی رامیاری زیندوو.

پیته‌ر بروک و ئاریان مونشکین له‌ شانۆ گه‌وره‌کانی ده‌وڵه‌ت، وه‌ک شانۆی نه‌ته‌وایه‌تی، شانۆی شار و شانۆی پادشایه‌تی … هتد دوور که‌وتووە‌ته‌وه، هەردووکیان هەردەم پشتیان کردۆته‌ ئه‌م دامه‌زراوه‌ گه‌ورانه‌ و گروپی تایبه‌تمه‌ندی خۆیان دامه‌زراندووه‌، لە هەموو لایەکەوە ئه‌کته‌ر، شانۆکار هه‌روه‌ها هونه‌رمه‌ندیان له‌خۆیان کۆکردوونه‌ته‌وه‌، بڕوایه‌کی پته‌ویشیان له‌لای جه‌ماوه‌رێکی گه‌وره‌ و له‌ هه‌موو جیهاندا، به‌ کاره‌ هونه‌ری و ئه‌زموون و بیروبۆچوونه‌کانیان دروست کردووه‌. بینەرانیش تووخمێکی گرینگی پرۆسەی کارەکانیانە و هەردووکیان لە بنەماکانی کاریگەرییەکانی بینەرانەوە کاردەکەن و لەو روانگەیەشەوە، نەمایشەکانیان هەمیشە لە گۆران و نوێ بوونەوەدایە.<٣>

 سه‌ره‌تایه‌ک بۆ شانۆ، ده‌روازه‌یه‌ک بۆ سیاسه‌ت‌  

شانۆی “رۆژ” له‌ یه‌که‌م سه‌ره‌تاکانییه‌وه‌، له‌ ده‌ستپێکی کاره‌ هونه‌ری و هه‌وڵە ئه‌زموونگه‌رییه‌کانییه‌وه‌ هاوسه‌نگییه‌کی هه‌مه‌لایه‌نه‌یان له‌نێوان پرسه‌ سیاسییه‌کان و دیدوبۆچوونه‌ هونه‌رییه‌کانیاندا دروست کردووه‌.

ئاریان مونشکین هه‌ر له‌ شه‌سته‌کانه‌وه‌ تاکوو ئێستا شانۆیه‌کی به‌ هه‌ڵوێست و رامیاری به‌رجه‌سته‌کردووه‌ و خۆی له‌نێوه‌ندی ڕووداوه‌کانی جیهاندا بینیوه‌ته‌وه‌. ئه‌م رووداوانه‌ش، له‌ ئه‌وروپا یان له‌ ئه‌فه‌ریقا و ئاسیا، سه‌باره‌ت به‌ گه‌لانی چه‌وساوه، ره‌وشی په‌ناهه‌نده‌‌ یان به‌ په‌راوێزکردن و چه‌وساندنه‌وه‌ی ئافره‌ت بووبێت، کا‌ریان تێکردووه‌. ئه‌م کارتێکردنانه‌ش له‌ شانۆکه‌یدا، دوور له‌ هه‌موو جۆره‌ پروپاگه‌نده‌، ئایدۆلۆژیا و پارت و رێکخراوه‌ سیاسییه‌کانه‌وه‌، ڕه‌نگی داوه‌ته‌وه‌و بووه‌ته‌ شانۆیەکی بەرز.

شانۆی “رۆژ” نزیکه‌ له‌ ژان و ئازاره‌کانی مرۆڤه‌وه‌، شانۆیه‌که‌ به‌ شانۆ و ته‌کنیکێکی به‌رزی هونه‌ری و ئێستاتیکا، گوزارشتی له‌ ته‌نگه‌ژه‌ و قه‌یرانه‌کانی مرۆڤ کردووه‌. هه‌موو ئه‌ندامه‌کانی شانۆی “رۆژ” پێکه‌وه‌ ده‌ژین و پێکه‌وه‌ کارده‌که‌ن، هه‌موویان به‌رپرسیارن له‌ هه‌موو شتێک: له‌ پرۆڤه‌کردن، رێکخستن و پاککردنه‌وه‌ی هۆڵی شانۆ، خواردن دروستکردن، نۆژه‌نکردنه‌وه‌، دروستکردنی سینۆگرافیا … هتد و هه‌مووشیان یه‌ک مووچه‌یان هه‌یه‌.<٤>

ئاریان مونشکین ئەم پێکەوە ژیان و پێکەوە کارکردنەی ئەندامانی گروپەکەی کردۆتە سیاسەتێکی جێگیرو بنەمایەکی گرینگی سترکتوری شانۆی “رۆژ”. لەم رووەوە بەم شێوەیە ئەم سیاسەتە هونەری و ڕێک خستنەی گروپەکەی روون دەکاتەوە ( ئێمە چەند یاسایەکمان هەیە، کە لەسەر ئاستێکی بەرز سیاسیین، بۆ نموونە چۆنیەکی لە مووچەدا، هەموومان هەمان مووچەمان هەیە و ڕێز لە پارە دەگرین. بەر لە ساڵی ١٩٨١ پارەیەکی ئێجگار کەممان لە دەوڵەت وەردەگرت، پارە هی وڵاتە و هی ئەوانەیە کە باج ئەدەن، لەبەر ئەوە پێویستە ڕێز لەو پارەیە بگێرێت کە وەری دەگرین. ئەو یاسایانە تا ئێستاش بەکارن. پارە بۆ ئەوەیە، کە ئەزموون و چێژێکی ڕاستەقینە ببەخشین بە بینەران.)

دیمه‌نێک له‌ شانۆگه‌ری “دوایین پەناگەی شەوی کاروانەکان”

ژیان، شانۆ و سیاسه‌ت، لای ئاریان مونشکین یه‌که‌یه‌کی پته‌و و گرینگی شۆڕشێکی به‌رده‌وامه، له‌پێناوی شانۆیه‌کی جیاواز، له‌پێناوی به‌ده‌ست هێنانی یه‌کسانییه‌کی هه‌میشه‌یی و گشتگری مرۆڤایه‌تیدا.

ئاریان مونشکین، وه‌کوو گه‌نجێک، له‌ شانۆی قوتابیانه‌وه‌ ده‌ستی پێکردووه‌، له‌ زانکۆی سۆربۆن قوتابییه‌کی چالاک بووه‌، په‌یوه‌ندییه‌کانی به‌ بزووتنه‌وه‌ی قوتابیانه‌وه‌ به‌هێز بوون‌، بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ له‌ سه‌ره‌تای شه‌سته‌کاندا و له‌ ته‌مه‌نی بیست و یه‌ک ساڵیدا گروپێکی شانۆیی به‌ناوی (کۆمه‌ڵه‌ی شانۆکارانی قوتابیانی پاریس)ەوە دامه‌زراندووه‌. هه‌ر له‌م قۆناخه‌دا “ژان پۆل سارته‌ر” بۆ زانکۆی سۆربۆن بانگهێشت ده‌کات تا سه‌باره‌ت به‌ شانۆ قسه‌یان بۆ بکات؛ سارتەر بە گرینگی پێ دانەوە باسی برێشت، شانۆی مەلحەمی، تەکنیکی نامۆبوون، کاریگەریی و تێروانینی برێشتێان بۆ شانۆ بۆ دەکات. ئاریان مونشکین ئاماژە بۆ ئەو سەرەتایە دەکات و دەڵێت (هەر لەوێش لەوە گەیشتم، ئەوەی من لە منداڵییەوە خەونم پێوە دیووە، کە دونیا بگۆریت، ئەوە بە شانۆ و لە شانۆدا دەکرێت.)

ئه‌و گروپه‌ شانۆییه‌ی زانکۆی سۆربۆن ده‌ که‌س بوون و دواتر له‌ ساڵی 1964 دا ته‌نها ئاریان مونشکین خۆی و دوو ئه‌ندامی تریان ده‌مێننه‌وه‌،  ئه‌م سێ هاوڕێیه‌ پێکه‌وه‌ شانۆی “رۆژ”  داده‌مه‌زرێنن.

