Tag Archives: PshtewanKamal

بە وێنە: کۆنسێرتی گەشتێکی موزیکی لە یۆنانەوە تا کوردستان

دیدی من

فۆتۆ: بیار ڕەشید

ڕۆژی سێشەممە، بەرواری ٤\٤\٢٠١٧، لە زانکۆی ئەمەریکی لە عێراق-سلێمانی لە باشووری کوردستان، کۆنسێرتێک بە ناونیشانی گەشتێکی موزیکی لە یۆنانەوە تا کوردستان بەڕێوە چوو، کە تیایدا سێ ژەنیاری یۆنانی و سێ ژەنیاری کورد بەشدار بوون.

ژەنیارە یۆنانییەکان بریتی بوون لە کۆنستانتینۆس، گیانیس پۆڵیۆس و ماتیۆس، کە بەشی یەکەمی گەشتەکە لە ژەنین و گوتنی چەند گۆرانییەکی فۆلکلۆری یۆنانی و موزیکە جیهانییەکان پێک هاتبوو، لە لایەنیانەوە.

ژەنیارە کوردەکان بریتی بوون لە هەژار زەهاوی، ئەرتان تەکین و ئەیووب عەلی، کە بەشی دووەمی گەشتەکە لە ژەنین و گوتنی چەند گۆرانییەکی فۆلکلۆری کوردی پێک هاتبوو، لە لایەنیانەوە.

دواتر و لە بەشی سێیەم و کۆتایی گەشتەکەدا، هەردوو لایەن، ژەنیارە یۆنانی و کوردەکان، موزیکی گەلەکانیان ئاوێتەی یەک کرد و چەند بەرهەمێکیان پێشکەش کرد، کە لە ڕووی ئاواز و موزیکەوە لە یەکتر نزیک بوون.

هەژار زەهاوی سەبارەت بەم جۆرە لە موزیک و ئاوێتەکردنە، بۆ ئامادەبوان گوتی: ”ئاوێتەکردنی موزیکی گەلان و ژەنین و گوتنیان پێکەوە، دەکرێت هەم کارێکی گران و هەم کارێکی ئاسان بێت، بەڵام ئەوەی گرنگە، ئەوەیە چۆن بە وردییەوە ئاوازە لێکچووەکان دەدۆزیتەوە و ئاوێتەی یەکتریان دەکەیت.”

جێگەی باسە ئەم کۆنسێرتە، لە ڕۆژانی پێشووتردا لە شاری هەولێری باشووری کوردستان، لە چەند شوێنێکی جیاواز بەڕێوە چوو.

لە ڕۆژی ٣ی نیسانیشدا وۆرکشۆپێک بۆ ئەو ژەنیارە یۆنانیانە سازکرا کە تیایدا کۆنستۆنتینۆس وتی: “سوپاستان دەکەم، سەرەتا سوپاسی زەهاوی دەکەم، پاشان سوپاسی سەرۆکی بۆردی زانکۆی ئەمەریکی لە عێراق-سلێمانی. من زۆر دڵخۆشم کە ئەمڕۆ لێرەم. یۆنان هەمیشە پردێکی کلتووری بووە لە نێوان ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوادا، ئەمەش زۆر بە باشی لە موزیکەکەیدا ڕەنگی داوەتەوە. کەم کۆمەڵگە هەیە کە پێگەی موزیک تیایدا پێگەیەکی گرنگ نەبێت. لە بەڵگەکانمدا پشت بە دوو نموونە دەبەستم، کە دوو کەسی جیاواز باسیان لێوە کردووە: یەکەمیان ئالان لوماکسە، کە موزیکناسێکی ئەمەریکییە، کاری لەسەر موزیک و گۆرانییە فۆلکلۆرییەکانی تەواوی دنیا کردووە و نووسیونییەتیەوە، هەروەها کاری لەسەر هەموو ئەو تایبەتمەندییانە کردووە کە ئەو موزیکە فۆلکلۆرییانە هەیانە. هەوڵی داوە ئەمە وێنەدانەوەیەک بێت بۆ کۆمەڵگەکەی. “

ئەو بەردەوام بوو: “دوو ڤۆکاڵ لە ناوچەی یۆناندا هەن، یەکەمیان ئەناتۆڵیانە، دووەمیشیان ڕۆژئاواییە. بۆ ئەوانەی شارەزاییان لە موزیکدا هەیە، ئێمە لە بەشەکەی ئەناتۆڵیاندا چارەکەتۆنمان هەیە، کە لە سنووری ٦٠٠ کیلۆمەتردا ئەم چارەکەتۆنە کاڵ دەبێتەوە، ئەمە بۆ وایە؟ ئێمە هێشتا لێکۆڵینەوەی لەبارەوە دەکەین و نازانین هۆکارەکەی چییە. کەسی دووەمیان کە دەمەوێت لەبارەیەوە بدوێم، ئەلفرێد تۆماتییە، کە لێکۆڵەرێکی فەڕەنسییە، لێکۆڵینەوەی لەسەر ئەوە کردووە کە دەنگ چۆن دروست دەبێت لە قوڕگی مرۆڤدا. دەنگ شتێکە کە نابینرێت، بەڵکو دەبێت وێنای بکەین. هەوا هەڵدەمژین، بەڵام هەمیشە لەو کاتەدا دەنگ دروست دەکەین کە هەناسە دەدەینەوە. ئەوەی ئەلفرێد تۆماتی دۆزیویەتییەوە شتێکی زۆر گرنگە، هەموو ئەو قسانەی کە دەیکەین یاخود ئەو دەنگانەی دروستی دەکەین، ناتوانین دروستیان بکەین ئەگەر نەتوانین ببیستین. ڕەنگە ئەمە سادە بێت بەلاتانەوە، بەڵام وانییە. من ناتوانم بە ئینگلیزییەکی ئەکسێنتی ئۆکسفۆردییانە قسەتان لەگەڵ بکەم، چونکە گوێیەکانم وەک هەمان شێوەی یەکێک کە بەڕیتانییە ڕانەهاتووە. ئەمە مانای ئەوە نییە کە من ناتوانم ئەمە بکەم، بەڵکو پەیوەندی بەوەوەیە کە ناتوانم گوێم لەوە بێت. ئێستا دێینە سەر ئەوەی ئەمە چ پەیوەندییەکی بە موزیکەوە هەیە؛ کاتێک تۆ دەنگێک دەردەکەیت، ئەگەر ئۆ بێت یاخود ئا، بۆ گوێگری نەتەوەیەکی جیاواز، جیاواز ئەو دەنگە وەردەگرێت. هەر زمانێکی جیاواز لە دنیادا پێگەی خۆی هەیە. “

لەبارەی دەنگەکانی موزیکەوە کۆنستانتینۆس وتی: “لە موزیکی یۆنانیدا ئەو ڤاوڵانەی هەن بریتین لە ئا، ئێ، ئی، ئۆ، ئو، لە زمانەکانی تردا جیاوازن. بۆ نموونە لە فەڕەنسا ئیو هەیە، ئەمەش بە هەمان شێوە لە گۆرانی و شێوازی گوتنی ئاوازی یۆنانیدا دەیبینین. “

 

”موزیکی کلاسیک، لوتکەی شیعرییەتە لە ئەلفوبێی موزیکدا. بناغەی مۆسیقای نەتەوەیی ئێمە، مۆسیقای کەنیسەیە.” نموونەیەکی ئەو پارچە موزیکە دەهێنێتەوە و دەڵێت: ”ئەمە مەقامی ئێمەیە. ئەوەی گرنگە بۆ ئەم موزیکە، هەر بۆ زانیاریتان موزیکی بیزەنتین بە هیچ جۆرێک بە نۆتە نانوسرێت، بەڵکو سیستەمێکی تایبەتی خۆی هەیە. ئێستاش دەچمە سەر ستایلی ئەناتۆڵیا، کە ئێمە بەکاری دەهێنین، تەواو کەوتووەتە ژێر کاریگەریی ئەو کاتەی کە یۆنان لەژێر کۆنتڕۆڵی ئاسیای بچووکدا بوو، یاخود ئاسیای بچووک دەستی بەسەردا گرتبوو. ترابزۆن یەکێکە لەو ناوچانەی کە ئەم ستایلەی زۆر تێدا بەکار هاتووە و لەوێوە سەرچاوەی گرتووە، کە تا ساڵی ١٩٢٢ش ئەو ناوچەیە بەشێک بووە لە وڵاتی یۆنان، بەڵام لە ئێستادا بە هۆی داگیرکارییەوە ناوچەیەکی تورکیایە.”

This slideshow requires JavaScript.

بە وێنە: بڵاوبوونەوەی دوایین کتێبی دانا ڕەئووف لە ناوەندی غەزەلنووس

This slideshow requires JavaScript.

