Tag Archives: Shaxawan Sdiq

گفتوگۆ لەگەڵ شانۆکار دانا ڕەئووف

دیدی من

شاخه‌وان سدیق


”ده‌قی خۆماڵی هه‌میشه‌ ڕۆڵێكی گه‌وره‌ی له‌ دروستكردن و بونیادنانی شانۆدا گێڕاوه‌.“ 


شانۆ یه‌کێکه‌ له‌ هه‌ره‌ زیندووترین هونه‌ره‌کانى دونیا و ڕۆژانه‌ له‌ شاره ‌گه‌وره‌کانى دونیادا چه‌ندین نماییشى جیدى به‌ چه‌ندین شێواز و ڕێبازى جیاجیاوه‌ پێشکه‌ش ده‌کرێت. له‌ باشووری کوردستانیش تا ڕاده‌یه‌کى باش گرنگى به‌م بواره‌ دراوه‌، هه‌ر بۆیه‌ به‌ پێویستمان زانى له‌گه‌ڵ شانۆکار دانا ڕئووف، ده‌رباره‌ى گرنگیی شانۆ، ئه‌م دیداره‌ ساز بدەین.


ساڵانی ڕابردوو کۆمه‌ڵێک نماییش کران، که‌ زیاتر نماییشی شانۆی کلاسیکی بوون و ده‌قه‌کانیان زیاتر ده‌قی وه‌رگێڕاو بوون، ئه‌م کارانه‌ له‌ سه‌ره‌تادا بینه‌رێکی زۆریان هه‌بوو، به‌ڵام ورده‌ورده‌ ئه‌م بینه‌ره‌ نه‌ما تا ئه‌وکاته‌ی کۆڕی شانۆی با ده‌قی خۆماڵییان دروست کرد، ده‌قێک که‌ پێشتر نه‌بووه‌ و خۆیان دروستیان کرد، به‌ستیانه‌وه‌ به‌ بابه‌ته‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کانه‌وه‌ و‌ ده‌قه‌کانیان باسکردن بوو له‌ ئه‌مڕۆ و ئێستای ژیانی ڕۆژانه‌ی خۆمان. ئه‌م کارانه‌ بینه‌رێکی زۆریان هه‌بوووه‌ و بۆ چه‌ند ڕۆژێکی زۆر نماییش کران، هه‌ست ناکه‌ی تۆرانی بینه‌ری ئێمه‌ پێوه‌ندیی هه‌بووه‌ به‌وه‌ی که‌ ئه‌و ده‌قه‌ وه‌رگێڕاوانه‌ پێوه‌ندییان نه‌بووه‌ به‌ ئێستای کۆمه‌ڵگەی ئێمه‌وه‌؟ هه‌ست ناکه‌ن بینه‌ری ئێمه‌ شانۆیه‌کی ده‌وێت بیبه‌ستێته‌وه‌ به‌ واقیعی ژیانی خۆیانه‌وه‌؟

پێش هه‌موو شتێک، ده‌قی وه‌رگێڕاو و شانۆی کلاسیکی، سه‌رچاوه‌یه‌کی گرینگ و پێویستی هه‌موو شانۆ و بزووتنه‌وه‌یه‌کی شانۆییه‌، به‌بێ شانۆی کلاسیکی یان هه‌ر ده‌قێکی تری وه‌رگێڕاو شانۆ که‌لێنێکی گه‌وره‌ی تێدایه‌، ئه‌و که‌لێنه‌یش هه‌رگیز به‌ ده‌قی خۆماڵی پڕ ناکرێته‌وه‌. له‌ هه‌موو دونیادا شانۆ ته‌نها شانۆی خۆماڵی نییه‌ و شانۆ پرۆسه‌یه‌کی پێکه‌وه‌به‌ستراوه‌ و شتێکه‌ هه‌موو مرۆڤایه‌تی پێکه‌وه‌ ده‌به‌ستێته‌وه‌، ئه‌مه‌یش هۆکارێکی زۆر ساکاری هه‌یه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی شانۆ هه‌میشه‌ په‌یوه‌سته‌ به‌ مرۆڤ و خه‌ون و هیوا و ئازاره‌کانی مرۆڤ و پێوه‌ندییه‌کانی مرۆڤ به‌ یه‌کترییه‌وه‌. ئه‌گه‌ر نماییشکردنی ده‌قی وه‌رگێڕاو و کلاسیکی بینه‌ری له‌ شانۆ ته‌کاندبێته‌وه‌، ئه‌وه‌ به‌بێ هیچ گومانێک هه‌ڵه‌ی ئه‌و ده‌قه‌ وه‌رگێڕاوه‌ یان کلاسیکییه‌ نه‌بووه‌ و نییه‌، به‌ڵکو هه‌ڵه‌ی ئه‌و که‌سانه‌یه‌، که‌ نماییشی ده‌که‌ن. شانۆنامه‌ تازه‌ و مۆدێرنه‌کان، له‌ پاڵ ده‌قه‌کانی شانۆی کۆنی گرێکی، شه‌کسپیر، مۆلییر، ستریندبێرگ، چێخه‌ف، برێشت، پینته‌ر… و هه‌زاره‌های تریش، که‌ به‌رده‌وام له‌سه‌ر شانۆکانی دونیا نماییش ده‌کرێن، نه‌ک هه‌ر بینه‌ریان له‌ شانۆکان نه‌ته‌کاندووەته‌وه‌، به‌ڵکو وزه‌یه‌کی گه‌وره‌بوون بۆ شانۆ، شانۆکاره‌کان و بینه‌ریان بێشوومار له‌ ده‌وری خۆیان کۆ کردووەته‌وه‌. ده‌بێ ئێمه‌ ئه‌و پرسیاره‌ له‌ خۆمان بکه‌ین، چۆن و بۆچی ئه‌و هه‌موو ده‌قه‌ کلاسیکییه‌ تا ئێستا به‌ به‌رده‌وامی پێشکه‌ش ده‌کرێن. گرفته‌که‌ ئه‌وه‌ نییه‌، که‌ ئێمه‌ ده‌قی وه‌رگێڕاو یان شانۆی کلاسیکی پێشکه‌ش ده‌که‌ین، گرینگ ئه‌وه‌یه‌ چی هه‌ڵده‌بژێریت و چۆنی پێشکه‌ش ده‌که‌یت. هه‌ر ئێستا، که‌ من وه‌ڵامی ئه‌م پرسیاره‌ی تۆ ده‌ده‌مه‌وه‌، هه‌ر کۆڕی شانۆی بایش نماییشێکی گه‌لێک سه‌رکه‌وتوویان له‌ شانۆی جیهانی و ده‌قێکی وه‌رگێراوه‌وه‌ پێشکه‌ش کردووه‌، که‌ ئه‌ویش مارا/سادە. له‌ ماوه‌ی ئه‌م سی چل ساڵه‌ی ڕه‌وت و بزووتنه‌وه‌ی شانۆی کوردیدا، له‌ چه‌ند هه‌لومه‌رجی جیاوازی وڵات و شاره‌که‌ماندا نماییش کراوه‌، بۆ نموونه‌، که‌ ئێمه‌ له‌ هه‌شتاکاندا و له‌ کاتی جه‌نگی عێراق و ئێران و له‌ تیپی شانۆی ئه‌زموونگه‌ری مارا/سادمان نماییش کرد، هه‌مان ئه‌م نماییشه‌ی ئێستا نه‌بوو، هه‌روه‌ها که‌ کۆمه‌ڵێک براده‌ری تر و له‌ که‌لاوه‌کانی ئه‌وسای ئوتێل حسیب ساڵح، دوای شه‌ڕی عێراق و ئێران مارا/سادیان نماییش کرد، هه‌مان نماییشه‌که‌ی ئێمه‌ نه‌بوو. که‌واته‌ گرفته‌که‌ ده‌قی وه‌رگێراو یان شانۆی کلاسیکی نه‌بووه‌ و نییه‌، به‌ڵکو هه‌ڵبژاردن و چۆنیه‌تیی نماییشکردن و چاره‌سه‌ره‌ هزری، هونه‌ری و ئێستاتیکییه‌کانه‌. که‌ له‌ دونیایشدا به‌ به‌رده‌وامی ده‌قی کلاسیکی نماییش ده‌کرێت، له‌ فۆرم و شێواز و ستایله‌ کلاسیکییه‌که‌یدا نماییش ناکرێت، گه‌ر وا بوایه‌ شانۆ ده‌مێ بوو مردبوو. کاری شانۆکار و شانۆ ئه‌وه‌یه‌ پرسیاره‌کانی ئه‌مڕۆ و هه‌ناسه‌یه‌کی نوێ له‌و ده‌قانه‌دا بدۆزێته‌وه. گرینگ نییه‌ چی نماییش ده‌که‌یت، کلاسیک، مۆدێرن یان ده‌قێک خۆتان له‌ کاتی پرۆڤه‌ و به‌کاری ڕاگوزاری و هاوبه‌ش ده‌ینووسن، گرینگ ئه‌وه‌یه‌ به‌ هه‌وای ئه‌مڕۆ و ئه‌م ساته‌ هه‌ناسه‌ بدات و بژی. کاری شانۆ و شانۆکار ڕازاندنه‌وه‌ و دروستکردنی مۆزه‌خانه‌ نییه‌ له‌سه‌ر شانۆکان، هاوکات وه‌ڵامدانه‌وه‌ی پرسیاریش نییه‌، به‌ڵکو ورووژاندنی پرسیاره‌کانه‌، ده‌رخستنی ڕاستییه‌کانه‌ و بێزارکردنی بینه‌رانه‌.