(ئێمە بۆ ناوێک دەگەڕاین بۆ گروپەکەمان، بیرمان لە چەند وشەیەک، وەکوو دەروازەیەک بۆ چۆنییەتی بیرکردنەوەکانمان دەکردەوە، بۆ نموونە جوانیی، ژیان، گەرمی، رووناکی. دواتر لە ئەکتەرەکانم پرسی، کە لە ژیاندا تامەزرۆی چین و حەز لە چی دەکەن، هەموویان وتیان “رۆژ” هەر لەوێدا وتم ئێمە ناومان شانۆی “رۆژ”ە! ئێمە لەم شانۆی رۆژەدا، جۆرە مەملەکەتێکی پادشایەتیمان بۆ خۆمان خوڵقاند، لەوێدا دەمانتوانی بە سەربەستی بەدوای جوانیدا بگەڕێن، کە لە ژیانە ڕاستەقینەکەدا هەبوون.)

هه‌ر له‌م ساڵه‌دا شانۆنامه‌ی (بۆرژوازییه‌ بچوکه‌کان) ی مه‌کسیم گۆرکی نه‌مایش ده‌که‌ن، بەڵام لە ساڵی ١٩٦٧دا به‌ شانۆنامه‌ی (چێشتخانه‌) له‌ نووسینی “ئه‌رنۆلد ویسکر” زیاتر ده‌ناسرێن و ره‌خنه‌گره‌ شانۆییه‌کان ئاماژه‌یه‌کی جیاوازیان بۆ ده‌که‌ن. له‌ ساڵی 1968 یشدا به‌ شانۆنامه‌ی (خه‌ونی شه‌وێکی چله‌ی هاوین) پێگه‌یان به‌هێز ده‌بێت و ده‌بنه‌ یه‌کێک له‌ گروپه‌ دیاره‌کانی فه‌ره‌نسا.

ئاریان مونشکین له‌ (خه‌ونی شه‌وێکی چله‌ی هاوین)  به‌ر له‌ پیته‌ر بروک،  ده‌روازه‌یه‌کی نوێ بۆ خوێندنه‌وه‌ی شه‌کسپیر ده‌کاته‌وه‌، بۆ یه‌که‌مجاریش شه‌کسپیر له‌ ده‌ره‌وه‌ی رێسا ته‌قلیدییه‌کانه‌وه‌ ده‌خوێنێته‌وه‌. شانۆی “رۆژ” لەم قۆناخەدا زیاتر پەنایان بردۆتە بەر شانۆی جیهانی و دەقی نووسەرە گەورەکان، بەڵام بەشێوەیەکی جیاواز، بە فۆرمێکی نوێ و بە ڕۆحییەتێکی ئەزموونگەری نەمایشیان کردووە.

ئاریــــــان موشکین

په‌راوێزه‌کان

1١-ئاریان مونشکین له‌ ساڵی 1939 له‌ پاریس له ‌دایکێکی ئینگلیز و باوکێکی په‌ناهه‌نده‌ی رووس له‌دایک بووه‌، باوکی له‌ جوله‌که رووسه‌کان بووه‌ و وه‌ک په‌نابه‌رێک له‌ فه‌ره‌نسا گیرساوه‌ته‌وه‌، له‌ بواری فیلم و به‌رهه‌مهێنانی فیلم و سینه‌مادا کاریکردووه‌، بەم کارەشی بوارێکی فراوانی بۆ ئاریان مونشکین _ ێکی منداڵ ره‌خساندووه‌ تا له‌نێو ستۆدیۆ، کامێرا و ئه‌کته‌ره‌کاندا حه‌زی سینه‌ما و شانۆی لەلا گەشە بکات.

٢-له‌ ماوه‌ی ئه‌م چل ساڵه‌ی دواییدا، بینه‌ران و ره‌خنه‌گر و لێکۆڵه‌ره‌وان، له‌ هه‌موو جیهانه‌وه‌ روویان کردۆته‌ پاریس تا له‌ نزیکه‌وه‌ کار و پرۆژه‌ شانۆییه‌کانی پیته‌ر بروک و ئاریان مونشکین ببینن. ئه‌م دوو ریژیسۆره‌ له‌گه‌ڵ ئه‌کته‌ر و هونه‌رمه‌ندی کولتووری جیاواز کارده‌که‌ن و پرۆژه‌کانیان له‌ بۆته‌ی پرۆسه‌یه‌کی چڕ و دوورو درێژدا، به‌ مه‌به‌ستی لیکۆڵینه‌وه‌، تاقیکردنه‌وه‌ و دۆزینه‌وه‌ی چه‌مکه‌کانی هونه‌ری شانۆدا کارده‌که‌ن.

٣-ئه‌وه‌ی جێگای ئاماژه‌یه،‌ که‌ ئه‌م دوو شانۆکاره‌ گه‌وره‌یه‌، هه‌رگیز باسی یه‌کتریان نه‌کردووه‌ و به‌ هیچ شێوه‌یه‌ک ئاماژه‌شیان به‌ کاره‌کانی یه‌کتر نه‌داوه‌، ته‌نها خاڵێکی هاوبه‌شیش که‌ ئه‌م دوو ریژیسۆره‌ گه‌وره‌یه‌ کۆبکاته‌وه‌، تێڕامان و گه‌ڕانه‌وه‌ و سوود وه‌رگرتنه‌ له‌ شه‌کسپیر و له‌ شانۆی توندوتیژی ئه‌نتۆنین ئارتۆ.

٤-ئاریان مونشکین خۆی به‌ هه‌موو کارێک هه‌ڵده‌ستێت، بۆ نموونه‌ ده‌رگای شانۆکه‌یان به‌ڕووی بینه‌راندا ده‌کاته‌وه‌، بلیته‌کانیان لێوه‌رده‌گرێت، گفتوگۆیان له‌گه‌ڵ ده‌کات و پیشوازییان لێ ده‌کات.

مارا/ ساد و پیتەر بروک، بەشی دووەم و کۆتایی

دیدی من

دانا ڕەئوف

مارا – ساد و پیتەر بروک

 بروک لە دەسپێکی پرۆژەکەوە، بڕیاری ئەوە ئەدات کە سەر شانۆ و پانتایی نەمایشەکە دەبێت بە جۆرێک ئامادە بکرێت، ئەکتەرەکان، واتە (نەخۆشەکان) ی چارنتن بە شێوەیەکی سەربەست و بەبێ هیچ سنوور بۆ دانانێک، بەو شێوانەی کە خۆیان دەیانەوێت، بجوڵێنەوە. ئەمەش کاردەکاتە سەر پرۆسەی ڕیژی شانۆنامەکە.

 پرۆڤەکانی پرۆژەکەش لە شانۆنامەکەوە دەست پێ ناکات، بەڵکو لە ۆرکشۆپێکەوە سەبارەت بە چەمکی (شێتیی) و جۆرەکانی شێتبوون و بێگومان هۆکارەکانیشییەوە دەست پێ دەکات. بروک لەم ڕووەوە وتوویەتی (یەکەم تاکتیکی من ئەوە بوو ڕێگە بە ئەکتەرەکان بدەم لە دونیای شێتیدا بجوڵێنەوە، سەربەست بن و هەر شتێکیان دەوێت بەبێ هیچ بەربەستێک، بە شێوەیەکی هەڕەمەکی و بێ پلان بیکەن) هەنگاوی دووەمیش لە ڕێگای بنەما تەقلیدییەکانی شانۆ و لەهەمانکاتیشدا مەشقی ڕاگوزارییەوە، پاڵ بە ئەکتەرەکانەوە بنێت، وەکوو تاک ئەو یادەوەرییانەیان، یاخود ئەو حاڵەتانەی ڕۆژێک لە ڕۆژان لەگەڵیاندا ژیاون کە، بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ جۆرە ڕەگەزێکی شێتبوونیان لەخۆگرتووە بێتەوە یاد. بروک چەندین جار، لە شیکردنەوە و یادەوەرییەکانیدا، لە چەمکی شێتییدا ژیاوە و هەوڵی داوە، وەک ئەکتەرێک بەرجەستەی حاڵەتەکان بۆ ئەکتەرەکانی بکات، بۆ نموونە کە باسی چوار یان پێنج حاڵەتی شێتیی بۆ ئەکتەرەکانی کردووە، هەوڵی داوە ئەو ئاستە لە ڕووی پراکتیکیشەوە بدۆزێتەوە، بە تایبەتی کە چ حاڵەتێکیان زیاتر لەوانی تر لە خۆیەوە نزیکە. بەم شێوەیە بروک لەو دەروازەیەوە دەستی پێکردووە کە جۆرە حاڵەتێک لە دەوروبەر و بارودۆخە شێتێتییەکەی خۆیەوە بدۆزێتەوە و لە خۆیەوە دەست پێ بکات.