دیدی من – ئاراس عەبدولڵا

فۆتۆ: پشتیوان کەمال

پاشنیوەڕۆی ڕۆژی ٩/٤/٢٠١٧، لە ناوەندی غەزەلنووس، دوایین کتێبی نووسەر و شانۆکار دانا ڕەئووف، بە ناونیشانی ئەنتوان چێخەف، لە پلاتۆنۆڤ-ەوە بۆ باخی گێلاس، لە مەراسیمێکدا بڵاو کرایەوە.

ئەم کتێبە لە لایەن دەزگای چاپ و پەخشی سەردەمەوە چاپ کراوە و لە مەڕاسیمەکەدا، کە بە ئامادەیی نووسەری کتێبەکە بەڕێوە چوو، کامەران سوبحان دەربارەی کتێبەکە بابەتێکی پێشکەش بە ئامادەبووان کرد و دواتر مەڕاسیمی واژۆکردنی کتێبەکە بەڕێوە چوو.

پەڕاوی گونەی: فیلمی گەشتێک ڕووە و خۆر، پەروەردەیەکی مۆراڵیی بێتاوانێک

ئەم پەڕاوە، لە چوارچێوەی ئیڤێنتی دەرهێنەرێک لە زیندانەوەدایە، کە بە هاوبەشی لە لایەن ماڵپەری کلتووریی دیدی من، ڕێکخراوی کلتووریی کەشکۆڵ و سینەما سالم ڕێک خراوە

دیدی من – نیویۆرک تایم، ئێڵڤز میتچێڵ

لە ئینگلیزییەوە: پشتیوان کەمال

گەشتێک ڕووە و خۆر، فیلمێکە پڕ لە ژیان. فیلمەکە لە ئیستانبووڵ وێنەی گیراوە و چیرۆکی مەمەد دەگێڕێتەوە (نەورۆز باز)، پیاوێک بە یەکێک لە سەرنجڕاکێشترین کار لە مێژووی فیلمی مۆدێرندا دەبینین. کاری مەمەد بریتییە لە دۆزینەوەی شوێنی لێچوون لە بۆریی ئاوەکانی ژێرزەویی شارەکەیدا. دەمێکی بۆریی بۆشی باریک لەسەر قیرتاوەکە دادەنێت و گوێ دەنێت بە لاکەی تریەوە، تاوەکو بتوانێت هەست بە لێچوون بکات لە بۆرییەکاندا. ئەو بۆرییەکە بۆ سەرنجڕاکێشانی خۆشەویستەکەشی، ئارزو (میزگین کاپازان) بەکار دەهێنێت، بۆ نموونە بە بەکارهێنانی بۆرییەکە، بە خۆشەویستەکەی دەڵێت شەمەندەفەرەکە چەندی ماوە بۆ گەیشتنی بەو شوێنەی تیایدا وەستاون. ئەو پارچە بۆرییە لە فیلمەکەدا هێمای میتافۆریی هەیە؛ ئەو شتانەشی هەستەکانی ناتوانن بیاندۆزنەوە، ئەو دەتوانێت لە ڕێگەی بۆرییەکەیەوە هەستیان پێ بکات: دەتوانێت گوێبیستی ئەو شتانەش بێت کە لە ژێرزەوی ڕوو دەدەن.

ترەیلەری فیلمی گەشتێک ڕووە و خۆر

نووسەر و دەرهێنەر، یەشیم ئوستائۆغڵوو، بە زوویی ئەم ئامێرەمان لێ دوور دەخاتەوە. وێنەیەکە پشووت پێ دەبەخشێت، مەمەد و بۆرییەکەی: فیلمسازەکە زۆر شاعیریانە ئەم ئامێرە بەکار دەهێنێت، چونکە کاتێک دیار نامێنێت، بینەری فیلمەکە هەست دەکات بیری دەکات.

مەمەد لەگەڵ بەرزان (نەزمی قیریخ) دەبنە هاوڕێ، کە بە عەرەبانەکەی لەسەر جادە موزیک دەفرۆشێت. بەرزان کوردە، باوکی لێی دراوە و فڕێندراوە. مەمەدیش بە هەمان شێوە لەبەر ڕەنگی پێستی ئازار دراوە، بۆیە هەست بەو ئازارە دەکات. بەرزان بەشێکە لە شۆڕشی کوردان لە تورکیا، هاوڕێیەتییەکەی لەگەڵ مەمەد پەروەردەیەکی باشی دەداتێ. سەرەتا لە ئەشکەنجەوە فێر دەبێت.

یەشیم ئۆستائۆغلو

پاش گەڕانی ئەو پاسەی مەمەد تیایدا سەرنشینە، تاوانبار دەکرێت. پیاوێک لە پاسەکە دابەزیوە و دەمانچەیەکی لەدوا جێ دەمێنێت، پۆلیسەکانیش پێیان وایە کە ئەوە چەکی مەمەدە. پاش ئەوەی ئەوان لە لێکۆڵینەوە دەبنەوە لەگەڵیدا، ڕوخساری مەمەد هەمووی برین دەبێت، ئەو وێنەیەی کاتێک ئەو لە تونێلێکەوە دەردەکەوێت، بە دوای خۆیدا بۆرییەکە ڕادەکێشێت، شتێکە لەبیر ناکرێت.

سێبەری گراهام گرین باڵی بەسەر فیلمەکەدا کێشاوە، کە باس لە پەروەردەی مۆڕاڵیی بێتاوانێک دەکات.

پاش ئەوەی مەمەد کارەکەی لەدەست دەدات، هاوژوورەکانی دەیکەنە سەر شەقامەکان.

تەنها ئارزو لەگەڵیدا دەمێنێتەوە. دەخوازێت زیاتر لەبارەی کێشەکانی بەرزانەوە بزانێت.

بەرزان دەڵێت: “بەخێوکەرەکەم دەیگوت ئەگەر خەونێکی ترسناکت بینی، خۆت هەڵبگێڕەوە.”

مەمەدی پەشۆکاو وەڵامی دەداتەوە: “چۆن دەتوانیت خۆت هەڵبگێڕیتەوە کاتێک لە خەودایت؟”

گەشتێک ڕووە و خۆر فیلمێکی درامییە سەبارەت بە خەونێکی ناخۆش، کاتێک بە ئاگایی دەیبینین.

زانیاری دەرباری فیلمەکە:

سیناریست و دەرهێنەر: یەشیم ئوستائۆغڵوو

زمان: تورکی

سینەماتۆگرافیست: جاکێک پێتریجکی

مۆنتێر: نیکۆڵاس گاستەر

موزیک: ڤلاتکۆ ستیڤانۆڤسکی

بەڕێوەبەری هونەری: ناتالی یەریس

کات: سەد و چوار خولکە

بەرهەمهێنەر: بەهرۆ هاشیمیان

پەڕاوی گونەی: چاوپێکەوتنێک لەگەڵ هۆبشمید، هاوڕێ ڕزگارەکەی یەڵماز گونەی

ئەم پەڕاوە، لە چوارچێوەی ئیڤێنتی دەرهێنەرێک لە زیندانەوەدایە، کە بە هاوبەشی لە لایەن ماڵپەری کلتووریی دیدی من، ڕێکخراوی کلتووریی کەشکۆڵ و سینەما سالم ڕێک خراوە

دیدی من – ڕووداوی ئینگلیزی
سازدانی: کامەران سوبحان
لە ئینگلیزییەوە: پشتیوان کەمال

یەڵماز گونەی، فیلمساز، پڕۆدیوسەر و نووسەرێکی کورد بوو، سیناریۆی فیلمی براوەی خەڵاتی کان، ڕێگەی نووسیوە. دوای زیندانیبوونی ئەو فیلمسازە، ئیدی هوبشمیدی هاوڕێی، یارمەتیی گونەی داوە تا لە زیندان هەڵبێت و بەرەو ئەورووپا بڕوات. هوبشمید کتێبێکی نوسیووە بە ناوی ڕێگە: ڕێگەیەک بەرەو مەنفا، هیواش دەخوازێت فیلمێکی بەڵگەنامەیی دەربارەی ژیانی نائاسایی ئەم هاوڕێیەی دروست بکات.

ئەم چاوپێکەوتنە لە پێشانگەی کتێبی فڕانکفۆرتی ساڵی ٢٠١٦ ساز دراوە.