من له‌و بڕوایه‌دا نیم کۆڕی شانۆی با یان هه‌ر شانۆیه‌کی تر چ له‌ کوردستان یان له‌ هه‌ر سووچێکی تری ئه‌م دونیایه‌دا بتوانێت پشت بکاته‌ ئه‌و کلتووره‌ دێرین و گه‌وره‌یه‌ی شانۆی جیهانی و ته‌نها خۆی ده‌قی خۆی به‌رهه‌م بهێنێت. له‌و کاته‌دا زۆر که‌موکوڕیی تێدا ده‌بێت، نه‌ شانۆ گه‌شه‌ ده‌کات، نه‌ تواناکانی ئه‌کته‌ر و نه‌ دیدی ڕیژیسۆر. نووسینی ده‌قی خۆت و به‌ کاری هه‌ره‌وه‌زی و پرۆسه‌یه‌کی ڕاگوزاری، له‌ قۆناغ و ڕه‌وشێکی دیاریکراودا ئه‌زموونێکی باش و ده‌وڵه‌مه‌نده‌ و زۆربه‌ی شانۆکاره‌کانی دونیایش، بۆ نموونه‌ ئاریان موشکین و پیته‌ر برووک، کاری وایان کردووه‌، به‌ڵام پشتکردنه‌ شانۆی جیهانی و ده‌قی وه‌رگێڕاو و کلاسیکی و ته‌نهاوته‌نها خۆت به‌ کاری هه‌ره‌وزی ده‌قی تایبه‌ت به‌ خۆت به‌رهه‌م بهێنیت، ئه‌وا بێگومان تێنه‌گه‌یشتنێک هه‌یه‌. ده‌کرێت شانۆنامه‌نووسێک به‌ به‌رده‌وامی له‌گه‌ڵ گرووپێک کار بکات و ئه‌و گرووپه‌ ته‌نها ده‌قه‌کانی ئه‌و شانۆنامه‌نووسه‌ به‌کار بهێنن و نووسه‌ره‌که‌یش له‌ پرۆسه‌یه‌کی گه‌شه‌کردوودا، له‌ دیدی ڕیژیسۆره‌وه‌ ده‌قه‌کانی نووسێت. ئه‌م جۆره‌ کارانه‌یش نموونه‌یان له‌ شانۆی جیهانیدا زۆره‌ و ئه‌زموونێکی گه‌لێک ده‌وڵه‌مه‌نده‌. مولیر بۆ ئه‌و شانۆیه‌ی ده‌نووسی، که‌ خۆی کاره‌کانی تێدا پێشکه‌ش ده‌کرد، چێخه‌ف به‌ ته‌واوی خۆی ته‌رخان کردبوو بۆ شانۆی هونه‌ری مۆسکۆ، داریۆ فۆ نموونه‌یه‌کی تری دانسقه‌یه‌، که‌ خۆی نووسه‌ر، ئه‌کته‌ر و ڕیژیسۆر بوو. ئێستایش زۆر شانۆنامونووس هه‌ن، که‌ پێوه‌ندییان به‌ شانۆیه‌که‌وه‌ یان ڕیژیسۆرێکه‌وه‌ هه‌یه‌ و پێکه‌وه‌ کار ده‌که‌ن، ئه‌و ده‌ینووسێت، ڕیژیسۆره‌که‌یش له‌گه‌ڵ ئه‌کته‌ره‌کانی تاقی ده‌که‌نه‌وه‌ و له‌ گه‌شه‌یه‌کی دراماتۆرگیی گرینگدا چ ده‌قه‌که‌ به‌ره‌و پێشه‌وه‌ ده‌چێت و چ دیدی ڕیژیسۆر و هه‌روه‌ها ئه‌کته‌ره‌کانیش.