بروک بەدوای وێنەی پڕ لە جووڵەی شێتێتیدا گەڕاوە، ئەو بارو دۆخە فیزیکییەی کە لە هەڵسوکەوتی شیتەکاندا نزیک بووە، یەکێک لە ئەکتەرەکانی ئاماژەی بەوە کردووە (ئێمە بە تەواوی لەو بڕوایەدا بووین هەموومان لە کۆتاییدا شێت دەبین.)<٣٥>

بروک دواتر لە یاداشتەکانیدا بەم شێوەیە ئاماژە بەو سەرەتا چڕەی کارەکەیان ئەدات و لە هەمانکاتدا دووپاتی چەمکەکانی شێتیی لە نزیکبوونەوەی ڕۆڵەکاندا دەکات (سێ یەکی مەشقی مارا – ساد، وەکو پرۆسەیەکی دوو فاق، هانی ئەکتەرەکان و خۆیشم ئەدا، بە شێوەیەکی بەرفراوان و چڕ شت بەرهەم بهێنین، هەموو شتێک، باش و خراپ. ئەمەش زیاتر لەبەرئەوەی بابەتەکە لەسەر ئاستێکی بەرز دینامیکییەتێکی گەورە لەخۆبگرێت. بەم شێوەیەش بیروڕایەکی ئێجگار زۆری ئامادەنەکراومان کۆکردەوە. لە قۆناخی کۆتایی مەشقەکانیشماندا، کاری ئەکتەرەکان زیاتر بەرەو پانتاییە تاریکەکانی ژیانە ناوەکییە شاراوەکەی شانۆنامەکە بەڕێکەوت.)<٣٦>

marat

 بروک لە پانتاییەکی بەتاڵدا هەوڵی دامەزراندنی دیدی نەمایشەکەی دەدات، پانتاییەکی بۆش سترکتورێکی هونەری بۆ سەرەتای دیمەنەکان دروست دەکات و هەر لەو سەرەتایەوە گەشتەکەی مارا و ساد دەستپێدەکات: ئەو دیمەنە دەروازەی خانووبەرەیەکی بێ دەرگا و پەنجەرە بەرجەستە دەکات، ئەو بارستەیەش دەبێتە وێنەیەکی پراکتیزەکراوی ڕاستەوخۆی بیرۆکەی (پانتاییە بۆشەکان) کە بروک لەو سەردەمەدا بانگەشەی بۆ دەکرد. کورسییە تەختەکانی نەخۆشخانەکە، شێوازێکی ساکار و باش بەکارهێنراوی لەخۆگرتووە و بە ئاسانی بە شێوەی جۆراوجۆر بەکارهێنراون. حەوزەکەی مارا زوربەی کات لە بەشی پێشەوەی هێڵی ناوەڕاستی شانۆکەدا دانراوە، بەڵام بەردەوام توانای گوێزانەوە و جووڵاندنی هەبووە، بە تایبەتی بۆ لای ڕاستی بەشی سەرەوەی شانۆکە. حەوزەکەی مارا زیاتر گۆرانیبێژەکان و یاریزانە لێپووکئاساکان، لە ڕوانگەی چەندین جووڵانەوە، سەما و نەمایشی جۆراوجۆرەوە، گۆڕانکارییان بەسەردا هێناوە. لەهەمان لاوە بەڕێوەبەری بەندیخانە و خێزانەکەشی لەسەر شوێنێکی تایبەتی نزیک بە بەشی کۆتایی پێشەوەی تەختەی شانۆکە دادەنیشن.<٣٧>

 بروک بە تەواوی سنوورەکانی نێوان پانتاییە شانۆییەکە و خودی شانۆ لەناو شانۆدا وەلاوە دەنێت. کە بینەرانیش دێنە ژوورەوە پانتاییە بەتاڵەکە بە تەواوی کراوەیە. هەندیک لەو بینەرانەی بلیتی شوێنە باش و تایبەتییەکانی پێشەوەیان کڕیوە، دەبینن جێگاکانیان گیراوە و بە گومانەوە سەیری ئەو کەسانە دەکەن کە لە جێگاکانیان دانیشتوون. لەبری ئەوان کەسانی چڵکن، پیر و چەماوە، نەخۆش و شێت دانیشتوون، پرسیارەکەش ئەوەیە، ئەوانە ئەکتەرن، یان خەڵکانێکی ترن و بەر لەوان بە هەر شێوەیەک بووە هاتوونەتە ژوورەوە و لە جێگاکانی ئەوان دانیشتوون، بینەران پارەیان داوە و هەر زوو لەگەڵ ئەو خەڵکە سەیر و سەمەرەیە دەکەونە دەمەقاڵێ، تا لە دواجاردا ئەو کەسانە، بە ناڕەزایەتییەوە ناچار دەبن جێگاکانیان بۆ بینەران چۆڵ بکەن و بە بێزارییەوە بچنە سەر تەختەی شانۆکە و جێگاکانی خۆیان ئامادە بکەن. لەو پانتاییەدا هیچ جیاوازییەک لەنێوان بینەران و زیندانییەکانی نەخۆشخانەی چارنتن دا نابینرێت، بەڵکو ژووری ئەکتەرەکان، جێگا و ژووری بینەرانیشە. پانتایی شانۆکە، لە هەموو لایەکەوە و بە شێوەیەکی چونیەک لەژێر تیشکی ڕووناکییدا بووە. هیچ پەردەیەک لەنێوان بینەران و شانۆ و ئەکتەرەکاندا نەبووە. شوێنی دانیشتنی بینەرانیش بە درێژایی کاتی نەمایشەکە، هەروەک سەر شانۆکە ڕووناک کراوەتەوە.

 ئەم تەکنیکە دواتر لە پرۆژەی US (ئێمە و وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمەریکا) بە شێوەیەکی تری هەمەلایەنە پەرە دەسەنێت. بروک لەم ڕووەوە ئاماژە بۆ ئەوە دەکات و دەڵێت (پێتەر ڤایس تەنها شانۆیەکی سەراپاگیر بەکارناهێنێت، بەڵکو ئەو بیرۆکەیەش بەکاردەهێنێت، کە هەموو توخمەکانی تەختەی شانۆ لە خزمەتی شانۆییەکەیدا بێت. هێزی شانۆنامەکەش تەنها ناگەڕێتەوە بۆ بەکارهێنانی شێوازە جۆراوجۆرەکان، بەڵکو زیاتر دەگەڕێتەوە بۆ دروستبوونی ئەو قەیرانەی لە بەرەنجامی پێکداچوونی ئەو شێوازە دژانەدا ڕووئەدات. هەموو شتێک بەهۆی دژەکەیەوە لە جێگای خۆیدا دانراوە، جیددی لە رێگای کۆمیدیاوە، پایە بەرزەکان لە ڕێگای چەمکەکانی هونەرێکی میللییەوە، ئەدەبێکی باڵا لە ڕیگای شتە نزم و بازاڕییەکانەوە، ڕۆشنبیریش لە ڕێگای جەستەوە. بێگومان ئەمانەش بەهۆی وێنەکانی شانۆ و توانای تەختەی شانۆوە ژیانیان بەبەردا دەکرێت.)<٣٨>