ئێدی هۆبشمید _کامەران سوبحان

یەکەم جار لە کوێ چاوت بە یەڵماز گونەی کەوت؟

فیلمی مێگەلی یەڵماز گونەیم لە ساڵی ١٩٧٩دا لە فێستیڤاڵی کان بینی، دەمانویست فیلمەکە لە سویسرا نماییش بکەین، هاوڕێیەک چووە تورکیا بۆ بینینی گونەی، گرێبەستێکی لەگەڵ ئیمزا کرد بۆ فیلمەکەی تاوەکو لە سویسرا نماییشی بکەن. کاتێک لە ئۆکتۆبەری ١٩٨٠دا سەردانی گونەیمان کردەوە، ئەو هێشتا لە زینداندا بوو. لەگەڵیدا بە چاودێریی پۆلیس لە زینداندا دانیشتین. باسمان لەو ڕێگەیانە کرد کە پێکەوە ئیشی تێدا بکەین. لەو کاتەدا زۆر غەمبار بوو، بەڵام دڵخۆش بوو بە بیستنی ئەوەی ئێمە کاری لەگەڵ بکەین. ئەو ڕێگە، مێگەل و دوژمنی لە تورکیا بەرهەم هێنابوو. گونەی بە کوالیتیی فیلمی دوژمن خۆشحاڵ نەبوو، بە هۆی ئەو کوالیتییە نزمە هونەرییەی کە لە فیلمەکەدا بەکار هاتبوو. داوامان لێ کرد کەرەستەکانی فیلمەکەیمان بۆ بنێرێت، تاوەکو ئێمە جارێکی تر سیستمی دەنگ و مۆنتاژ و ڕەنگ بگۆڕین، ئەویش ڕازی بوو. پاشان بووە فیلمێکی زۆرباش.

چۆن دەستتان کرد بە کارکردن لەگەڵ یەڵماز گونەی؟

لە ماوەی ساڵانی ١٩٨٠ بۆ ١٩٨٤دا، کارم لەگەڵ گونەی کرد. ئەو دە ساڵ لە من گەورەتر بوو. ئەزموونێکی زۆری هەبوو لە بواری فیلمسازیدا. زیاتر لە سەد فیلم وەک ئەکتەر، بەرهەمهێنەر و سیناریست کاری کردبوو. ئەزموونی من لەو کاتەدا دیاریکراو بوو. بەو شێوەیە دەستمان کرد بە کاری هاوبەش. لە سەرەتادا، هەموو کەرەستەکانمان لە تورکیاوە گواستەوە بۆ سویسرا، بە فیلمی ڕێگەشەوە، لە کاتێکدا فڕۆکەخانەکان جمەیان دەهات لە پۆلیس. هەروەها ویستیشمان خۆی ببەین بۆ ئەورووپا، کە ئەمە گونەیی زۆر بێزار کرد.

ئێدی هۆبشمید -یەڵماز گونەی

چۆن ئەوت لە تورکیاوە بردە ئەورووپا؟ چۆن لە زیندان ڕزگارت کرد؟

ئەمە چیرۆکێکی دوورودرێژە. چەند ڕۆژێکی پێ درا تاوەکو لە ماوەی جەژندا، لە ئۆگەستی ١٩٨٠دا لەگەڵ خێزانەکەی بێت. ئەو هەلەمان قۆستەوە، بە ئیجەدا ئەومان برد، ژن و دوو منداڵەکەشی بە سەیارەیەک، کە ژمارەی سویسرای پێوە بوو، هەموو ئەمانە لە یەک ڕۆژدا ئەنجام دران.

ڕۆژێک پاش گەیشتنمان بە سویسرا، دەستمان کرد بە کارکردن لە فیلمی ڕێگەدا. بەڵام کێشەمان هەبوو. گونەی لە لایەن ئینتەرپۆڵەوە داوا کرابوو، بۆیە زۆر بە نهێنی کارمان دەکرد. لە ڕێگەی ڕۆژنامەنووسە تورکەکانەوە ئێمەیان دۆزییەوە، وایان کرد بە شاراوەیی کارەکانمان بکەین. لەم کتێبە دۆکیومێنتەریەدا، باس لەوە دەکەم بە تەواوی کە چۆن گونەیمان لە تورکیا هێنایە دەرەوە و ئازادمان کرد.

کەواتە بردتە ئەورووپا پاشان چۆن دەستتان بە کارکردن کرد؟

لە ماوەی چەند ڕۆژی سەرەتای گەیشتنی گونەی بە سویسرا، دەستمان کرد بە کارکردن لە فیلمی ڕێگەدا. بەڵام کارەکەمان نهێنی و پچڕپچڕ بوو. تەواوکردنی کارەکە نزیکەی حەوت مانگی پێ چوو، لە ئۆکتۆبەری ١٩٨١ەوە تا مانگی مایسی ١٩٨٢.

لە ژیانی خۆی نەدەترسا کاتێک لە ئەورووپا بوو؟

بەڵێ، دەترسا، چونکە ئینتەرپۆڵ بەدوایەوە بوو. بەڕێوەبەری فێستیڤاڵی کانیش گوتی کە ئەو تەنها دەتوانێت گونەی لە ماوەی فێستیڤاڵەکەدا بپارێزێت، لەڕاستیدا لەو ماوەیەدا پاراستی.

پۆستەری فیلمی ڕێگای گونەی

باشە کەواتە خۆی و خێزانەکەی چۆن لە ئەورووپادا ژیانیان بردە سەر؟

کەیسەکەیمان بردە بەردەم سەرۆکی فەڕەنسای ئەوکات فڕانسۆ میتەران و چەند بەرپرسێکی تری سیاسیی فەڕەنسا. پشتگیرییان کرد، هەلێکیان پێدا تا لە فەڕەنسا بژی.

ئایا دۆکیومێنتەرییەکەی تۆ چۆن دەڕوات؟ تەواو بووە؟

نەمتوانی دۆکیومێنتەریەکە بەرهەم بهێنم بە هۆی کەمیی بودجەوە. بەڵام خواستی بەرهەمهێنانەکە هێشتا ئامادەیی هەیە، تاوەکو شتێک لەبارەی گونەیەوە بکەم، کە دواتر بووە کتێبێکی بەڵگەنامەیی، کە چیرۆکەکانی خۆم لەگەڵ گونەی بە وردی باس کردووە. ساڵێک پێش ئێستا کتێبەکەم تەواو کرد. ناوی ڕێگە: ڕێگەیەک بەرەو مەنفایە.

بۆچی بیرت لە بەرهەمهێنانی فیلمەکە نەکردەوە لەگەڵ کۆمپانیایەک یاخود بەرهەمهێنەرێکی تورک کە لە ئەورووپا دەژی؟

لەڕاستیدا هەموو ڕێگەکانمان تاقی کردەوە، بەڵام نەگەیشتین بە هیچ کوێ. زۆر گەڕاین بۆ بەدەستهێنانی بودجە لە فەڕەنسا، سویسرا و ئەڵمانیا، بەڵام هیچمان دەست نەکەوت. دەستم لە فیلمەکە هەڵگرت بە هۆی نەخۆشییەوە. هەواڵی فیلمەکە ڕۆژێک لە ڕۆژنامەیەکی ئەڵمانیا بڵاو بووەوە. پاشان لە لایەن پڕۆدیوسەرێکی تورکەوە پەیوەندیم پێوە کرا، کە پاشتر هەموو شتێکم دەربارەی فیلمەکە بۆ نارد. بەڵام تا ئێستاش هیچ دەنگێکی نەبووە.

کەواتە لە کۆتاییدا دەستت لە فیلمەکە هەڵگرت، وایە؟

نا. ساڵی ڕابردوو تەماشای ئەرشیفەکانم کردەوە و وێنەکانم کۆ کردنەوە، کە لەگەڵ ئەودا گرتبووم کاتێک پێکەوە کارمان دەکرد. کردمنە چیرۆک بەو شێوەیەی لە کتێبەکەمدا نووسیبووم. هەشتا وێنەی سەرنجڕاکێشم جوێ کردەوە، کە دواتر بوونە هەشتا چیرۆک. پاشتر لە زیورخ، کە هێشتا سەرقاڵی کردنی ئەو کارە بووم، چاوم بە یەکێک کەوت کە سیناریست بوو. لەبارەی کتێبەکەوە قسەم بۆ کرد، کە خەریکی ئیشکردنم تیایدا، بەڵێنی دا یارمەتیم بدات. پاشان کارەکەی خۆم بۆ نارد، ئەو پێیدا چووەوە و تێبینیی خۆی پێ گوتم. ئەو لە ئەپڕیلی ٢٠١٦دا تەواوی کتێبەکەی بینی. لە سێپتەمبەری ٢٠١٦دا کتێبەکەم تەواو کرد. لە ئەڵمانیا لە لایەن دەزگایەکی سویسرییەوە بڵاو دەکرێتەوە. لە ٢٨ جەنیوەری ٢٠١٧دا لە ئینستوتی کەلەپووری کورد لە پاریس سیمینارێک ڕێک دەخرێت سەبارەت بەم کتێبە.

یەڵماز گونەی لە کاتی وەرگرتنی چڵە خورمای ئاڵتوونی

ئایا کتێبەکە دەتوانێت هەمان ئەو پەیامە بگەیەنێت کە فیلمەکە دەیخواست بیگەیەنێت؟

نەخێر، ناتوانێت. بیرۆکەکەم کردە کتێب، چونکە هیچ هەڵبژاردەیەکی ترم نەبوو. کتێبێکی ئینفۆگرافییە کە دەمویست بە زمانەکانی ئەڵمانی، ئینگلیزی و کوردی بڵاو بکرێتەوە. لە دوو ڕێگەوە سوودمەندە: یەکەم، گەشتێکە بە مێژووی تورکیادا، کە دەمەوێت پیشانی بدەم چی لەو وڵاتەدا گۆڕاوە لە ڕووی ئازادیی تاکەوە. دووەم، ئەو کاتەی گونەی تیایدا دەژیا لە تورکیا هەر وەک ئێستا وایە. مێژوویەکە خۆی دووبارە دەکاتەوە.