دیمه‌نێك له‌ شانۆیی مارا ساد

نه‌بوونی ده‌قی کوردییه‌ وای کردووه‌ شانۆکاره‌کان ده‌قی وه‌رگێڕاوی ئه‌ورووپی به‌کار بهێنن بۆ به‌رهه‌مهێنانی کارێکی شانۆیی یان چی؟ هه‌ست ناکه‌ی بینه‌ری ده‌قی شانۆیی کوردی زیاتر بێت؟

ئه‌ده‌بی کوردی بنه‌ماکانی له‌سه‌ر شیعر ڕۆناوه‌، شیعری کلاسیکی کوردی له‌ مه‌وله‌وییه‌وه‌ بۆ شێرکۆ بێکه‌س، سامانێکی گه‌وره‌ و ده‌وڵه‌مه‌نده‌ و ڕۆڵێکی گه‌وره‌یشی له‌ پارێزگاریکردن و گه‌شه‌ی زمانی کوردیدا گێڕاوه‌. به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ ژانره‌کانی تری ئه‌ده‌ب، ڕۆمان و ته‌نانه‌ت کورته‌چیرۆک و ده‌قی شانۆیی ئه‌و مێژووه‌ درێژه‌یان نییه‌ و تا ڕاده‌یه‌ک به‌ ئه‌ده‌بی کوردی نامۆن. خۆ ئه‌گه‌ر کورته‌چیرۆک له‌ حه‌فتاکانه‌وه‌ هه‌ندێک هه‌نگاوی جیدیی نابێت، ئه‌وه‌ ڕۆمان له‌ کۆتایی هه‌شتا و سه‌ره‌تای نه‌وه‌ده‌کانه‌وه‌ زیاتر ده‌رکه‌وتوه‌ و بره‌وی به‌ ئه‌ده‌بی کوردی داوه‌. نووسینی ده‌قی شانۆیی تا ئێستا نه‌بووه‌ به‌ کلتوور و نه‌یتوانیوه‌ وه‌ک ژانرێکی سه‌ربه‌خۆ ده‌ربکه‌وێت و خۆی بسه‌پێنێت، هه‌رچه‌نده‌ چه‌ندین هه‌وڵی زۆر جیدی هه‌ن و به‌ر له‌ ڕۆمانیش چه‌ندان قه‌ڵه‌می به‌پێز و به‌توانا ده‌قی شانۆییان نووسیوه‌، بۆ نموونه‌ عه‌بدلڕه‌حیم ڕه‌حیمی هه‌کاری، پیره‌مێرد، ئه‌لف با هه‌وری و تا ده‌گاته‌ ئه‌نوه‌ر قادر ڕه‌شید، فه‌تاح خه‌تاب، ئه‌حمه‌د سالار، دڵشاد مسته‌فا و تا دوایی، که‌ جێگەپه‌نجه‌یان دیاره‌ و هه‌نگاوی گرینگ و پێویستیان ناوه‌، به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌یشدا نووسینی ده‌قی شانۆیی نه‌بووه‌ به‌ کلتوور و نه‌یتوانیوه‌ جێگەی خۆی بگرێت. هیچ که‌سێکیش تا ئێستا سه‌د له‌ سه‌د خۆی بۆ ئه‌م ژانره‌ ته‌رخان نه‌کردووه‌. به‌ ڕای منیش یه‌کێک له‌ هۆکاره‌کان گه‌شه‌نه‌کردن و بێهێزیی شانۆی کوردییه‌، که‌ نه‌یتوانیوه‌ چ له‌ ڕووی ڕیژی و چ له‌ ڕووی دراماتۆرگییه‌وه‌ بره‌و به‌ توانای ئه‌و شانۆنووسانه‌ی خۆمان بدات، ئه‌وه‌ی ئه‌وان نووسیویانه‌ له‌سه‌ر شانۆکان به‌رجه‌سته‌ی بکات. کاری شانۆنووسه‌کانی ئێمه‌ به‌و پرۆسه‌ هاوبه‌ش و هاوکارییه‌ گرینگه‌ی نێوان ڕیژیسۆر/شانۆنامه‌نووس، شانۆنامه‌نووس/ئه‌کته‌ردا نه‌ڕۆیشتوه‌ و سوودیان له‌ ئه‌زموونی یه‌کتری وه‌رنه‌گرتووه‌ و به‌رکه‌وتنێکی قووڵ و تێگه‌یشتنێکی دوولایه‌نه‌ بۆ پرۆسه‌که‌ نه‌بووه‌. بێگومان له‌م بارودۆخه‌یشدا شانۆکاره‌کان به‌ ده‌قی وه‌رگێڕدراو هه‌وڵی پرکردنه‌وه‌ی ئه‌و بۆشاییه‌یان داوه‌.

له‌ لایه‌کی تریشه‌وه،‌ ده‌قی خۆماڵی هه‌میشه‌ ڕۆڵێکی گه‌وره‌ی گێڕاوه‌ له‌ دروستکردن و بونیادنانی شانۆدا، ئه‌وه‌ی ڕاستی بێت ده‌قی سه‌رکه‌وتوو، هاریکاریی نێوان شانۆ، ڕیژیسۆر و شانۆنامه‌نووسه‌کان دروست ده‌کات، نه‌ک به‌ پێچه‌وانه‌وه‌. چێخه‌ف ڕۆڵێکی بێهاوتا و گرینگی له‌ دروستکردنی شانۆی هونه‌ریی مۆسکۆدا بینیوه‌، ستانیسلاڤسکی هه‌رگیز به‌بێ چێخه‌ف نه‌یده‌توانی ئه‌و شانۆیه‌ دروست بکات، که‌ ڕۆڵێکی گرینگی له‌ مێژووی شانۆی جیهانیدا بینیوه‌. شانۆی هونه‌ریی مۆسکۆ چێخه‌ف ده‌کات به‌ شانۆنامه‌نووسێکی پله‌ یه‌ک، به‌ هه‌مان شێوه‌ چێخه‌فیش شانۆی هونه‌ر ده‌کات به‌ شانۆیه‌کی هونه‌ری، که‌ ناوبانگه‌که‌ی سنووره‌کانی هه‌موو دونیا ده‌به‌زێنێت.

بێگومان له‌م باره‌یشدا بینه‌ر زیاتر له‌ شانۆکان کۆ ده‌بنه‌وه‌، به‌ شێوه‌یه‌کی ئاسانتر خۆیان له‌سه‌ر شانۆکان و له‌ نێو ئه‌کته‌ره‌کاندا ده‌دۆزنه‌وه‌، ئه‌وه‌ی ده‌یبینن ڕاسته‌وخۆتر په‌یوه‌سته‌ پێیانه‌وه‌، ڕیژیسۆریش به‌ شیوه‌ و فۆڕم و ڕێگەیه‌کی تر هه‌وڵی چاره‌سه‌رکردنی دیمه‌نه‌کان ده‌دات و ئه‌و ته‌کنیکه‌ی به‌کاری ده‌هێنێت زیاتر له‌ واقیعی ژیانی ڕۆژانه‌ی خۆمانه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ وه‌رده‌گرێت. ده‌مه‌وێت سه‌رله‌نوێ ئه‌وه‌یش دووپات بکه‌مه‌وه‌، که‌ ئه‌وه‌ی پێشکه‌ش ده‌کرێت، بۆ ئه‌وه‌ی شتێکی زیندوو و نزیک له‌ واقیعی مرۆڤی هاوچه‌رخ و مۆدێرنی خۆمانه‌وه‌ بێت، ده‌بێت به‌ هه‌وای ئه‌مڕۆ بژی و هه‌ناسه‌ بدات. ده‌بێت شانۆی کلاسیکی، مۆدێرنی وه‌رگێراو و ده‌قی خۆماڵی له‌ جووڵه‌یه‌کی دیالێکتیکیدا یه‌کتر ته‌واو بکه‌ن و سوود له‌ ئه‌زموونی یه‌کتر وه‌ربگرن.