peter-brook-at-home-in-19-004

  مارا، کۆردی و هاوکێشە مێژووییەکە

بروک لە ڕووداوە مێژووییەکانەوە، لە فاکتەرە ڕاستەقینەکانی ئەو ڕۆژگارە و بارودۆخی ڕووداوەکانەوە چارەسەرێکی هونەری بۆ ڕۆڵی یەکلاکەرەوەی کۆردی و کوشتنی مارا ئەدۆزێتەوە و لە دیدێکی هونەری و بیرێکی ڕێژییەوە، مێژوو دەبەستێتەوە بە کات و رۆژگاری نەمایشەکە و مەسەلە سیاسییەکانیشەوە. لەلای بروک کۆردی مارا ناکوژێت. لەکاتێکدا کۆردی لە سەردانی سێیەمیدا خەنجەرەکەی دەستی بە شێوەیەکی نادڵنیا بە ڕووی سنگە ڕووتەکەی مارادا بەرز دەکاتەوە، مارا خۆی خەنجەرەکە لە دەستی کۆردی ڕادەپسکێنێت و دەیخاتە سەر سنگی خۆی. لەهەمانکاتدا، وەک کاردانەوەیەکی ئەو گەمە شانۆییەی چارنتن، لێپوکەکان ڕەنگی ڕەش لە سەتڵەکانەوە دەڕێژن، ئەمەش وەکوو هێمایەک بۆ ئەوەی کە مارا قایلە   بمرێت. کۆردی سێ جار لە دەرگا ئەدات و لە سەردانی سێیەمدا، لە سێیەم جاردا مارا دەکوژێت، ئەمەش لە ڕووی مێژووییەوە تەواو نەبووە. خۆی هیچ دەسەڵاتێکی نییە بۆ ئەوەی ڕێگا لەو مردنە بگرێت.

 بروک هەرچەندە لێرەدا مێژوو دەگێڕێتەوە، بەڵام لە دیدێکی هونەری، لە بنەماکانی شانۆی ناو شانۆ، لە سترکتورە دەوڵەمەندەکەی دەقەکەی پێتەر ڤایس و لە مامەڵەکردنێکی جیاوازی هونەری نواندن و دۆزینەوەی جۆرە شێتییەک، بە تایبەتی لەلای کۆردی و ئەو نەخۆشییەی کە تووشی هاتووە (خەولێکەوتن) ڕێگایەکی دۆزیوەتەوە کە زیاتر نزیکە لە شانۆیەکی فیزیکییەوە.

 بروک، کۆردی تووشی نەخۆشی خەولێکەوتنێکی هەمیشەیی دەکات. ئەمەش وایکردووە کە لە هەندێک شوێندا بە تەواوی وشەکانی بەدەم خەونەوە لێ بزر بێت. بەم شێوەیەش وتەکانی خۆی لەبیرچۆتەوە و لەسەر شانۆکە خەوی لێکەوتووە، ساد وەک ڕیژیسۆری نەمایشەکە ناچاربووە، کە بەردەوام خەبەری بکاتەوە و بیخاتەوە ناو ڕووداوەکان.

 چەقی ڕووداوەکانی شانۆنامەکەش کوشتنی مارا – یە لەلایەن کۆردییەوە، کۆردی کە لە سەردانی سێیەمیدا دەیەوێت مارا بکوژێت، هەموو کردارەکە، بە جوڵەیەکی خاو (سلۆمۆشن) بەرجەستەی جوڵەیەکی فیزیکیی و خەونەئامێز دەکات و هەموو شتەکان لە چاوتروکانێکدا ڕووئەدەن.

15073318_1184894391605192_5215524378448922280_n

 بروک ڕووداوەکانی دەقەکە دەکاتە هێزێکی بەرجەستەکراوی فیزیکی، ئەم شێوازە فیزیکییە توندوتیژە بە باشی لە جلوبەرگ و کەرەستە بەکارهێنراوەکانی کارەکتەری شێتەکان و گۆرانیبێژەکاندا ڕەنگیان داوەتەوە.  بەگشتی، زمانی جەستە و وێنە شانۆییەکان لایەنێکی گرینگ و وزەیەکی دیار و ئاشکرای نەمایشەکە پێکدەهێنێت. هەست و سۆز دەبنە کۆمەڵێک وێنەی کۆنکرێتی. وشە لەو تابلۆیەدا بەرجەستەی کۆمەڵێ جوڵەی ئێستاتیکی و فیزیکی دەکات. ئەم وێنە پڕ لە وزە و جەستە هەژێنراوە، بە تایبەتی لە دوا ساتەکانی کۆتایی نەمایشەکەدا، دەگاتە ئاستێکی گوزارشتئاسای بەرز. لەو تابلۆیەدا کارەکتەری شێتەکان یاخی دەبن، یاخی بوون و تێکئاڵانێکی سێکسئامێز، دەروازەیەک بۆ بارودۆخێکی توندوتیژی شێتەکان دەکاتەوە. ئەو توندوتیژییە ڕووبەڕووی بینەرانیش دەبێتەوە.

 لەو ڕووبەرە کراوە و فراوانەدا، هیچ سنوورێک بینەران و کارەکتەرەکان (شێتەکان) لە یەکتری جیاناکاتەوە، بەڵکو سینۆگرافیا و دیدی ڕیژی بروک، پانتایی شانۆکە، لەژێر ڕووناکییەکی بەهێزی سەرچاوەکانی رووناکیدا، بە هۆڵی دانیشتنی بینەرانەوە دەبەستێتەوە. لەو ڕابوونە توندوتیژەی شێتەکاندا بەڕێوەبەری نەخۆشخانەکە هیچی بۆ ناکرێت، بەڵکو هەڵدێت و خۆی لەناو بینەراندا دەشارێتەوە، تەنانەت پاسەوانەکانیش بە گۆپاڵ و دارەکانی دەستییانەوە توانای دەست بەسەردا گرتن و دامرکاندنەوەی ڕابوونی شێتەکانیان نابێت. دوای هەڵهاتنی ئەوانیش تەکنیککار و کرێکارانی پشتەوەی شانۆ ناچار دەبن ئەو شاڵاوە توندوتیژەی شێتەکان و نەمایشەکەش ڕابگرن، بەڵام نەمایشەکە بەوە کۆتایی نایەت، بەڵکو دیمەنەکە بەوە کۆتایی دێت کە شێتەکان کەلوپەل، جلوبەرگ و قژە دەسکردەکانیان فرێدەدەن، دووپاتی ئەوە دەکەنەوە کە ئەمە تەنها شانۆیە، دوای ئەوە چەپڵەڕێزانی بینەران بە چەپڵەیەکی گاڵتەئامێزی ئەکتەرەکان دەوەستێنرێت.