چۆن بڕیارت دا بێیت بۆ دیداری کتێبی نێودەوڵەتیی فڕانکفۆڕت؟

بیستم دیدارێک هەیە کە بەشی کوردییشی تیادا دەبێت. هاتم تا بەدوای ئینستیتوتێکی کوردیدا بگەڕێم تا ئەم کتێبە مێژووییە بڵاو بکاتەوە دەربارەی بەشێکی ونبوو لە مێژووی سینەمای کوردی.

هیچ یەک لە بڵاوکەرەوە کوردییەکانت بینی؟

بە داخەوە، بینیم بەشی کوردی هەژار و چۆڵە. قسەم لەگەڵدا کردن دەربارەی بەشداریکردنیان لە دیدارەکەدا، گوتیان کە نەیانتوانیوە زیاتر ئیش بکەن لە دیدارەکەدا بە هۆی قەیرانی دارایی لە کوردستاندا. هیچ دەزگایەکی کوردی نەبوو کە کتێبەکە وەربگێڕیت و بڵاو بکاتەوە.

فیلمی ئیڤێنتی دەرهێنەرێک لە زیندانەوە: هیوا، شۆڕشگێڕانەترین فیلمی یەڵماز گونەی

دیدی من

پشتیوان کەمال

فیلمی هیوا لە ساڵی ١٩٧٠دا یەڵماز گونەی و شەریف گورین کاری دەرهێنانیان بۆ ئەنجام داوە، تا ئێستاش وەک بەرهەمێکی ناوازەی ژیانی فیلمسازیی گونەی ماوەتەوە، لە لایەن زۆرێک لەوانەی ڕوانینی سۆشیالیستی و کۆمونیستییان هەیە، بە یەکێک لە ”پێشکەوتووترین، شۆڕشگێڕترین، چالاکترین کاری هونەریی سینەمای تورکی” هەژمار دەکرێت.

باتاڵ سەبارەت بە فیلمەکە دەڵێت: ”فیلمەکە نماییشی ڕوخساری ڕاستەقینە دەکات لە کۆمەڵێک ڕوانگەی جیاوازەوە.” ئەرسەلانیش دەربارەی فیلمەکە دەڵێت: ”فیلمی هیوا وەرچەرخانێکی گرنگە لە سینەمای تورکی و سینەمای گونەی خۆیشیدا.”

فیلمەکە باس لە ژیانی کەسایەتییەکی عەرەبانچی دەکات، کە یەڵماز گونەی ڕۆڵی دەگێڕێت، پاش ئەوەی لە ڕووداوێکدا ئەسپێکی لەدەست دەدات، دەست دەکات بە گەڕان بۆ گەنجینەیەک لە دەشتێکدا لەگەڵ شێخ و هاوڕێیەکی تریدا.

ئەم فیلمە لە کاتی خۆیدا بە هۆی قەدەغەکردنیەوە بڵاو نەبووەوە، بەڵام چەندین خەڵاتی گرنگی لە دەرەوەی تورکیا بەدەست هێنا و لە بیستوسێهەمین خولی فێستیڤاڵی کاندا نماییش کرا.

گونەی ئەم فیلمەی پاش گەڕانەوەی لە خزمەتی سەربازی دروست کرد و هەوڵی داوە بە هەموو شێوەیەک سیستمی داڕزاوی ئابووری و کۆمەڵایەتیی ئەو کاتەی تورکیا بخاتە ڕوو.

فیلمی ئیڤێنتی دەرهێنەرێک لە زیندانەوە: سەید خان، بوکی سەر زەوی

دیدی من

پشتیوان کەمال

لە چوارچێوەی بەرنامەکانی ئیڤێنتی دەرهێنەرێک لە زیندانەوە، بڕیارە ڕۆژی ١\٤\٢٠١٤، سەعات ٥:٠٠ی ئێوارە، یەکەمین فیمی ڵماز گونەی، سەید خان، بە ژێرنووسی کوردی لە سینەما سالم نماییش بکرێت و لەگەڵیدا ئیڤێنتەکە دەست پێ بکات. کارزان کاردۆزی، کە یەکێکە لە پانێلیستەکانی پانێلی ئیڤێنتی دەرهێنەرێک لە زیندانەوە، ئەم فیلمەی ژێرنووس کردووە.

چیرۆکی فیلمەکە

سەید خان پیاوێکە کە کۆمەڵێکی زۆر دوژمنی هەیە، ڕۆژێک عاشقی خوشکی مورسیت دەبێت، کەژێ. مورسیت هیچ کێشەی لەگەڵ ئەوەدا نییە و ئاساییە بەوەی ئەم دوو دڵدارە ببنە هاوسەری یەکتری، ئەویش بە مەرجێک، کە دەبێت سەید خان دوژمنایەتی نەهێڵێت و ژیانێکی ئاسوودە بۆ کەژێ دابین بکات. دەست بە گەشتێک دەکات بۆ ئەوەی دوژمنایەتییەکانی نەهێڵێت؛ ڕۆژێک پاش ماوەیەکی زۆر دەگەڕێتەوە بۆ شارۆچکەکەی، ئەو ڕۆژەی کە دەگەڕێتەوە، ئاهەنگی هاوسەرگیریی کەژێیە و هاوسەرگیری لەگەڵ پیاوێکی تردا دەکات.

 کارزان کاردۆزی دەربارەی ئەو فیلمە دەڵێت: “وەک هەمیشە، گونەی لە کۆتایی فیلمەکەدا دەتخاتە هەناسەبڕکێ. لە کارە سەرەتاییەکانی گونەیدا، سەید خان چیرۆکێکی فۆلکلۆری هەیە، بەشێکی فیلمەکە ڕۆژئاواییە و بەشێکی تێمای فیلمەکەش بریتییە لە تۆڵەسەندنەوە، پڕە لە هەستی شیعری. فیلمەکە چیرۆکی عەشقێکی تراژیدی نێوان سەید خان و کەژێ دەگێڕێتەوە، کە پاش حەوت ساڵ لە جێهێشتنی شارۆچکەکەی بۆ نەهێشتنی دوژمنەکانی، دەگەڕێتەوە و دەبینێت کە کەژێ هاوسەرگیری لەگەڵ ئاغای گوندەکەدا دەکات. سیناریۆی فیلمەکە زۆر بە جوانی داڕێژراوە و هەر زوو فیلمەکە لە چیرۆکێکی عەشقەوە بە هەڵە دەگۆڕێت بۆ چیرۆکێکی تراژیدی، ئاغاکە سەید هەڵدەخەڵەتێنێت تاوەکو فیشەک بە کەژێوە بنێت. هەر ئەو کاتەی خان ئەوە دەزانێت کە فیشەکی بە کەژێوە ناوە و هەڵخەڵەتێنراوە، دەست دەکات بەوەی تۆڵەی خۆی لە ئاغا بکاتەوە. گونەی کە هەر خۆی سیناریست و دەرهێنەر و ئەکتەری فیلمەکەیە، زۆر بە باشی توانیویەتی ئەوە پیشان بدات کە چۆن فیلمێکی تۆڵەسەندنەوە دروست بکات، بەتایبەتی لە خولەکەکانی کۆتایی فیلمەکەدا، هەست دەکەیت سەیری فیلمێکی سێرجیۆ لیۆنی یاخود کوروساوا دەکەیت. بێگومان گونەی لە دروستکردنی فیلمی ئەکشندا زۆر شارەزایە و زۆر بە باشی دەتوانێت کۆنتڕۆڵی هەموو شتێک بکات.”

پەڕاوی گونەی: دواهەمین فیلمی گونەی

ئەم پەڕاوە، لە چوارچێوەی ئیڤێنتی دەرهێنەرێک لە زیندانەوەدایە، کە بە هاوبەشی لە لایەن ماڵپەری کلتووریی دیدی من، ڕێکخراوی کلتووریی کەشکۆڵ و سینەما سالم ڕێک خراوە

دیدی من

کریس کۆچێرا

لە ئینگلیزییەوە: پشتیوان کەمال

پەرستگەیەکی کۆن لە گوندێکی بچووکدا  لە باکووری پاریس، لەناکاو دەبێتە بەشێک لە تورکیا. بەسەر دەرگەکەیەوە شتێک هەڵواسراوە و بە تورکی نووسراوە “زیندانی ناوەندی”. نووسین لە هەموو جێگەیەکدا دەبینرێت، کە مستەفا کەمال پیرۆز دەکەن، لەوانە: “چ دڵخۆشییەکە بۆ مرۆڤ کە دەڵێت من تورکم.”