”نووسینی ده‌قی شانۆیی نه‌بووه‌ به‌ کلتوور و نه‌یتوانیوه‌ جێگەی خۆی بگرێت.“

ئه‌مڕۆ ساردوسڕییه‌کی زۆر له‌ ناو دونیای هونه‌ریی ئێمه‌دا له‌ ڕووی نه‌بوونی ڕه‌خنه‌وه‌ هه‌یه‌، به‌تایبه‌ت ڕه‌خنه‌ی هونه‌ری و شانۆیی. به ‌جۆرێ ئه‌و هه‌موو کار و نماییشه‌ تێده‌په‌ڕێت که‌س ته‌نها دوو دێڕی له‌سه‌ر ناڵێت، تۆ ئه‌مه‌ بۆ که‌مته‌رخه‌میی هونه‌رمه‌ندان ده‌گێڕیته‌وه‌، که‌ گرینگی به‌ بواری نووسین ناده‌ن یان ئه‌مه‌یش وه‌ک هه‌موو کێشه‌کانی تر په‌تای نه‌بوونی نووسه‌ری ڕه‌خنه‌ی هونه‌رییه‌؟

ده‌بێت ئێمه‌ ئه‌وه‌ باش بزانین، ڕه‌خنه‌ی شانۆیی یان ئه‌ده‌بی له ‌خۆوه‌ دروست نابێت، هه‌ر بۆ نموونه‌، گه‌ر تۆ ڕۆمانی کوردیت نه‌بێت و هیچ ڕۆمانێک نه‌که‌وێته‌ بازاڕه‌وه‌، ڕه‌خنه‌ی ئه‌ده‌بییشت نابێت و که‌س قسه‌ له‌سه‌ر ڕۆمان ناکات. شانۆیش هه‌مان هاوکێشه‌یه‌، ئه‌گه‌ر نماییشی باش پێشکه‌ش نه‌کرێت و شانۆ نه‌بێت و هیچ ڕێپرتوارێکی شانۆیی له‌ئارادا نه‌بێت، بێگومان ڕه‌خنه‌ی شانۆیشمان نابێت. بزووتنه‌وه‌ی شانۆی کوردی سسته‌ و ڕێپۆرتوارمان نییه‌. به‌ڵام ئه‌وه‌ی به‌ڕێزیشت له‌ پرسیاره‌که‌تدا ئاماژه‌ت پێ کردووه‌، ڕاست نییه‌. له‌م یه‌ک دوو ساڵه‌دا، چ له‌ هه‌ولێر و چ له‌ سلیمانی کۆمه‌ڵێک کاری باش پێشکه‌ش کراون و له‌سه‌ریشیان نووسراوه‌ و ته‌نانه‌ت له‌ شوێنه‌ گشتیه‌کاندا دانیشتن و گفتوگۆیشیان له‌سه‌ر کراوه‌. هه‌ندێک قه‌ڵه‌می باشیشمان هه‌یه‌، که‌ له‌ شانۆ ده‌گه‌ن و ئه‌وه‌ی ده‌ینووسن، له‌ خودی پرۆسه‌ شانۆییه‌که‌وه‌ سه‌رچاوه‌ی وه‌رگرتووه‌. من بۆ نموونه‌ چه‌ند ناوێک ده‌ڵێم، که‌ به‌ڕاستی هه‌وڵی جیدییان له‌م بواره‌دا هه‌یه‌: حه‌مه‌سوار عه‌زیز، حەیده‌ر عه‌بدولڕه‌حمان و هه‌ندێک ته‌قه‌لای ڕه‌خنه‌یی نیهاد جامییش.

له‌م ڕۆژانه‌دا، که‌ له‌ سلێمانی مارا/ساد نماییش کرا، چه‌ندین گوتاری ڕه‌خنه‌یی جیدییشی به‌دوای خۆیدا هێنا، هه‌روه‌ها ماوه‌یه‌ک له‌مه‌وبه‌ر، که‌ شوان عه‌توف کارێکی مۆنوداراما، هاوکات شانۆنامه‌ی سێ خوشکی چێخه‌ف هه‌ر له‌ سلێمانی نماییش کران، به‌ هه‌مان شێوه‌ کۆمه‌ڵێک گوتاری ڕه‌خنه‌ییان بەدوای خۆیاندا هێنا. کاری جیدی هه‌میشه‌، کاردانه‌وه‌ی جیدییشی لێ ده‌که‌وێته‌وه‌.

ڕه‌خنه‌گری شانۆیی به‌هایه‌کی گرینگی هه‌یه‌ و ڕۆڵی ئه‌و ته‌نها ئه‌وه‌ نییه‌، وه‌ک ڕاوێژکارێکی به‌سه‌لیقه‌، ڕێنمایی بینه‌ر بکات، تا کارێکی باش ببینن و کارێکی خراپ نه‌بینن. هه‌روه‌ها کاری ڕه‌خنه‌گریش ئه‌وه‌ نییه‌، دوای بینینی نماییشێک خاڵه‌ باش و خراپه‌کان ده‌ستنیشان بکات. ڕه‌خنه‌ی شانۆیی زۆر له‌وه‌ گرینگتر و پرۆسه‌یه‌کی ئاڵۆزتریشه‌. هه‌موو فۆرمه‌کانی هونه‌ر، شانۆ، مۆسیقا، وێنه‌کێشان و تا دوایی، به‌بێ ڕه‌خنه‌ و ڕۆڵی ڕه‌خنه‌، به ‌ڕای من له‌ژێر هه‌ره‌شه‌دایه‌. هونه‌ری مۆسیقا و وێنه‌کێشان به‌ ته‌واوی له‌م بواره‌دا فه‌رامۆش کراون و هیچ شتێک له‌سه‌ر پێشانگا و کۆنسێرته‌ مۆسیقییه‌کان ناوترێت و نانووسێت، به‌ڕاستی ئه‌مه‌ کاره‌ساته‌.