photograph-by-douglas-h-jeffery_crop

ئێستاتیکا و دیدی ڕیژی

دیدی ڕیژی و پراکتیزەکردنی چەمکەکانی سینۆگرافیا و ئامادەکردنی مۆسیقا، ڕۆڵێکی گەورە لە دیاریکردنی پەیوەندییە هونەرییەکاندا دەگێڕن، پرۆسەی ئەو پەیوەندییەش یەکە فیکری، ئێستاتیکی و دیدە ئەزموونگەرییەکەی پرۆژەکە دەکاتە دەستپێکی پتەوی پێودانگە هونەرییەکان. بۆ نموونە بەکارهێنانی کۆمەڵێ هێمای بەرجەستەکراو لە داڕشتە ئاوێزانبووەکانی مارا – ساد دا دەبێتە ئاماژەیەکی سیمۆلۆژی و سترکتورە هونەرییەکان لە وێنە شانۆییەکاندا پێکدەهێنێت: کۆمەڵێ بارستەی شێوە پەنجەرەیی، بە جۆرێکی بازنەیی لە نێوەڕاستی پانتایی شانۆکەدا دانراوە، بەشەکانی ئەو دیکۆرە بازنەییە لە فۆرمێکی سێگۆشەیی پێکەوە لکاودا، شانۆیەکی خڕیان لە ناوەڕاستی شانۆکەدا دروست کردووە. نەمایشێکی گەورەی وێنەیی بەم بەشانە دروست دەبێت، هەندێک جار نەخۆشەکان لە ناویدان، هەندێک جاری تر بە تەواوی لە ژێریدا خۆیان دەشارنەوە و بزر دەبن، هەندێک جاریش تەنها سەریان بە دەرەوە دەبێت. ئەمە جگە لەوەی ئەو بارستانە لە کاتی پێویستدا، بە پێوە ڕادەگیرێن، یان پێکەوە بازنەیەک لە چەشنی شورایەک دروست دەکەن. لە کۆتاییشدا دەبنە بەندیخانە. هەروەها ئەو بارستە سێگۆشەییانە پێکەوە فۆرمێکی ئێستاتیکی بزۆزیان لەخۆگرتووە، دەبنە بازنەیەک، بە شێوەیەک گوزارشت لە بزاڤێکی گەردوونی لەنێوان هێزەکانی بوون و نەبووندا بەرجەستە دەکەن، ئەمە جگە لەوەی ئەو بارستە سێگۆشەییانە بە ئاسانی لادەبرێن. لەژێر بارستەی هەر بەشێکیشدا چاڵێکی تایبەت هەیە، ئەم چاڵانە دەبنە گۆڕی بەکۆمەڵ، بەندیخانەیەکی توندوتیژ کە بە ئاسانی لەکاتی پێویستدا شێتەکان بە زەبری هێز تیایدا بەند دەکرێن، یان شوێنێک بۆ داڵدە و کڕکەوتنی کاتی نەخۆشەکان. لەم دەروازەیەوە یاساکانی تاوان و سزای کۆمەڵگای ڕۆژئاوا، دەبێتە ئاوێنەیەکی بەرجەستەکراوی مێژوویەکی توندوتیژی مرۆڤایەتی . خاتوو (گونیلا ڤایس) کە سینۆگرافیای نەمایشەکەی و دیسان جلوبەرگی ئەکتەرەکانی کردووە، دەڵێت (ئەو چاڵ و بارستە بازنەییە لە دووتوێی خەونێکی دۆزەخئاسای خۆمەوە سەرچاوەی گرتووە) هەروەها خاتوو گونیلا ڤایس لە وەڵامی پرسیارێکی ترمدا، گووتی (ڕۆژانی مەشق و پرۆسەی دامەزراندنی نەمایشەکە دوورودرێژ بوو، ئەمەش ئەو بوارەی بۆ من ڕەخساندبوو، هەموو ڕۆژێک، دوای ئەوەی گرفتە تەکنیکییەکانی خۆمم سەبارەت بە سینۆگرافیا و جلوبەرگ چارەسەر دەکرد، بەشداری کاری پرۆڤەکانیشم دەکرد. ئەمە جگە لەوەی دوای هەموو ڕۆژێکی درێژی مەشق و پرۆڤەکان، پیتەر بروک و هەموو بەشدارانی پرۆژەکە، نزیکەی کاتژمێرێک گفتوگۆیان لەسەر مەشق و کارەکانی ئەو ڕۆژە دەکرد، بیری نوێ، پێشنیار و گۆڕانکارییەکانیان دەخستە ڕوو. ئەوانەی کە بە لامانەوە چاک بوایە، تاقی دەکرانەوە، پەسەند دەکران یان هەڵدەگیران بۆ ڕۆژی دوایی. لەکاتی خودی پرۆڤەکانیشدا، بە هەموو شێوەیەک، هەموو جۆرە گفتوگۆیەک قەدەغە بوو.)<٣٩>

 بورک هەر لە سەرەتاوە بەو مۆسیقایە قایل نابێت، کە بۆ نەمایشەکەی بەرلین دانرابوو، بەڵکو داوای مۆسیقایەکی تر و تایبەتمەندی نەمایشەکەی خۆی دەکات. ئەو مۆسیقا نوێیەش یەکسەر لەگەڵ ڕۆژانی مەشق و پرۆڤەکاندا نووسراوە. R.C.Peasly ی کۆمپۆسیتۆری مۆسیقی ئەو ئەرکە دەگرێتە ئەستۆ و سەرلەنوێ مۆسیقایەکی تر بۆ نەمایشەکەی بروک لە لەندەن دادەنێت، بۆ ئەم مەبەستەش هەموو ڕۆژێک ئامادەی مەشق و پرۆسەی خوڵقاندن و بنیاتنانی نەمایشەکە دەبێت. ئەم کۆمپۆسیتۆرە لەگەڵ بروک و جووڵانەوەی ئەکتەرەکان و دروستکردنی دیمەن و بەکارهێنانی کەلوپەلەکانیان مۆسیقاکەی ڕێک خستووە و ڕاستەوخۆ لەگەڵ ئەکتەرەکان ئاوازی گۆرانییەکانی داناوە. بەم شێوەیەش بووە بە بەشێک لە پرۆسەی کارەکە.

 خاتوو گونیلا ڤایس دەڵێت (Peasly ی کۆمپۆسیتۆر بە هاوکاری ئەکتەرەکان توانی ئەو ڕیتمە لە مۆسیقاکەیدا بدۆزێتەوە، کە لەگەڵ ئەوان و دەقەکەدا دەگونجان، هەروەها Adrian Mitchel ی شاعیریش بەردەوام ئامادەی ڕۆژانی مەشق و پرۆڤەکان دەبوو، ئەویش بە بەشداریکردنێکی بەتین و پڕ لە وزە و ڕاستەوخۆ لەگەڵ کۆمپۆسیتۆرەکەدا، بێگومان بە بەشداری ئەکتەرەکان و بروک، بە تێکستەکاندا دەچۆوە و گەر پێویست بوایە گۆڕانکاری تێدا دەکردن، دایدەڕشتنەوە و ڕێکی دەخستنەوە.)<٤٠>

2010-08-560

  بە فیلمکردنی مارا – ساد

بروک بە نەمایشی مارا – ساد دەرگایەکی تر بەڕووی دید و تێڕوانین و ئەزموونەکانی شانۆدا دەکاتەوە، ئەمە جگە لەوەی چەمکەکانی شانۆی ئەزموونگەرییش، لەڕووی تیۆر و پراکتیکەوە دەگەیەنێتە ئاستێکی تر و قووڵبوونەوەیەکی هەمەلایەن. مارا – ساد لە لەندەن، پاریس و نیۆیۆرک بە سەرکەوتنێکی گەورەوە پێشکەش دەکرێت، بە پیرەوەچوونێکی چاوەڕواننەکراوی بینەران، چەمکەکانی شانۆی ئەزموونگەری، بازاڕ و سیاسەتی شانۆکانی ئەوکاتەی ڕۆژئاوا دەگۆڕێت. ئەم سەرکەوتنە وا لە بروک دەکات کە نەمایشەکە بکاتە فیلمێکی سینەماییش. ئەم هونەرمەندە لەمبارەیەوە گوتوویەتی (لە فیلمەکەدا وێنەی ئەوەم گرتووە کە چاو دەیبینێت. ئەم پرۆسەیە لەسەر شانۆ بە پێچەوانەوەیە، بەڵکو لەبری چاوێک هەزار کەس بە دوو چاوەوە دەڕواننە نەمایشەکە، بەڵام لەهەمانکاتدا، هەر هەمووشیان ڕووبەڕووی تێڕوانینێکی گشتی دەبنەوە.)<٤١>