لە ناوەوەی پەرستگاکەدا ، کۆمەڵێک دیواری تازە دروستبوو ناوچەیەکی جوێ کردووەتەوە، کە تیایدا زیندانییەکان ڕاهێنانی ڕۆژانەی خۆیان دەکەن لەژێر چاودێریی پاسەوانەکاندا. لەو کۆڵانەوەی کە دەچێتە بینا سەرەکییەکەوە، ئوتومبیلێکی کادیلاک بە هێواشی بە ناو کۆمەڵێک ژندا تێدەپەڕێت، ئەو ژنانە سەریان داپۆشراوە بە پەڕۆیەکی ترادیشناڵی ناوچەی ئەناتۆڵیا، پیاوەکانیش بیجامەی گەورەیان لەبەردایە.

یەڵماز گونەی وێنەیەکی چاوەڕواننەکراوی گەیشتنی جەنەڕاڵی پشکنەری زیندانییەکانی گرتووە. ئەکتەرەکە پیاوێکی فەڕەنسییە، کە هەروەها لە وەزارەتی ڕۆشنبیریی فەڕەنساش کار دەکات. هەمیشە پێدەکەنێت، لەسەرخۆیە و هەستێکی گاڵتەبازانەشی تیایە.

“پەنجەرەکان بشکێنن، تاوەکو باڵندەکان خۆیان ئازاد بکەن”؛ چیرۆکی فیلمەکە باس لە شۆڕشێک دەکات لە زیندانەوە (فیلمی پێشتری گونەییش، ڕێگە، هەمان تێمای زیندانی بەکار هێناوە).

منداڵانی زیندانەکە شۆڕشەکە ئەنجام دەدەن. یەڵماز گونەی ئەکتەرێکی نەشارەزای ئۆرۆگوایی بەکار هێناوە بۆ ڕۆڵی کەسایەتیی پاسەوانەکە، چ کاردانەوەیەکی دەبێت کاتێک یەکێک لە منداڵەکان لە چێشتخانەی زیندانەکەدا کار دەکات و پاسەوانەکە بە چەقۆیەکی گەورە دەترسێنێت. بەڵام شۆڕشەکە هەرەس دەهێنێت و فیلمەکە تەواو دەبێت بە هاتنی کۆمەڵێک منداڵی تر بۆ زیندانەکە.

بۆ دروستکردنی ئەتمۆستفێری تایبەتی زیندانەکە، ئەرکێکی قورسە بە ئەکتەری ناپڕۆفشناڵ کارەکە ئەنجام بدەیت، بەڵام یەڵماز گونەی بە بەکارهێنانی تەکنیکی ڕیاڵیزمی شیعری، ئەم کێشەیەی نەهێشتووە.

ئەو فیلمەکەی بە بەکارهێنانی سەد منداڵ، کە زۆرینەیان کوردن، دروست کردووە، کە لە ڕۆژهەڵاتی بەرلین و فەڕەنساوە هێنابوونی، هەروەها سەد منداڵی زیادەی تر: پاسەوانی زیندانییەکە، کەسانی نیشتەجێ و خزم و کەسانی تر. هەروەها سەد کەسی تەکنیکی لەو فیلمەدا هەبوون، کە لەگەڵ یەڵمازدا بوون لەو پەرستگە کۆنەدا.

منداڵەکان دڵخۆش بوون بە ئەنجامدانی ئەو سەرکێشییە. “بیهێننە پێش چاوت، چ سەرکێشیەکە بۆ منداڵانێک کە ناتوانن خەون بە ژیانێکی شاییستەوە ببینن لە ڕۆژهەڵاتی بەرلین و فەڕەنسا؛ بەڵام ئێستا ئەستێرەن.” تونجێل کورتس وای گوت؛ تاکە ئەکتەری بەئەزموونی ناو فیلمەکە.

لە کاتی ئاساییدا، پەرستگەکە خوێندنگایەکی ناو گوندە. لە یەکێک لە دیوارەکاندا هێشتا دەتوانیت ئەو یاسایانە بخوێنیتەوە کە لە لایەن خوێندکارەکانەوە نووسراون، بۆ نموونە: “قەدەغەیە لە کاتی وانەدا خەون ببینیت.”

یەڵماز گونەی چەندین شتی گەورە بەرهەمهێنەرەکانی ڕەت کردووەتەوە، کە ویستوویانە فیلمەکەیان بۆ دروست بکات، چونکە ئەو هەمیشە ویستوویەتی ئازادانە لە فیلمەکانیدا کار بکات. بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا ئەو بەرهەمهێنەرەی لە کۆتاییدا هەڵی بژارد هەلومەرجی زۆر قورسی بۆ کارکردنی دانا. نابێت هیچ دەستکارییەک و فلتەرێک هەبێت بۆ سیناریۆی فیلمەکە، پێش ئەو ڕۆژەی بەرهەمهێنەرەکە دەستنیشانی دەکات بۆ کارکردن.

پانێلی ئیڤێنتی دەرهێنەرێک لە زیندانەوە: کاریگەریی سینەمای نیوڕیالیزمی ئیتاڵی لەسەر فیلمەکانی یەڵماز گونەی

دیدی من

بڕیارە ڕۆژی ٢/٤/٢٠١٧، سەعات ٢:٠٠ی پاشنیوەڕۆ، لەمیانی بەڕیوەچوونی ئیڤێنتی کلتووریی دەرهێنەرێک لە زیندانەوە، کە تایبەتە بە یادکردنەوەی گەورە فیلمسازی کورد، یەڵماز گونەی، لە هەشتایەمین ساڵیادی لەدایکبوونیدا، پانێڵێکی تایبەت بە ژیان و بەرهەمە هونەرییەکانی گونەی لە ناو هۆڵی سینەما سالم بەڕێوە بچێت. لەو پانێڵەدا چەند لێکۆڵینەوەیەکی تایبەت بە گونەی پێشکەش دەکرێت.

پشتیوان کەمال بابەکر، سەرپەرشتیاری گشتی، دامەزرێنەر و وێبدیزاینەری ماڵپەڕی کلتووریی دیدی من بووە، هەروەها سەرپەرشتیاری بەشی سینەما بووە لە ماڵپەڕی کلتووریی سولی ئۆن. چەندین بابەت و گوتاری سینەمایی لە گۆڤار و ڕۆژنامە و ماڵپەرە کوردییەکاندا بڵاو کردووەتەوە. دەرهێنانی بۆ دوو فیلمی دۆکیۆمێنتەری لە کەناڵی ئاسمانیی کەی ئێن ئێن کردووە و لە فیلمێکی دۆکیۆمێنتەریشدا سەبارەت بە ژیانی شاعیری کورد شێرکۆ بێکەس کردووە، بە نواند لە پەخشانەشیعری ئێستا کچێک نیشتیمانمەدا. بڵاوکراوەکانی بە زمانی ئینگلیزی، بریتین لە وەرگێڕانی کۆمەڵێک شعری وەرگێڕدراوی شاعیری کورد دلاوەر قەرەداغی، لە لۆچ ڕاڤین ڕیڤیو. لە دیسەمبەری ٢٠١٦دا بڕوانامەی بەکالریۆسی لە زانکۆی ئەمەریکی لە عێراق-سلێمانی، لە تەکنەلۆژیای زانیاری وەک سەرەکی و ئەدەبی ئینگلیزی وەک لاوەکی، بەدەست هێناوە. لە ئێستادا وێبدیزاینەر، یاریدەدەری لێکۆڵەر و ڤیدیۆگرافەرە لە ڕێکخراوی کلتووریی کەشکۆڵ.

پشتیوان کەمال لە پانێڵی دەرهێنەرێک لە زیندانەوە، بە بابەتی کاریگەریی سینەمای نیوڕیالیزمی ئیتاڵی لەسەر فیلمەکانی یەڵماز گونەی بەشدارە. نیوڕیالیزمی ئیتاڵیای پاش جەنگی جیهانیی دووەم، تەنها کاردانەوەیەکی هونەری نەبووە، بەڵکو بە هۆی پێویستییەوە لەدایک بووە. ئەوەی وادەکات پێناسەکردنی ئەم بزووتنەوەیە قورس بکات و جێی بایەخ بێت ئەوەیە، هەرچەندە زۆرینەی فیلمە نیوڕیالیستەکان لە شێوازێکدا هاوبەشن، بەتایبەتی لە ڕووی تێما و بابەتی کارکردنیانەوە، بەڵام لە هەمان کاتیشدا ڕێگەی جیاوازیان هەیە، تاوەکو پیشانی بدەن یاخود کاری لەسەر بکەن. بۆ تورکیایەکی پڕ لە کودەتای سەربازی و دۆزی کورد، نیوڕیالیزم دەبێتە چەکێکی گەورە بەدەست یەڵماز گونەیەوە، تا بتوانێت ئازارەکانی تاکی ئەو وڵاتە لە ڕێگەی فیلمەکانیەوە پیشان بدات.