شانۆ هونه‌رێکی گرانه‌، هونه‌رێکه‌ به‌ ئاسانی ناگه‌یته‌ دوا ئه‌نجامه‌کان، ڕه‌خنه‌گری شانۆیش ده‌بێت ئه‌م ڕاستییه‌ بزانێت، ئه‌و توانا و جورئه‌ته‌ی هه‌بێت، په‌رده‌ له‌سه‌ر نه‌ک ته‌نها هه‌ڵه‌کان، به‌ڵکو له‌سه‌ر توانای هونه‌رمه‌نده‌کانیش هه‌ڵماڵێت. باشترین ڕه‌خنه‌گره‌کانی شانۆیش ئه‌وانه‌ن، که‌ ڕۆژانه‌ له‌ هۆڵی پرۆڤه‌کاندا داده‌نیشن و چاودێریی پرۆسه‌ی داهێنان و هه‌نگاو به‌ هه‌نگاوی کاری ئه‌کته‌ر و ڕیژیسۆر ده‌کات. ڕه‌خنه‌گر چاوی سێیه‌م و خوێنه‌ری سێیه‌می نماییشه‌که‌یه‌، دوای ئه‌کته‌ر و ڕیژیسۆر، ئه‌و نماییشەکه‌ ده‌گه‌یه‌نێته‌ ئاستی گه‌شه‌ و ته‌واوی پرۆسه‌ پراکتیکی و کرده‌ییه‌که‌ شی ده‌کاته‌وه‌ و توانای کردنه‌وه‌ی کۆده‌کانی هه‌یه‌. من له‌و بڕوایه‌دام، هه‌ندێک یان چه‌ند ڕه‌خنه‌گرێکی دیاریکراو تا ئاستێکی باش ئه‌و توانایه‌یان هه‌یه‌. بێگومان بینه‌ر یاخود ڕیژیسۆر و ئه‌کته‌ره‌کان چه‌ند هاوڕان له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی ڕه‌خنه‌گر ده‌ینووسێت، ئه‌وه‌ شتێکی تره‌ و گرینگیش نییه‌.

به‌رگی كتێبی تیۆره‌كانی ده‌رهێنانی شانۆیی

ڕه‌خنه‌گری شانۆیی تا چه‌ند پێویستی به‌ تیۆری شانۆ هه‌یه‌ بۆ ئه‌وه‌ی ڕه‌خنه‌گرێکی باش بێت؟ ئایا بنه‌مایه‌کی تیۆری بۆ ڕه‌خنه‌گر پێویسته‌؟

ڕه‌خنه‌گرێکی باشی شانۆیی ده‌بێت له‌ شانۆ بزانێت و له‌ هونه‌ری شانۆ بگات، شانۆ ئه‌ده‌ب نییه‌ و ئه‌و که‌سه‌ی ڕه‌خنه‌ی شانۆیی ده‌نووسێت به‌ شێوه‌یه‌ک له‌ شێوه‌کان پێوه‌ندی به‌ شانۆوه‌ هه‌بێت. کاتی خۆی ئه‌و که‌سانه‌ی ڕه‌خنه‌ی شانۆییان ده‌نووسی که‌سانی پسپۆر نه‌بوون، به‌ڵکو زیاتر ئه‌و که‌سانه ‌بوون، که‌ سه‌رقاڵی ئه‌ده‌ب و ڕه‌خنه‌ی ئه‌ده‌بی بوون، وه‌ک کارێکی ئه‌ده‌بی باسی ناوه‌ڕۆک و بنه‌ما هزرییه‌کان و ده‌قه‌ شانۆییه‌که‌یان ده‌کرد، نه‌ک لایه‌نه‌ کرده‌ییه‌که‌ و ئێستاتیکای شانۆ. له‌ هه‌شتاکانه‌وه‌ ئه‌م ڕێچکه‌یه‌ گۆڕاوه‌ و ئه‌وانه‌ی ڕه‌خنه‌ ده‌نووسن، به‌شێکن له‌ شانۆ و کاره‌ شانۆییه‌کان. من خۆم، به‌رله‌وه‌ی بنووسم، چ وه‌ک ئه‌کته‌ر و چ وه‌ک ڕیژیسۆر کارم کردووه‌، ئه‌زموونی شانۆ و لایه‌نه‌ کرده‌یی و پراکتیکییه‌که‌م گواستووەته‌وه‌ بۆ نێو گوتاره‌ ڕه‌خنه‌یی و شانۆییه‌کان.

تیۆری شانۆیی و شیکردنه‌وه‌ی ده‌ق و تێگه‌یشتن له‌ پێکهێنه‌ره‌کانی تری نماییشی شانۆیی، ڕه‌خنه‌گر له‌ نماییش و سروشتی کاره‌که‌ زیاتر نزیک ده‌کاته‌وه‌ و دیده‌ ئێستاتیکییه‌که‌ی له‌ ڕاڤه‌ی ریژیسۆر و خوێندنه‌وه‌ی نماییشه‌که‌دا ده‌رده‌که‌وێت. ئێمه‌ نامانه‌وێت ڕه‌خنه‌گر ڕیژیسۆ و ئه‌کته‌ر بێت، به‌ڵام پێویسته‌ له‌ کاری ڕیژیسۆر و ئه‌کته‌ر بگات، زانیاری له‌ مێژووی شانۆدا هه‌بێت و له‌ بنه‌ما دراماتۆرگییه‌کانی ده‌ق/نماییش بگات.

ڕه‌خنه‌یش چه‌ندین ڕێباز و ته‌وژمی تایبه‌تمه‌ندیی خۆی هه‌یه‌ و ده‌بێت ڕه‌خنه‌گر بزانێت له‌ چ بنه‌مایه‌کی فه‌لسه‌فی، ده‌روونی، جوانکاری یان هه‌ر ڕیبازێکی تره‌وه‌، نماییشه‌کان ده‌خوێنێته‌وه‌. ئه‌مه‌یش پێویستی به‌ ڕۆشنبیرییه‌کی قووڵ و گشتگیر و هه‌مه‌لایه‌ن هه‌یه‌. له‌به‌ر ئه‌وه‌ ڕه‌خنه‌گرێکی باش به‌بێ بنه‌مایه‌کی تیۆری نابێت به‌ ره‌خنه‌گرێکی باش و هه‌رگیز ناتوانێت کۆد و سیمبۆله‌کانی نماییش بدۆزێته‌وه‌ و نووسینه‌کانیشی بریتی ده‌بێت له‌ داڕشتن و وشه‌ڕیزکردن.