 فیلمەکە بە هەمان سەرکەوتنەوە لە زوربەی هۆڵی سینەما تایبەتیەکان و کەناڵەکانی تەلەفزیۆنی وڵاتە ئەوروپییەکانەوە بڵاودەکرێتەوە. خاتوو گونیلا ڤایس کە وەکو سینۆگراف لە فیلمەکەشدا کاریکردووە، لەمبارەیەوە بە منی گووت (بۆ فیلمەکە دیوارێکم لەلای چەپی سینۆگرافیاکەدا لابردووە، بۆ ئەوەی کامێرا و ڕووناکی بتوانن بە سەربەستی کار بکەن. لەگەڵ هەموو ئەو گۆڕانکارییانەشدا کە لە وێنەگرتنی فیلمەکەدا کراوە، دەکرێت فیلمەکە بە دۆکیومینتێکی باشی هەردوو نەمایشەکەی لەندەن و نیویۆرک دابنرێت. دیمەنی کۆتایی لە فیلمەکەدا بە تەواوی شێوەیەکی تایبەت و سەربەخۆی جیاواز لە نەمایشە شانۆییەکان وەردەگرێت. لە فیلمەکەدا دیوارێکی شیشی پەنجەرەئاسا، هەروەک بەندیخانە، پانتایی شانۆ و هۆڵی بینەران لێکجیادەکاتەوە. لە شانۆییەکەدا، کە شێتەکان بە شێوەیەکی تووڕە لە هەڵچوونێکی دەروونیدا، هێرش دەکەنە سەر بینەران، دیوارە ئاسنینە پەنجەرەئاساکە، بۆ ئەوەی ڕێیان لێبگرێت، دێتە خوارەوە. بەڵام لە فیلمەکەدا لەبری ئەوە بە دیوارە پەنجەرەئاساکە، چارەسەر کراوە.)

تێبینی: ئەم بابەتە لە کتێبی (پانتایی بۆش و دەروازەیەک بۆ شانۆیەکی جودا)ەوە وەرگیراوە

مارا/ساد و پیتەر بروک، بەشی یەکەم

دیدی من

دانا ڕەئوف

خاڵێکی گرینگی گۆڕانگارییەکان

بروک دوای پرۆژە ئەزموونگەرییەکانی، وەکوو بەرەنجامێکی (تاقیگە ئارتۆییەکەی) لە ساڵی ١٩٦٤دا شانۆنامەی (مارا/ساد)ی نووسەری ئەڵمانی (پێتەر ڤایس)<١٧> لەسەر شانۆی ئالدویک Aldwych لە لەندەن نمایش دەکات.

 شانۆنامە و نەمایشی مارا – ساد دەبێتە ناوەندێکی گرینگ و ئاستێکی بەرزی ئەو پرۆسە ئەزموونگەرییەی پیتەر بروک دەستی پێکردبوو. ئەم نەمایشە بووە خاڵێکی گرینگی گۆڕانکارییەکان لە ڕەوت و کارو پڕۆسە شانۆییەکەی بروکدا. شانۆنامەکەی پیتەر ڤایس هەوڵێکە بۆ زیندووکردنەوەی یەکێک لە شانۆنامەکانی نەخۆشخانەی (چارنتن) کە لە ساڵی ١٨٠٨ دا، لەلایەن نەخۆشەکانەوە نەمایشکراوە و باسی چیرۆکی کوشتنی مارا، لەلایەن شارلۆت کۆردییەوە دەکات، ئەمەش بۆ بروک دەبێتە مەسەلەیەکی گرینگ و ئەو سەرەتا ئەزموونگەرییە.

edd11d3dc3d00a7e6273a8fa34d02ef6

 کۆردی، مارا و هەموو ڕۆڵەکانی تری شانۆنامەکە لەلایەن نەخۆشەکانی ئەو نەخۆشخانەیەوە بینراوە.<١٨> بروک خۆی سەبارەت بە شانۆنامەکە دەڵێت (بۆ ئەوەی شانۆ لە ژیان بچێت و لە ژیانەوە نزیک بێت، پێویستە جوڵانەوەکان بەردەوام لە پێشەوە بۆ دواوە بێت: لەنێوان بۆچوونێکی کۆمەڵایەتی و خودگەرادا، یان بە مانایەکی تر لەنێوان ئەوەی خودگەرا و تایبەتە لەگەڵ ئەوەی گشتییە. ئەوەی لێرەدا گرینگە ئاماژەی بۆ بکرێت، ئەو جووڵە بەردەوامەیە لە پێکداچوون و قووڵکردنەوەی جیاوازییەکان، دیارە ئەم سیما گرینگە تووشی سەرسوڕمانی کردم، کە بۆ یەکەم جار شانۆنامەی (مارا – ساد) م خوێندەوە، هەستم کرد کە ئەمە شانۆنامەیەکی زۆر چاکە.)<١٩>

  شانۆنامەکەی پێتەر ڤایس لەسەر گفتوگۆیەکی فەلسەفی لەنێوان مارا و ساد ڕۆنراوە. مارا بڕوای بەوەیە کە کۆمەڵگا لە ڕێگای شۆڕشێکی توندوتیژی بە زەبروزەنگەوە دەگۆڕدرێت، بەڵام ساد لەو بڕوایەدایە گۆڕانکارییەکان تەنها لەو ڕێگەیەوە بەدی دێت کە (تاک، خود) توانا و هێزە فەنتازییە بێ سنوورەکانی بەکاربهێنێت. ئەو قووڵاییەی ساد لەلای مرۆڤی تاک باسی دەکات، دەتوانێت وێنەی وا بخوڵقێنێت، کە لە هەموو جۆرە توندوتیژییەکەوە دوورە.<٢٠>

 بۆ بروکیش مەسەلە ئەزموونگەرییەکان، شانۆیەکی فیزیکی و بیرکردنەوە جیاوازەکان دەبنە بنەما بەراییە گرینگەکانی ئەم پرۆسێسە. لەبەر گرانی هەنگاوەکەش، بروک لە سەرەتای پرۆژەکەدا میوانداری شانۆکار و ڕیژیسۆری پۆلۆنی (گرۆتۆڤسکی) دەکات تا لە هەندێک مەشقی فیزیکیی و گۆڕینەوەی دید و بیروڕاکانیان هاریکارییان بکات. گرۆتۆڤسکی بۆ ئەو مەبەستە دەچێتە لەندەن و بۆ ماوەی دوو هەفتە ئەکتەر و بەشدارانی شانۆییەکە دەخاتە ژێر مەشقێکی گرانی جەستەییەوە. بروک دواتر ئاماژە بەوە دەکات، کە گرانە بە وشە باسی مەشق و دیدە فیزیکییەکەی ئەو دوو هەفتەیەی گرۆتۆڤسکی لەگەڵ گروپەکەیدا بکات (یەکەم لەبەرئەوەی نایەوێت ئەو نهێنییانە بدرکێنێت، دووەم لەبەرئەوەی خودی ئەو مەشقە جەستەییانە گرانە بخرێتە قاڵبی نووسین و گێڕانەوەوە.)<٢١>

hg-13-11524_peterbrook

 ڕەخنەگرەکان و لێکۆڵەرەوانی شانۆ دواتر ئاماژە بەوە دەکەن کە شێواز و فۆرمی نەمایشی مارا – ساد زیاتر چەمکی شانۆی برێخت لەخۆدەگرێت نەک ئارتۆ و شانۆی توندوتیژ. ئەوە جگە لە کاریگەری ئاشکرای تەکنیکی شانۆی پیراندیلۆ ١٨٦٧ –١٩٣٦<٢٢> بروک لە وەڵامی ئەم ڕەخنە و بۆچوونانەدا دەڵێت:(یەکێک لە ڕەخنەگرەکانی لەندەن بەم شێوەیە هێرشی کردە سەر نەمایشەکە: تێکەڵەیەکە لە باشترین بنەماکانی شانۆی برێخت، شانۆی ئەبسورد و شانۆی توندوتیژی. ئەو ڕەخنەگرە مەبەستی بوو بەم بۆچوونەی لە نرخی نەمایشەکە و شانۆنامەکە کەم بکاتەوە، بەڵام من ئەو ڕەخنەیە بە پیاهەڵدانێکی بەرز دەبینم.)<٢٣>