یەڵماز دەڵێت: ” خەڵکی ئەم مەملەکەتەی ئێمە کەسانێکی باش و زیرەکن، ئاگادارن لە ئیتاڵیا چی دەگوزەرێت، لە فەڕەنسا، چینیشیان ئاگا لێیە، تەنانەت ئاگایان لە فڵانیستانیش هەیە، بەڵام ئاگایان لە نێو ماڵی خۆیان نییە. بۆ یارمەتیی وڵاتێکی دوورەدەستی ئەوپەڕی دونیا باکیان نییە گیانی خۆیان فیدا بکەن. شیعریان بۆ دەنووسن، لاڵانەوەیان بۆ دەکەن. خەڵکی ئەو میللەتەی ئێمە کتێب چاپ دەکەن، کە ئازاری لادێیەک باس دەکات لە فڵانیستان، بەڵام پشتیان لە خەڵکی مەملەکەتەکەی من کردووە، مەملەکەتەکەی من نابینن، نایانبینن.”

یەڵماز پشتی لە مەملەکەتەکەی خۆی نەکردووە، بەڵکو هەوڵ دەدات بە هەموو هێزی خۆی ڕووبەڕووی هێزە داگیرکەرەکان ببێتەوە و ئازاری مەملەکەتەکەی خۆی لە فیلمەکانیدا باس بکات. ئەو لە چلوحەوت ساڵی ژیانیدا، سیازدە ساڵی لە زیندانەکانی تورکیادا بەسەر برد بە هۆی ئەوەی ڕووبەڕووی هێزێکی ستەمکار دەوەستایەوە. زیندان زیانی بە گونەی گەیاند و وانەشی فێر کرد. فیلمەکانی باسیان لە زیندان دەکرد، کارەکتەرەکانی لە زیندانەوە دەخولقاند، چاوی کامێراکەی لە زیندانەوە ئاڕاستەی سەر شەقامەکانی تورکیا دەکرد و فیلمەکانی دروست دەکرد، یاخود بە پێچەوانەوە. بۆ نموونە، کارەکتەرەکانی گونەی لە فیلمی ڕێگەدا، لە زیندان دەچنە دەر و دەیانەوێت پشوویەک وەربگرن بۆ ماوەی هەفتەیەک، بەڵام دەبینن کە هەموو تورکیا زیندانێکی گەورەیە. لە فیلمی دیواردا بە پێچەوانەوە، کۆمەڵێ کارەکتەری جیاواز، لە شوێنی جیاوازەوە لە زیندانێکدا دەبینین. ئەو جیهانی بۆ خستووینەتە ناو زیندانێک.

پەڕاوی گونەی: چاوپێکەوتنێک لەگەڵ یەڵماز گونەی

ئەم پەڕاوە، لە چوارچێوەی ئیڤێنتی دەرهێنەرێک لە زیندانەوەدایە، کە بە هاوبەشی لە لایەن ماڵپەری کلتووریی دیدی من، ڕێکخراوی کلتووریی کەشکۆڵ و سینەما سالم ڕێک خراوە

دیدی من

پشتیوان کەمال

گۆڤاری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، کانوونی دووەمی ١٩٨٢

 

ئەگەر بگەڕێینەوە بۆ دواوە، چۆن فیلمەکانت هەڵدەسەنگێنیت؟ مێگەل و ڕێگە

لە تەواوی ژیانمدا وەک خولقێنەرێک، دەبوو مانای ناڕاستەوخۆ بەکار بهێنم بۆ دەربڕینی بیرکردنەوەکانم، دەبێت دان بەوەدا بنێم تا ئەمڕۆش کارەکانم هەرگیز ئەوەیان دەرنەبڕیووە کە ویستوومە دەریان ببڕم، هەم لە ڕووی ستایل و هەم لە ڕووی ڕۆحی کارکردنەوە. توخمی سەرەکی لەو کارانەدا بریتییە لە چارەسەرکردن.

مێگەل لەڕاستیدا مێژووی کوردە، بەڵام تەنانەت ناتوانم زمانی کوردییش بەکار بهێنم لەو فیلمەدا؛ ئەگەر زمانی کوردیمان بەکار بهێنایە، هەموو ئەوانەی لەو فیلمەدا بەشدارییان کردبوو دەگیران و دەخرانە زیندان.

لە فیلمی ڕێگەدا، فۆکسەکە زیاتر لەسەر دیاربەکر، ئورفا و سیرت بوو. هەوڵم دا ئەتمۆسفێرێکی کوردی دروست بکەم بە بەکارهێنانی موزیک. بەڵام هەرچەندە فیلمەکە لە ئەورووپا مۆنتاژ کرا، بەڵام سەرکەوتوو نەبووم لەوەی هەمووی بکەمە کوردی.

 

کەی بۆت دەرکەوت تۆ کورد بوویت؟

من دەبێت بڵێم لە کورددا تواومەتەوە. دایکم کورد بوو، باوکیشم کوردێکی زازا. لە هەموو تەمەنی منداڵیمدا، کوردی و زازا ئەو زمانە بوو کە لە ماڵەوە قسەی پێ دەکرا. تا تەمەنی پازدەساڵی بە زمانی کوردی قسەم دەکرد. پاشان لە خێزانەکەم دابڕام.

لەو کاتەدا گوتارم دەبیست دەیانگوت: “هیچ کوردێک بوونی نییە؛ زمانی کوردی بوونی نییە.” بەڵام گوێم لە خەڵکی دەبوو قسەیان دەکرد و گۆرانییان دەگوت بە زمانی کوردی، منیش ئەوەم دەبینی کە کوردەکان لەژێر هەلومەرجێکی زۆر قورسدا دەژین. باوکم خەڵکی سیڤەرەک بوو، بۆ یەکەم جار سیڤەرەکم بینی کاتێک شازدە ساڵ بووم. ئەوە ئەو کاتە بوو بە تەواوەتی درکم پێ کرد من کێم. لەوێ ئازاری خێزانێکی بێڕەگوڕیشەم بینی؛ باوکم گوتی: “تۆ لە ڕەگتەوە دەرهێنراویت.” لە تەمەنی سیوچارساڵیشدا، لە توانامدا بوو بڕۆم و شارۆچکەکەی دایکم ببینم، ماوچ، هۆزی جیبران. مێگەل چیرۆکی ئەو ڕوودانەیە کە بەسەر ئەو هۆزەدا هاتووە.

بە هۆی ئەوەی کارەکتەرەکانی ناو فیلمەکانت کوردن و بابەتەکەشت کوردستانە، چۆن لە تواناتدا بوو بڕۆی بۆ وێنەگرتن لە دەرەوەی وڵاتەکەی خۆت؟

بەو جۆرە ئێمە ڕووبەڕووی قورسییەکان دەبووینەوە: ئێمە لە دیواردا تەنها یەک ئەکتەری پڕۆفیشناڵمان هەبوو، تونجەڵ کورتز (ئەو کەسەی ڕۆڵی باوکی دەبینی لە فیلمی مێگەلدا). هەموو ئەوانەی تر کەسانی نەشارەزا بوون، زۆرینەیان هەرگیز پێشتر ڕۆڵیان نەگێڕابوو. ئەوە شتێکی ئەستەمە ئەکتەری شارەزا بگاتە دەستت لە تورکیاوە، تەنانەت ئەوانەشی کە لە ئەورووپان ناوێرن لەگەڵمدا کار بکەن، تەنانەت ڕەتی دەکەنەوە قسەشم لەگەڵ بکەن.

ئەکتەرە تورکەکان نایانەوێت لەگەڵ دەرهێنەرێک کار بکەن کە پاڵمێ دۆر و خەڵاتی ڤێنیسیای بردووەتەوە؟

ئەوانەی گۆرانیی ئازادی دەڵێن، کاتێک هەموو شت خامۆشە، دەخوازن لە کاتە قورسەکاندا خۆیان لە پشتی دەرگەکانەوە بشارنەوە. کامێرامانێکی تورکم لەگەڵ بوو، بەڵام تەکنیک کارەکان کەسانی شارەزا نەبوون. تەنانەت یەک کەسی تەکنیکیی شارەزام لەگەڵ نەبوو. تێمای سەرەکیی فیلمی داهاتوو باسی زیندان دەکات. بۆیە فیلمەکە خۆی باسی تاریکی، غەمگینی، هەموو ئەو شتانەشی کە دیمەنی سروشتین، دەکات.

بۆچی زیندانت هەڵبژارد؟

دوو هۆکار هەن: ئەو بابەتەیە کە لە ئێستادا تەواو گونجاوە بۆ هەلومەرجی تورکیای ئێستا. پاشان، هێشتا ئامادە نیم بۆ وێنەگرتن لە ئەورووپادا.