ماى نەیم ئز له‌یلا، ڕۆمانى حیکایه‌ته‌ ئاڵۆزه‌کانى سه‌رگه‌ردانیى مرۆڤ

دیدی من

شاخه‌وان سدیق

له‌ کتێبى دووه‌مى یاده‌وه‌رییه‌کانیدا، ئه‌لبێر کامۆ باس له‌ ڕۆڵى گرنگى نووسه‌ر ده‌کات و ده‌ڵێت: ”ئه‌و یه‌که‌مین شته‌ى نووسه‌ر پێویسته‌ فێرى ببێت، هونه‌رى گۆڕینى ئه‌و شتەیه‌ که‌ هه‌ستى پێ ده‌کات بۆ ئه‌و شته‌ى که‌ ده‌یه‌وێت ئه‌وانى تر هه‌ستى پێ بکه‌ن.” ئه‌گه‌ر به‌ وردى سه‌رنجى ئه‌م گوته‌یه‌ى کامۆ، بده‌ین له‌وه‌ تێده‌گه‌ین که‌ له‌ دیدى ئه‌وه‌وه‌ نووسه‌ر که‌سێکه‌ که‌ جیاوازتر له‌وانی تر له‌ دونیا و ئه‌وه‌ى له‌ناویدا هه‌یه‌ ده‌ڕوانى و دواتر به‌ شێوازی تر ده‌یانگۆڕێت به‌ که‌ره‌سته‌گه‌لێک، که‌ خه‌ڵکانى تری نزیک له‌ ئه‌و بیبینن. واته‌ ئه‌و مرۆڤانه‌ى پێیان دگوترێت نووسه‌ر، مرۆڤگه‌لێکن جیاواز له‌ توێژه‌کانى تر ده‌بینن و تێده‌فکرێن و پرسیار ده‌که‌ن، سوهراب واته‌نى ”چاومان ده‌شۆن و به‌ جۆرێکى که‌ دونیامان پیشان ده‌ده‌نه‌وه‌”. به‌ڵام به‌ بڕواى من بۆ ته‌واوکردنى وێنه‌ گه‌وره‌که‌ى ئه‌م پڕۆسه‌یه‌، به‌ ته‌نیا نووسەر گرنگ نییه‌ و ئه‌وه‌ى ڕووناکى به‌ دیوه‌ گرنگه‌ى ئه‌م بابه‌ته‌ ده‌به‌خشێت، بوونى خوێنه‌ر، به ‌واتاى وه‌رگره‌، چونکه‌ به ‌بڕواى من هیچ تێکستێک چه‌ند به‌هێزیش بێت له‌ واتا و ده‌ربڕیندا، به‌بێ تێگه‌یشتنى خوێنه‌رى هۆشیار هێشتا ناکامڵه‌، وه‌ک ئه‌وه‌ى ڕایمۆند فێده‌رمان ده‌ڵێت: ”هه‌ندێک خوێنه‌ر تێکست پڕ ده‌که‌ن له‌ مانا.” که‌واته‌ بۆ ئه‌وه‌ى به‌ باشى له‌ گۆشه‌یه‌کى دیکه‌وه‌ له‌ ڕێگه‌ى تێکسته‌وه‌ له‌ دونیا بڕوانین و تێبگه‌ین، ده‌بێت هاوکێشه‌ى ”نووسەر+ دیالۆگ + خوێنه‌ر = ڕه‌خنه‌گر” هاوسه‌نگ بکه‌ین، چونکه‌ به‌بێ بوونى ئاماده‌ىی هه‌ر یه‌کێک له‌مانه‌، مومکین نییه‌ تێکست هیچ بایه‌خێکى هه‌بێت، چونکه‌ خوێنه‌رى باش، ده‌بێته‌ ڕه‌خنه‌گرى باش و دووباره‌ مانا به‌ تێکست ده‌به‌خشێته‌وه‌.

لێره‌وه‌ ئه‌گه‌ر بکرێت، وه‌ک خوێنه‌رێک له‌ژێر ڕۆشنایى ئه‌و پێشه‌کییه‌ى سه‌ره‌وه‌دا، ده‌مه‌وێت که‌مێک ده‌رباره‌ى ڕۆمانى مای نەیم ئز له‌یلاى کچه‌ نووسەرى ئێرانى بى‌تا مه‌له‌کووتى بدوێم، که‌ ئه‌م ڕۆمانه‌ به‌رهه‌مى چاپکراوى ئه‌مساڵى بیسته‌مین فێستیڤاڵى گه‌لاوێژه‌ و له ‌لایەن هاوڕێى وه‌رگێڕ، مه‌ریوان هه‌ڵه‌بجه‌یىیه‌وه‌ به‌ زمانێکى پاراو و جوان وه‌رگێڕدراوه‌ته‌ سه‌ر زمانى کوردى. ئه‌م نوسینه‌ش له‌و سۆنگه‌یه‌وه‌یه‌ که‌ ڕۆژانه‌ کتێبگه‌لێکى زۆر له‌ دونیاى ئه‌ده‌بى ئێمه‌دا چاپ و بڵاو ده‌کرێنه‌وه‌ و له‌ ڕه‌فه‌کانى کتێبخانه‌ى کوردیدا به‌ بێده‌نگى ده‌مێننه‌وه‌ و خوێنه‌ران، که‌ به‌ بڕواى من به‌شه‌ گرنگه‌که‌ى ڕۆحى تێکستن، له‌ ئاستیاندا بێده‌نگن. بۆ ئه‌وه‌ى ئه‌م به‌رهه‌مه‌ش دوور بێت له‌ دیوارى ئه‌و بێده‌نگییه‌ ترسناکه‌، پێم خۆش بوو بۆچوونى خۆم ده‌رباره‌ى بنووسم. چونکه‌ هاوڕام له‌گه‌ڵ قسه‌که‌ى ڕۆماننووس ئه‌مبرتۆ ئیکۆدا، که ‌ده‌ڵێت: “خوێنه‌ر ته‌نیا ئه‌و که‌سه‌ نییه‌ که‌ کتێبێک ده‌گرێت به‌ ده‌سته‌وه‌ و چاوه‌ڕوانى نووسەره‌که‌ ده‌کات شتێکى پێ بڵێت، به‌ڵکو هێزێکه‌ له‌ پڕۆسه‌ى به‌خشینى مانا و تێپه‌ڕاندنى ئاسۆکانى نووسەردا به‌شداره‌، خوێنه‌ر ئه‌و مانایانه‌ ده‌دۆزێته‌وه‌ که ‌له‌ سنوورى خه‌یاڵى نووسەر تێده‌په‌ڕن، واته‌ که‌سێک نییه‌ ئیشى ته‌نیا وه‌رگرتن بێت، به‌ڵکو که‌سێکه‌ خۆى به‌ سه‌رچاوه‌ى ته‌فسیر و تێڕوانین ده‌بینێت.”