 پێتەر ڤایس خۆی دووپاتی ئەوەی کردۆتەوە کە ویستوویەتی هێزی دژ و جیاوازی برێخت و ئارتۆ لە شانۆنامەکەیدا کۆبکاتەوە، تا بەم پێکداچوونە زەمینەیەکی تری شانۆیی: جیاواز و لە هەمانکاتدا لێکچوو، لە هەردوو بنەما شانۆییەکانی برێشت و ئارتۆدا بخوڵقێنێت. بەڵام بروک بۆچوونێکی جیاوازتری هەیە و لەم ڕووەوە دەڵێت: (مارا – ساد نە بە تەواوی ” برێشت” ە و نە ئارتۆ و نە شەکسپیریشە، بەڵکو لە لایەکەوە ”ئیلیزابێسی” یە و لەلایەکی تریشەوە لە زۆر ڕووەوە سەر بەم سەردەمەی ئێستامانە.)<٢٤>  بێگومان ئەو شانۆنامە جیاواز و شۆڕشگێڕەی پێتەر ڤایس لەگەڵ دید و ئایدۆلۆژیا جیاواز و ئەزموونگەرییەکەی بروک دەگونجێت، بروک لە شانۆنامەی مارا – ساد دا گەلێک هەنگاو و داڕشتەی گرینگ لە ڕووی پراکتیزەکردنی بیروبۆچوونەکانی ئەنتۆنین ئارتۆ و شانۆی توندوتیژییەوە دەنێت.<٢٥>

 هەروەها بروک باسی ئەوەی کردووە کە چۆن خۆی لە یەکەم پرۆڤەکانی مارا – ساد دا لە ناوەوەی خۆیدا هەستی بە جۆرە توندوتیژییەک کردووە، لەوەوبەر بە هیچ شێوەیەک هەستی وای لەلا دروست نەبووە، ئەم هەستەش وایلێکردووە وا لە ئەکتەرەکانی بکات هەست بە توندوتیژی بکەن و شتێک، هەستێک لەمبارەیەوە لە ناوەوەی خۆیاندا بدۆزنەوە، بەم شێوەیە  بینەرانیش ناچار بکەن، کە هەست بە توندوتیژی خۆیان بکەن.<٢٦>

marat

ئاوڕدانەوەیەکی مێژوویی

”چەوسانەوە و کوشتنی (مارا)<٢٨> لەلایەن نەخۆشەکانی نەخۆشخانەی (چارنتن) کە لەژێر چاودێری (مارکیز دی ساد)<٢٩> نەمایشکراوە” درێژترین ناونیشانی شانۆنامەیەکە، کە دواتر لەبەر درێژیی ئەو ناونیشانە بە مارا – ساد ناسراوە و ناودەبرێت.<٣٠>

 پێتەر ڤایس بۆ نووسینی ئەم شانۆگەرییە پشتی بە کۆمەڵێ ڕووداو و حەقیقەتی مێژوویی بەستووە، هەروەها ئاوڕی لە کۆمەڵێ بەڵگەنامە، دۆکیومێنت، ڕاپۆرت و کەرەستەی مێژوویی و باوەڕپێکراو داوەتەوە. بەڵام لەگەڵ هەموو ئەمانەشدا شانۆنامەکەی بە کارێکی مێژوویی، یاخود تۆماری لە قەڵەم نادرێت. شانۆی تۆمارییش، وەکوو چەمکێکی گرینگ و تەوژمێکی شانۆی ڕامیاری، دوای ئەرڤین بسکاتۆر ١٨٩٣ – ١٩٦٦ لەسەر دەستی پێتەر ڤایسدا کۆمەڵێ چەمک و سیمای تایبەت لەخۆدەگرێت. پێتەر ڤایس گەرەکی نەبووە تەنها ڕووداو و بەسەرهاتە توندوتیژ و ڕاستەقینەکانی مێژوو تۆمار بکات و بە شێوازێکی شانۆیی نمایشیان بکات، بەڵکو لە ڕاستیدا ویستوویەتی درامایەکی تایبەت بخوڵقێنێت، کە لە دوای ئەو ڕاستییانەوە دید و نەخشەیەک بۆ بیری مرۆڤایەتی بکێشێت و دەستنیشانی چۆنییەتی کارکردنیشی بکات، بەڵام مەسەلە توندوتیژەکان و بۆچوونە توندڕەوەکانی شۆڕشی میللەتان و گفتوگۆ ڕامیارییەکان نامۆ نەبوون بە بەرهەمە ئەدەبییەکانی لەوەوبەری پێتەر ڤایس.

 (پێتەر ڤایس لە سەرەتای ژیانی نووسینیدا، زۆر جار باس و چارەسەری ئەو مەسەلانەی کردووە، کە لە دەوری تەوەرەکانی توندوتیژیدا سوڕاونەتەوە. ئەمەش خاڵێکی گرینگە کە هەر لە سەرەتاوە نووسەریی بە مارا – سادەوە بەستۆتەوە، لەوێدا مەسەلە توندڕەوەکان، سەبارەت بە سروشت و مەرجەکانی مرۆڤ و مەسەلە ڕامیارییەکانەوە، مانایەکی دیاریان هەیە و ڕاستەوخۆ بە گفتوگۆ و بۆچوونەکانی مارا و سادەوە بەستراونەتەوە.)<٣١>

شۆڕشی فەڕەنسی

شانۆنامەی مارا – ساد لە شۆڕشی فەڕەنسی دەدوێت و بۆ ئەم مەبەستەش ڕووداوەکانی لە مێژووی فەڕەنساوە وەرگرتووە، پێتەر ڤایس، مارکیز دی ساد و ژان پۆل مارا ڕووبەڕووی یەکتری دەکاتەوە. ساد وەکو نووسەرێک و مرۆڤێکی نەخۆش بە سێکسەناسازی، خاوەن بیروڕا و فەلسەفەیەکی خودی دیاریکراوە و بانگەشەی فراوانبوونی دەسەڵاتی تاکە کەس دەکات، بە نیازی بەدیهێنانی سەرفرازی بۆ مرۆڤ. ماراش ڕابەری شۆڕشی فەڕەنسیەو بڕوای بە زەبر و توندوتیژییە، چونکە هەر ئەو توندوتیژییە دەبێتە هۆی گۆڕانکاری کۆمەڵایەتی و بەدەستهێنانی سەرفرازی. ئەم ڕووبەڕووبوونەوەیە لەلای پێتەر ڤایس لە ترۆپکی ڕووداوە ڕاستەقینەکانی شۆڕشی فەڕەنسیدا بەرجەستە دەبێت، بە تایبەتی بە ماوەیەک بەر لە کوشتنی مارا بە دەستی (کۆردی).<٣٢>

 (کۆردی) لە گوندەوە هاتۆتەوە و خەون بە جیهانێکی درەوشاوەی ئاینییەوە دەبینێت و بڕواشی وەهایە بە کوشتنی مارا، گەلی فەڕەنسا ڕزگار دەکات. لەڕاستیدا مارا و ساد هەرگیز لە ژیاندا ڕووبەڕووی یەکتری نەبوونەتەوە، بەڵکو پێتەر ڤایس جەمسەرە ڕاست و واقیعییەکانی ژیانی ئەو دوو کەسایەتییە مێژووییەی لە هاوکێشەیەکی هونەری بەرزدا بە یەک گەیاندووە و ڕووداوەکانیشی هێناوەتە ناو نەخۆشخانەی (چارنتن) ەوە.<٣٣> پێتەر ڤایس وەکو فۆرم و شێوازی نووسین بۆ بەرجەستە و وەدەرخستنی ڕووداوەکان تەکنیکی (شانۆی ناو شانۆ) بەکاردەهێنێت، ئەم شێوازەش چیرۆکنووس و شانۆنامەنووسی ئیتالی (پیراندیللۆ) بۆ یەکەمجار، لە ساڵی ١٩٢١ دا بە شێوەیەکی فراوان لە شانۆنامەی (شەش کارەکتەر بەدوای نووسەرێکدا دەگەڕێن) وەک فۆرم و تەکنیکێکی نوێ بەکاریهێناوە.