 

لە فیلمەکانی داهاتووتدا کوردستان چ گرنگییەکی دەبێت؟

کێشەی کورد کێشەیەکی زۆر قورسە. ڕۆژێک حەز دەکەم فیلمێک دروست بکەم چیرۆکی شەڕی ئەوان بگێڕمەوە بۆ لەدایکبوونیان، یاخود بۆ لەدایکبوونەوەیان. ئێستا، ئەوە کێشەیەکی زۆر قورسە. یەکێک پێویستە باسی ئەوە بکات کە کوردەکان چۆن جوێ بوونەتەوە و ڕوانینی جیاوازیشیان بۆ حاڵەتەکە باس بکات. قورسە بۆ ئەوەی مامەڵە لەگەڵ ئەم کێشەیە بکەیت، بە ڕێگەیەکی ئاڕاستەکراو. مێژوو تەنها پڕ نییە لە سەرکەوتن، هەروەها شکست، هەڵە و تەفرەدانیشی تێدایە.

ئیلوسترەیشن: سابات عەباس

 

تۆ باسی کێشە تەکنیکییەکانت کرد کە ڕووبەڕووت بووەتەوە، کە لە دەرەوەی وڵاتی خۆت وێنەت گرتووە؛ چۆن دەتوانیت ئێستا شتێک دروست بکەیت و پیشانی بدەیت کە ڕەگت لە ناو تورکیادا بڕاوە؟ تۆ لەگەڵ خەڵکی خۆت ڕێک دەکەویت، لەگەڵ سروشتی وڵاتەکەشت، بەڵام فیلمەکانت لە لایەن هاونیشتیمانییەکانتەوە نابینرێت؛ چۆن ئەم کێشەیە چارەسەر دەکەیت؟ ئایا لە دەرەوە نیشتەجێ دەبیت؟

بێگومان دەبێت ڕێگەیەک بدۆزینەوە کە ئەم فیلمە پیشانی خەڵکی خۆمان بدەین، بەڵام ناتوانم پێت بڵێم چۆن. بۆ پرسیاری دووەمیشت، پاش ئەم فیلمە دەربارەی زیندان نامەوێت فیلمێک دروست بکەم لەسەر کوردستان لە هەلومەرجی وادا.

 

کەواتە مانەوەت لە فەڕەنسادا پشوویەکە لە کارەکەتدا؟

لە فەڕەنسادا دەمێنمەوە بە ڕێگەدانێکی تایبەتەوە بۆ دروستکردنی ئەم فیلمە. من ڕێگەم پێ دراوە لە فەڕەنسا بمێنمەوە تا کاتی دەرچوونی. پاش ئەوە، نازانم. نامەوێت باسی داهاتوو بکەم.

پەڕاوی گونەی: لە پادشای ناحەزەوە بۆ شاعیرێکی یاخی

ئەم پەڕاوە، لە چوارچێوەی ئیڤێنتی دەرهێنەرێک لە زیندانەوەدایە، کە بە هاوبەشی لە لایەن ماڵپەری کلتووریی دیدی من، ڕێکخراوی کلتووریی کەشکۆڵ و سینەما سالم ڕێک خراوە

دیدی من

پشتیوان کەمال

تۆنی ڕاینسی ڕەخنەگر لە تایم ئاوت، دەربارەی گونەی دەڵێت: “گومان هەیە کە ئەگەر هیچ فیلمسازێکی گەورەی تر هێندەی گونەی، لە پشت دەرگەی زیندانەکانەوە کاتەکانی ژیانی بەسەر بردبێت.”

تۆنی ڕاینس

یوسف کاپڵان، لە مێژووی ئۆکسفۆردی سینەمای جیهان، دەڵێت: “گونەی داهێنەرترین، بلیمەتترین، کاریگەرترین و مەزنترین دەرهێنەری جیهانییە، کە تا ئێستا تورکیا بەرهەمی هێنابێت. بووەتە سەرچاوەیەک بۆ ئیلهامی نەوەیەک لە دەرهێنەرانی لاوی دوای خۆی.”

یوسف کاپڵان

پادشای دروستکەری وێنەی تۆقێنەر، چیرۆکی بەهێز و ڕاسپاردەی سیاسی، یەڵماز گونەی (١٩٣٧-١٩٨٤) کەسایەتیەکی پاڵەوانە لە سینەمای تورکیدا و بێگومان یەکێکە لە بەناوبانگترین و یەکێک بووە لەو کەسایەتییانەی زۆرترین دەنگۆی دروست کردووە لە تەواوی ژیانیدا، لەو وڵاتەی تێیدا ژیاوە.

یەڵماز گونەی لە بەرواری ١\٤\١٩٣٧دا لەدایک بووە و لە ٩\١٩٨٤دا کۆچی دوایی کردووە. ئەو دەرهێنەر، سیناریست، ڕۆماننوس و ئەکتەرێکی زازایی تورکیایە و بە ڕەچەڵەک کوردە، کە فیلمەکانی بە زمانی تورکی بەرهەم هێناوە. گونەی زۆر بە خێرایی توانیویەتی لە پیشەسازیی فیلمی تورکیدا دەربکەوێت و فیلمەکانی بینەرێکی زۆر باشیان هەبووە. زۆرینەی فیلمەکانی تەرخان کردووە بۆ باسکردنی ژیانی ئاسایی و چینی کرێکارانی تورکیا. گونەی خەڵاتی چڵەخورمای ئاڵتوونی لە فێستیڤاڵی کان بۆ فیلمی ڕێگە بەدەست هێناوە، کە بە هاوبەشی شەریف گورێن لە ساڵی ١٩٨٢دا بەرهەمی هێنا. لەگەڵ شەڕێکی بەردەوام و تەنگوچەڵەمەدروستکردن بۆ ژیانی لە لایەن دەسەڵاتی سیاسیی تورکیاوە، ئەو وڵاتەکەی جێ هێشت و دواتر مافی هاووڵاتیبوونی تورکیای لەدەست دا.

باکگراوند

یەڵماز گونەی لە ساڵی ١٩٣٧دا لە یەنیسی ئەدەنە لەدایک بووە. باوکی زازا بووە و خەڵکی سیڤەرەک بووە، دایکیشی کورد بووە و خەڵکی شارۆچکەی ڤارتۆ بووە. دایکوباوکی کۆچ دەکەن بۆ ئەدەنە، تاوەکو وەک کرێکاری کێڵگەی لۆکە دەستبەکار بکەن. ئەمەش دەبێتە باکگراوندێکی بەهێز بۆ کارەکانی داهاتووی، کە بە تەواوی هەوڵی داوە فۆکس بخاتە سەر ئەو پۆرترەیتە ڕاستەقینانەی کە لەو وڵاتەدا چەوسێندراونەتەوە. گونەی یاسا و ئابووریی لە زانکۆکانی ئەنقەرە و ئیستانبووڵ خوێندووە، بەڵام لە تەمەنی بیستویەک ساڵیدا درک بەوە دەکات کە ئەو دەیەوێت کاری فیلمسازی ئەنجام بدات.

پیشەی لە تورکیا

یەشڵچام، کە ستۆدیۆیەکی تورکییە و بە هەوڵی کۆمەڵێک دەرهێنەر، لە نێویاندا ئاتیف یەڵماز، دەستیان کرد بەوەی کێشەکانی خەڵک لە سینەمادا پیشان بدەن. دەوڵەتێک پڕ لە سزا، میلۆدراما، فیلمی جەنگی و کارکردن لە شانۆنامەکاندا، پێشتر لە هۆڵەکانی سینەمادا نماییش دەکران. ئەو فیلمسازە نوێیانە دەستیان کرد بە دروستکردنی فیلمی زۆر ڕاستەقینەتر لەسەر ژیانی تورک و کوردەکانی ئەو وڵاتە. یەڵماز گونەی یەکێک بوو لە ناوە هەرە ناسراوەکان، کە لەم گروپەوە سەریان هەڵدا و بووە یەکێک لە ئەکتەرە بەناوبانگەکان، بەتایبەتی لە فیلمی (پاشای ناحەزدا. پاش ئەوەی وەک یارمەتیدەری ئاتیف یەڵماز کاری کرد بۆ نووسینی سیناریۆکانی، گونەی هەر زوو توانیی لە ماوەی ساڵێکدا لە بیست فیلمدا بەشداری بکات و بووە یەکێک لە ئەکتەرە هەرە بەناوبانگەکان لە تورکیادا.