ئه‌م ڕۆمانه‌ باسکردنه‌ له‌ چیرۆکى ژیانى مرۆڤگه‌لێک، که‌ به ‌نه‌وه‌ى بینه‌رى ساته‌کانى شکست و بێهیواىی شۆڕشى گه‌لانى ئێران له‌ ساڵانى هه‌شتاکانى سه‌ده‌ى ڕابردوودا ناو ده‌برێن، ئه‌و شۆڕشه‌ى که ‌پاش ئازار و مه‌ینه‌تییه‌کان، ئێرانییه‌کان دژى سیستمى شانشینى و هێنانه‌کایه‌ى حکومه‌تێکى نوێ‌ به‌ هیواى باشتربوونى ژیان ئه‌نجامیان دا، به‌ڵام وەک‌ زۆرێک له‌ شۆڕشه‌کانى ترى دونیا و به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ شۆڕش و ئامانجه‌کانى بۆ زۆرێک له‌ ئێرانییه‌کان له‌و وڵاته‌دا ده‌بێته‌ دۆزه‌خ، ئه‌ویش دواى پێکدادانى گرووپه‌ چه‌پ‌ و ڕاستڕه‌وه‌کان و له‌سێداره‌دانى هه‌زاران لاوى ئازادیخواز به ‌ناوی تۆمه‌تى جۆراوجۆره‌وه‌، که‌ ئه‌مه‌ش واى کرد کۆچى به‌لێشاوى ئیرانییه‌کان بۆ تاراوگه‌ ده‌ست پێ بکات و جارێکى تر نیشتمان بۆ زۆرێک له‌وان ببێته‌وه‌به‌ زیندانێکى گه‌وره‌، وه‌ک ئه‌وه‌ى به‌ختیار عه‌لییش له‌ گوتارێک ده‌رباره‌ى شۆڕش پێى وایه‌ ”مێژووى مرۆڤایه‌تى هیچ نییه‌، جگه‌ له‌ قه‌سابخانه‌یه‌کى گه‌وره‌ به ‌ناوى شۆڕشه‌وه‌”. له‌م ڕۆمانه‌شدا خانمى مه‌له‌کووتى باس له‌ چیرۆکى ژیانى پڕ له‌ نه‌هامه‌تیى هه‌ندێک له‌و هاوڵاتییه‌ ئێرانییه‌ تاراوگه‌نشینانه‌ى وڵاتى ئه‌مەریکا ده‌کات، که‌ خه‌م و دوورییه‌کانى غوربه‌ت، هه‌ناوى که‌رت و په‌رت کردون و یاده‌وه‌رى ته‌نگى پێ هه‌ڵچنیون، به‌ جۆرێک که‌ له‌ چه‌ند شوێنێکى ڕۆمانه‌که‌دا هه‌ندێک له‌ کاره‌کته‌ره‌کان له‌ خۆونکردن نزیک ده‌بنه‌وه‌، تا ده‌گاته‌ ئه‌وه‌ى سه‌رئه‌نجام یه‌کێک له‌ کاره‌کته‌ره‌ سه‌ره‌کییه‌کانى ڕۆمانه‌که‌ خودکوژى ده‌کات و له‌سه‌ر پردێکه‌وه‌ خۆى هه‌ڵده‌داته‌ خواره‌وه‌ و کۆتاىی به‌ ژیانى خۆى دەهێنێت.

به‌گشتى ڕۆمانه‌که‌ یاریکردنێکه‌ له‌ نێوان هه‌ردوو بلۆکى ڕۆژهه‌ڵات و ڕۆژئاوا و هه‌وڵێکه‌ بۆ پیشاندانه‌کانى نائومێدییه‌کانى ئینسان، که‌ ئه‌گه‌ر بیه‌وێت له‌ هه‌ر کوێیه‌کى ئه‌م دونیایه‌دا بژى.

[playbuzz-item url=”//www.playbuzz.com/didimn10/1-19-2017-11-47-52-pm” info=”false” shares=”false” comments=”false” recommend=”undefined”]

له‌ ڕاستیدا و بۆ من وه‌ک خوێنه‌رێک، چیرۆکی ئه‌م ڕۆمانه‌ حیکایه‌تێکى ساده‌وساکار و ئاسایى بوو، وه‌ک زۆرێک له‌ چیرۆکى ئه‌و ڕۆمانانه‌ى که ‌ڕۆژانه‌ ده‌یانبینین و ده‌یانخوێنینه‌وه‌، به‌ڵام ئه‌وه‌ى جێگەى بایه‌خ و له‌سه‌روه‌ستانه‌ له‌م ڕۆمانه‌دا، بوونى ته‌کنیکى به‌هێزى گێڕانه‌وه‌ و زمانه‌ ئاستبه‌رزه‌که‌یه‌تى، که‌ بووه‌ته‌ هۆى جوان و به‌هێز داڕشتنى ڕسته‌کان و به‌ستنه‌وه‌یان به ‌یه‌که‌وه‌، ئه‌مه‌ش به‌هاوکارى و بوونى شیعرییه‌ت له‌ ساتى گێڕانه‌وه‌ى ڕووداوه‌کاندا، که‌ به دیلۆگى پینگ پۆنگى کورت و خێرا ڕسته‌کانى داڕێژاون، ئه‌ویش به‌ جۆرێک له‌ کاتى خوێنه‌وه‌دا هه‌ر ده‌ڵێى کورته‌چیرۆک ده‌خوێنیته‌وه‌، نه‌ک ڕۆمان. که‌ به‌ بڕواى من ئه‌مانه‌ش بۆ ئه‌وه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌، که‌ ئه‌م خانمه‌ نووسەره‌ خۆى هه‌م شانۆکار و شیعرنووسه‌ و کاریگه‌ریى خوێندنه‌وه‌ى چیرۆکی جیهانییشى له‌سه‌ره‌، که‌ به‌ ئاسانى له ‌کاره‌که‌یدا هه‌ستى پێ ده‌که‌رێت، به‌تایبه‌ت چیرۆکه‌کانى نووسەران هەمە‌نگواى ئه‌مەریکى و چیخۆفى ڕووسى. ئه‌م ڕۆمانه‌ له‌ ڕووى ته‌کنیکه‌وه‌ دابه‌ش کراوه‌ به‌سه‌ر حه‌ڤده‌ به‌شى جیاواز و سه‌ربه‌خۆدا، به‌ جۆرێک هه‌ر به‌شه‌ى ده‌توانرێت وه‌ک چیرۆکێکى سه‌ربه‌خۆى ڕووداوئامێز مامه‌ڵه‌ى له‌گه‌ڵدا بکرێت، واته‌ له‌م ڕۆمانه‌دا له‌ هه‌ر به‌شێکه‌وه‌ بته‌وێت ده‌ست به‌ خوێندنه‌وه‌ بکه‌یت ده‌توانیت و تێماى سه‌ره‌کیى ڕۆمانه‌که‌ تێک ناچێت. ئه‌م ڕۆمانه‌ سێ‌ گێڕەره‌وه‌ى سه‌ره‌کیى هه‌یه‌ و ده‌نگى هه‌ر یه‌کێک له‌و حیکایه‌تخوانانه‌ش سه‌ربه‌خۆ و جیاوازن، به‌ جۆرێک هه‌ر یه‌کێک له‌وانه‌ به‌ جۆرێکى جیا و تایبه‌ت چیرۆک و ڕووداوه‌کانى خۆى و به‌ شێوه‌ى گرێچنى تایبه‌ت به‌ خۆى چیرۆکه‌که‌ى ده‌گێرێته‌وه‌. ئه‌مه‌ش نیشانده‌رى توانا و لێهاتوویى و شاره‌زایی نووسەره‌ له‌ چۆنێتىی نوسینى ڕۆمان و شێوازه‌کانى له‌مڕۆدا.