 پێتەر ڤایس لە ساڵی ١٩٧٩ لە چاوپێکەوتنێکدا بەم شێوەیە چیرۆکی نووسین و داهێنانی شانۆنامەی مارا – ساد دەگێڕێتەوە: (پاییزی ساڵی ١٩٦٢ من و کوڕە دوازدە ساڵانەکەم میکاییل، فیلمێکی فەڕەنسیمان بینی: Madame Sans Gene، ئەم فیلمە هانی دام مێژووی ئەو سەردەمە بخوێنمەوە کە باسی ڕووداوەکانی فیلمەکەی دەکرد، لە کتێبێکی کۆندا بە ناوی (شۆڕشی فەڕەنسی) ستۆکهۆڵم ١٨٩٩، وێنەیەکی مارامان لە حەوزێکی خۆشتندا دۆزییەوە. بەر لەم قۆناخە، لە سەردەمی خوێندنمدا کارەکتەری مارا جێگای سەرنج و سەرسوڕمانم بووە، هەروەها هەر لەو قۆناخەشدا، ڕادیۆیەکی ئەڵمانیای ڕۆژهەڵات، داوای لێ کردبووم کە زنجیرە وتارێک سەبارەت بە شۆڕشی فەڕەنسی بنووسم، من بۆ ئەو مەبەستە، بیرم لەوە کردەوە گەمەیەکی شانۆیی بۆ ئیزگە سەبارەت بە مارا و کۆردی بنووسم. بەڵام تەنها ئەو کوشتنە مێژووییە ئامانجەکەی نەدەپێکا. ئەوەی جێگای باسە من لە پەنجاکاندا بەرهەمەکانی ساد- م خوێندبۆوە، جیاوازییەکی ژیانی ئەم دوو کەسایەتییەش جێگای سەرنج بوو، چیرۆک و باسەکە ئامادەبوو، بەڵام هێشتا بیرم لەو لایەنە لۆژیکییەی نەکردبۆوە، کە ئەم دوو کارەکتەرە کۆبکاتەوە. ئەم مەسەلەیەش درێژەی کێشا تا زستانی ساڵی ١٩٦٢/١٩٦٣ دوای گەڕان و پشکنینێکی قووڵ، لەکاتی گفتوگۆیەکدا لەگەڵ نووسەر و پسپۆڕ و سادناس (ئەلیکساندەر کۆڤاڵ) لە بەرلین ئەو بیرۆکە دراماتیکییەم بۆ هات. دەگونجا گفتوگۆی مارا و ساد لە نەخۆشخانەی (چارنتن) دا کۆبکەمەوە، ئەمەش لە شانۆیەکی ناو شانۆدا، کە بە بڕیارێکی بەڕێوەبەری نەخۆشخانەکە لەلایەن مارکیز دی ساد- ێکی بە تەمەنەوە پێشکەش بکرێت. بەم شێوەیە دەکرێت دراماکە بنووسم.)<٣٤>

 مارکیز دی ساد نەخۆشێکی بەندکراوی نەخۆشخانەی (چارنتن) ە و بە نووسین و کاری ڕیژی و ڕاهێنانی ئەکتەرەکانی ئەو شانۆنامەیە هەستاوە. هەر لەم ڕووەوە نەخۆش و شێتە بەندکراوەکانی چارنتن دەبنە ئەکتەر و بینەری ئەو گەمە شانۆییە. مارکیز دی ساد، لە ڕاستیدا، بۆ نەخۆشەکانی ئەو نەخۆشخانەیە زۆر شانۆنامەی نووسیوە و هەر لە ڕێگای ئەوانیشەوە نەمایشیکردوون، لەم ڕێگایەوە مارکیز دی ساد وەکوو مرۆڤێکی زرنگ و هۆشیار، بە شێتیی خۆی جیهانێکی تایبەتی بۆ شێتە هاوەڵ و هاودەمەکانی خوڵقاندووە، بەمەش هەر یەکێک لەو کەسایەتییە شێتانە، بە هەستی شێتیی خۆیانەوە، خۆیان لە ناوەوەی خۆیاندا دۆزیووەتەوە.

بنەمای سێکوچکەیەکی مێژوویی

پێتەر ڤایس لە دیدی پەیوەندییەکی سێکوچکەییەوە بنەماکانی شانۆنامەی (مارا- ساد) پێکدەهێنێت، لەم پەیوەندییە سێینەیەدا چەندین هێڵ و داڕشتەی جیاوازی مێژوویی و فەنتازیی، واقیع و ئەندێشە تێکەڵاو دەکات، بەم تێکەڵاوبوونە، وەک پرۆسەیەکی فیکری و هونەری زنجیرەیەکی ئاڵۆزی دژ بەیەک و لەهەمانکاتدا پێکەوە لکاوی دروست کردووە.

 کەسایەتی و لۆژیکی مارا زۆر لە کەسایەتی و سیستم و لۆژیکی ساد دژو جیاوازەترە، مارا لە ڕوانگەی چرکەزەمەنێکی هەڵچووی ناو شۆڕشێکی دژوارەوە دێت، کە پابەندە بە پرەنسیپ و سیستەمێکی شۆڕشگێڕی توندڕەوەوە. ئەو سیستەمە خوێناوی و توندوتیژە ئەڵتەرناتیڤی ئەو پانتاییانەیە، کە مارا گەرەکییەتی. کەواتە گۆڕانکاری شتەکان لە دەروازەی بۆچوونێکی توندوتیژی شۆڕشگێڕانەوە نەبێت، ناگاتە هیچ بەرەنجامێک و دوا جاریش هەموو تەقەلاکان لە سنوورێکی پەراوێزکراودا دەمێننەوە، بەڵام ئەم لۆژیکە لەلای ساد لۆژیکێکی نائاراستەیە و لە هیچ چرکەزەمەنێکدا نابێتە ئەڵتەرناتیڤێکی گونجاو. بە پێچەوانەوە تاک لەلای ساد بونیاد و بنەما سەرەکییەکانە و لە دیدێکی فەلسەفییانەی تاکڕەوییەوە (تاکەوە) جیهانبینی شتەکان دەکات.

 لەلایەکی دیکەشەوە (کۆردی) لە دیدێکی ترەوە دەیەوێت لە پێناوی ڕزگارکردنی مرۆڤایەتیدا، کودەتایەکی ڕاستەوخۆ بەرپا بکات، ئەو کودەتایەش بە کوشتنی مارا نەبێت ناگاتە هیچ ئەنجامێک. ئەمەش هاوکێشەیەکی لاسەنگ و کێشەیەکی دژوارە.

 پێتەر ڤایس ئەم سێ کارەکتەرە ڕاستەقینە مێژووییە کۆدەکاتەوە، بەکاریاندەهێنێت لە دروستکردنی بارودۆخ و هەڵوێستەیەکی گرینگی هاوچەرخدا و بەرجەستەی دیدێکی نوێ و هونەرییان دەکات. بەمەش مێژوو، واقیع و شانۆ کۆدەکاتەوە و دەیانکاتە سترکتوور و ئێستاتیکایەکی جیاوازی جیهانی شانۆ.

تێبینی: ئەم بابەتە لە کتێبی (پانتایی بۆش و دەروازەیەک بۆ شانۆیەکی جودا)ەوە وەرگیراوە