یەڵماز گونەی لەسەر فەڕشی سووری فێستیڤاڵی کان

لە کۆتایی ساڵی ١٩٥٠دا، گونەی ئیتر وەک سیناریست، یاریدەدەری دەرهێنەر و ئەکتەر کاری دەکرد لە فیلمەکانی عاتیف یەڵمازدا، ئەویش بە فیلمە کۆمیدی و سینەما ڕیالیزمییەکەی بەناوبانگە. پیاوێکی قۆز بە هەبوونی ئامادەییەکی کاریزمی لەسەر شاشە، گونەی لە فیلمەکاندا بووە ئەستێرەی گەورە، ڕۆڵی کەسایەتیی شەڕانی و لەیاسادەرچووی دەگێڕا و ناوی پادشای ناحەزی بۆ خۆی دەستەبەر کرد، کە ڕوخسارە ڕەقەکەی و شێوازی نواندنە فیزیکییەکەی، وای کردبوو کە وێنای پیاوێکی ڕاستەقینەی تورکیی ئەو ڕۆژگارە بکات. ئەو کەسایەتییەک بوو حەزی جیاوازی هەبوو، گونەی هەم حەزی بە کاری کاگنێی بوو هەم بۆگارت و لانساستەر، هەندێک جار گونەی لە نواندنی هەرسێ لەم سێ کەسایەتییانەی هۆڵیوودەوە ئیلهامی وەردەگرت بۆ ڕۆڵبینینی لە فیلمەکاندا.

لە ماوەی ساڵانی ١٩٦٠دا، گونەی کۆمپانیای تایبەت بە خۆی دامەزراند. فیلمە سەرەتاییەکانی گونەی کۆمەڵێک فیلمی سەرنجڕاکێش بوون بە هەبوونی تۆنێکی سیاسییەوە. بە فیلمی بوکی زەوی لە ساڵی ١٩٦٨دا، یاخود سەید خان، دەستی کرد بە دۆزینەوەی کاری میلۆدرامیی تۆڵەسەندنەوە و فیلمی تاوانی بۆ کارکردن لەو هەلومەرجە فیوداڵەی (دەرەبەگی) لە هەندێک ناوچەی تورکیادا هێشتا بوونی مابوو. فیلمی هیوا، خاڵێکی وەرچەرخان بوو بۆ گونەی، کە تێیدا یەکەمین کاری بوو بەو شێوە ڕیالیستییە کار لەسەر مەسەلە ئینسانییەکان بکات، هەر بۆیە ئەم فیلمە تەواو دەچێتە ناو قاڵبی بزووتنەوەی نیوڕیاڵیستی ئیتاڵییەوە. وردەکاریی تەواوی ڕیالیستی، ئێکسپریشنیزم (دەربڕینخوازی) و دیمەنی ئەبسۆردیش دەبینین لە کارەکاندا، کە ئەمەش بووە هۆی ئەوەی سەرنجی وڵاتانی دەرەوە بەلای خۆیدا ڕابکێشێت، بەڵام لە ناوخۆدا، بە هۆی باسکردنی چینی هەژاران و گوزەرانیان لەو وڵاتەدا و بێهیوایی ئەو مرۆڤانە، بووە هۆی ئەوەی لە ناو تورکیادا ڕێگری لە نماییشکردنی فیلمەکانی بگیرێت.لەو ماوەیەدا دەستگیر کرا و پاش چەند هەفتەیەک بە هۆی کودەتاکەی مارتی ١٩٧١ەوە، ئازاد کرا. گونەی ئیستانبووڵی جێ هێشت بۆ ئەوەی چیتر نەبێتە هۆی نانەوەی کێشە لەگەڵ دەسەڵاتدارانی ئەو وڵاتە و چووە چیاکانی ئەناتۆڵیا، کە لەوێ فیلمی لاواندنەوەی بەرهەم هێنا.

پاش ئەو ماوە چالاکە، کە زنجیرەیەک فیلمی تیادا بەرهەم هێنا، گونەی لە ساڵی ١٩٧٢دا زیندانی کرایەوە، بە تاوانی ئەوەی پەیوەندیی بە گرووپە شۆڕشگێڕییەکانەوە کردووە. بە لێبوردنی گشتیی ساڵی ١٩٧٤ ئازاد کرا. گونەی توانیی دوو فیلمی تر دروست بکات، تا ئەو کاتەی بە تاوانی کوشتنی قازییەک تاوانبار دەکرێت و زیندانی دەکرێت، کاتێک لە ڕێستۆرانتێکدا شەڕ دروست دەبێت و ئەو قازییەی تێدا دەکوژرێت. وردەکاریی تاوانەکە بە نەزانراوی ماوەتەوە و هێشتا گفتوگۆی لەبارەوە هەیە و هەمیشە گونەی لەو مەسەلەیەدا بە بێتاوان دادەنرێت.

لە زینداندا، تەواو خۆی بۆ نووسینی سیناریۆ تەرخان کرد، سێ سیناریۆی تەواو کرد و تەواوی تێبینییەکانی خۆیشی لەگەڵدا ناردە دەرەوە بۆ هاوڕێکانی، تاوەکو کاری لەسەر بکەن، کە ئەوەش بووە هۆی بەرهەمهێنانی فیلمی مێگەڵ لە ساڵی ١٩٧٨دا و بەناوبانگترین فیلمی گونەی، ڕێگە لە ساڵی ١٩٨٢دا. گونەی هەمیشە فیلمسازیی بە پڕۆسەیەکی یارمەتیدەر داناوە، ئەو خۆی تەواو ئاماژەی بەوە داوە دڵی بەو فیلمانە زۆر خۆشە. لەڕاستیدا، گونەی گوتوویەتی کە ئەم فیلمانەی کۆتایی وێنای بیرکردنەوە و خەیاڵی ڕاستەقینەی ئەو دەکات بۆ ژیان لە چاو ئەو فیلمانەی پێشتر دروستی کردوون.

گونەی لە ساڵی ١٩٨١دا بە شێوەیەکی زۆر ئاسان لە زیندان هەڵهات. گونەی لە دواتردا گوتی کە حکومەت ڕێگەیان پێ دا لە زیندان هەڵبێت، تاوەکو بچێت لە غوربەتدا بژی و چیتر تورکیا نەبینێتەوە. ئەو توانیی لە فێستیڤاڵی کانی ١٩٨٢دا بەشداری بکات و ڕێگە توانیی چڵەخورمای ئاڵتوونی بەدەست بهێنێت، ئەم سەرکەوتنەش بووە هۆی ئەوەی فیلمی دیوار لە ساڵی ١٩٨٣دا لە فەڕەنسا بەرهەم بهێنێت پێش ئەوەی لە هەمان ساڵدا کتوپڕ بە نەخۆشیی شێرپەنجە کۆچی دوایی بکات.

ئیلوسترەیشن: سابات عەباس

گونەی زۆرجار بە دەرهێنەری ئیتاڵی، پاسۆلینی بەراورد دەکرێت، ئەو لێکچوونە بایۆگرافییەشی کە هەیە لە نێوان ئەم دوو دەرهێنەرەدا، سەرنجڕاکێشە. ئەوان هەردووکیان پێش ئەوەی فیلم دروست بکەن، کەسانێکی ناسراو بوون، گونەی وەک ئەستێرەیەکی سینەما و پاسۆلینی وەک نووسەرێک کە هەردووکیان لە ماوەی کارکردنیاندا مشتومڕیان دروست کردووە، بۆ ئەو ڕاوبۆچوونە چەپانەی هەیانبووە. بە داخەوە هەردووکیان لە پەنجاکانی تەمانیاندا کۆچی دواییان کردووە، لە بەرزترین ئاستی ناوبانگیاندا. ئەو شتەی کاری کردووەتە سەر لایەنی ئایدۆلۆژیی ئەم دوو کەسایەتەییە، بریتی بووە لە ئەوەی کە گونەی کورد بووە و پاسۆلینی هۆمۆسێکچواڵ بووە. لە هەمووی گرنگتر، هەردوو ئەم فیلمسازانە بیرۆکە سیاسییەکانیان تێکەڵ بە شیعر و وێنەی هێمایی کردووە. تەواو فیلمەکانیان لەژێر کاریگەریی سینەمای نیوڕیاڵیزمی ئیتاڵیدا بوون، کە تەواو ئەمەیان وەک بنچینەیەک داناوە بۆ شێوازی بینراوی کارەکانیان، هەردوو ئەم هونەرمەندە چیرۆکی ئەوینداری و دیمەنی شاعیرانەیان بە پیشاندنی ڕق تیایدا دەردەبڕی بۆ ئەو ستەم و چەوسانەوەیەی ڕووبەڕووی ئەو کەمینەیە بوونەوە. وەک پاسۆلینی، گونەییش سەرسام بوو بەو پەشۆکاوی و ناکۆکی و جیاوازییەی لە نێوان جووتیار و کۆمەڵگەی گەشەسەندووی شاردا هەبوو. ئەو کەسایەتییە تاکەی لە تورکیادا و ژیانە سەرنجڕاکێشەکەی وای لە ڕەخنەگری ئەمریکی، جەی هۆبەرمان کرد باس لە گونەی بکات و بڵێت: ”ئەگەر ڕۆحی کلینت ئیستەود، جەیمس دین و چێ گیڤارا کۆ بکەیتەوە، ئەوا گۆنەی لێ دروست دەبێت.”

 لە ئەرشیفی فیلمی هارڤاردەوە وەرگیراوە