بێگومان هه‌موو به‌رهه‌مێکى ئه‌ده‌بى چه‌ند به‌بایه‌خ و گرنگیش بێت، هێشتا به‌ ئه‌ندازه‌ى ئه‌وه‌ش لایه‌نى دیکه‌ ده‌مێنێته‌وه‌ بۆ قسه‌کردن ده‌رباره‌ى هه‌ندێک خاڵی لاواز تیایدا. به ‌بڕواى من ئه‌مه‌ش یه‌کێکه‌ له‌ جوانییه‌کانى ئه‌ده‌ب، که‌ گۆشه‌نیگاى زۆر و جیاوازى بۆ بینین هه‌یه‌. من له‌ خوێندنه‌وه‌ى ئه‌م ڕۆمانه‌دا، به‌ر ئه‌م خاڵانه‌ى خواره‌وه‌ که‌وتم، که‌ ناکرێت بگوترێت که‌موکورتین له‌ کاره‌که‌دا: ‌

یه‌که‌م: زۆرێک له‌ ڕووداوه‌کانى ناو ڕۆمانه‌که‌ ئاڵۆزن، به‌ جۆرێک ئه‌گه‌ر خوێنه‌رى شاره‌زا نه‌بێت، ڕه‌نگه‌ ئاسان نه‌بێت هه‌ندێک ڕووداو کاره‌کته‌ر به ‌ئاسانى بۆت جیا بکرێته‌وه‌، که‌ ڕه‌نگه‌ ئالۆزىی گێڕانه‌وه‌که‌ نووسەر له‌ خزمه‌ت ته‌کنیکه‌که‌ى به‌کارى هێنابێت، به‌ڵام سه‌رئ ه‌نجام هه‌رچۆنێک بیت خوێنه‌ر توشى مه‌له‌ل ده‌کات.

دووه‌م: ته‌واوى ڕۆمانه‌که‌ به‌ نه‌فه‌سى شانۆیى نووسراوه ‌و که‌متر نووسەر توانیویەتى خۆى له‌ وێنه‌ى درامایى بپارێزێت، که‌ ده‌کرا باشتر و له‌ ڕێگه‌ى دیالۆگى کاره‌کته‌ره‌کانه‌وه‌ خۆى له‌م حاڵه‌ته‌ بپاراستایه‌ و زیاتر له‌ سینه‌ما نزیک بکه‌وتایه‌ته‌وه.‌

سێیه‌م: ئه‌گه‌رچى ڕۆمانه‌که‌ له‌ وڵاتى فه‌ڕه‌نسا و دوور له‌ سانسۆر چاپ کراوه‌، به‌ڵام له‌ زۆرێک له‌ دیمه‌نه‌ ئیرۆتیکییه‌کاندا، نووسەر خۆى سانسۆرى کردووه ‌و هه‌قى ته‌واوى به‌ گێڕانه‌وه‌ى ساته‌کانى ڕووداوه‌که‌ نه‌داوه‌ و شه‌رمێکى زۆر به‌ نووسینه‌که‌وه‌ له‌و ساتانه‌دا دیاره‌، که‌ خوێنه‌ر به‌ ئاسانى هه‌ست ده‌کات نووسەر خۆى سانسۆر و ڕێگره‌ له‌ به‌رده‌م گێڕەرەوەی حیکایه‌ته‌کاندا بۆ باشتر ته‌عبیرکردنى ئه‌و ساتانه.

 چواره‌م: ئه‌گه‌رچى ڕۆمانه‌که‌ باسکردنه‌ له‌ نائومێدى و نه‌هامه‌تییه‌کانى مرۆڤ به‌ هه‌ردوو ڕه‌گه‌زه‌که‌یه‌وه‌، به‌ڵام ساته‌ تراژیدییه‌کانیش له‌م ئیشه‌دا زۆر نه‌رمونیان گێڕاونه‌ته‌وه‌ به‌ زمانێکى ته‌واو کچانه‌، که‌ به‌ بڕواى من نووسەر له‌ کاتى قسه‌کردنى کاره‌کته‌ره‌ پیاوه‌کاندا نه‌ىتوانیوه‌ له‌ کچبوونى خۆى ده‌رباز ببێتن، بۆیه‌ له‌ کاتى خوێنه‌وه‌ى ڕۆمانه‌که‌دا یه‌کڕاست به‌ر نووسین به‌ زمانى فێمینستیانه‌ ده‌که‌ویت.

هاشم ئەحمەدزادە له‌ کتێبى جیهانى ڕۆماندا پێى وایه‌: ”ڕۆمان له‌جیاتىی نوێنه‌رایه‌تیکردنى هه‌موو جیهان، ته‌نیا ڕووناکى ده‌به‌خشێته‌ سه‌ر هه‌ندێک خاڵ بۆ ده‌ستڕاگه‌یشتن به‌ جیهان”.” له‌ ئێستادا و به‌گشتى مرۆڤ له‌ هه‌ر شوێنێکى ئه‌م زه‌وییه‌دا بێت و هه‌رچۆنێک بژى، بێهیواییه‌کى گه‌وره‌ بیرکردنه‌وه‌ى ته‌نیوه‌، بۆیه‌ زۆر جار به‌م سه‌رده‌مه‌ ده‌گوترێت چاخى مرۆڤه‌ نائومێده‌ گه‌وره‌کان. له‌م ڕۆمانه‌شدا نووسەر هه‌وڵی داوه‌ باس له‌ ئێستاى دۆخى مرۆڤ له‌ دوو جه‌مسه‌ری دونیادا بکات و بیبه‌ستێته‌وه‌ به‌ دوو کلتوورى جیاوازەوه‌، ئه‌ویش به‌ پیشاندانى ئه‌و نائومێدییه‌ قووڵه‌ى که‌ له‌ ڕۆح و جسته‌ى مرۆڤدا، سه‌ره‌ڕاى بوونى ته‌کنه‌لۆژیا و پێشکه‌وتن، مۆدێرنه‌ دروستى کردوون. نووسەر ده‌یه‌وێت له‌ ڕێگه‌ى ئه‌م ڕۆمانه‌وه‌ باس له‌ نه‌هامه‌تییه‌کانى شۆڕش و خه‌مه‌کانى مرۆڤ له‌ ئاواره‌بوون و ته‌نیایى غوربه‌ت بکات، باس له‌ عیشق و ته‌نیایى و جیابوونه‌وه‌ و هه‌ستانه‌وه‌ى دواترى دواى شکست، باس له‌ ونبوونى مرۆڤ له‌ شاره‌ گه‌وره‌کاندا ده‌کات، که‌ چۆن جۆرێکه‌ مرۆڤ بووەته‌ ڕۆبۆتێکى گه‌وره‌ و له‌ قەڵەباڵغترین جێگەدا هه‌ست به‌ ته‌نیاىی گه‌وره‌ ده‌کات، به‌ جۆرێک ئه‌گه‌ر هۆشیارى نه‌بێت، ئه‌سته‌مه‌ به ‌ئاسانى خۆى بدۆزێته‌وه‌، نووسەر بۆ ده‌ربڕین و داڕشتنى هه‌موو ئه‌مانه‌ش زمانێکى ته‌واو پڕله‌ هارمۆنیاى موزیکی به‌کارهێناوه‌، که‌ خوێنه‌ر په‌ره‌گراف‌په‌ره‌گراف به‌دواى خۆیدا ڕاده‌کێشێت. بۆیه‌ به‌ بڕواى من خوێندنه‌وه‌ى ئه‌م ڕۆمانه‌ بۆ خوێنه‌رانى ئێستاى ئێمه‌ گرنگه‌، چونکه‌ ڕۆمانه‌که‌ جگه‌ له‌ ته‌کنیکه‌ به‌رزه‌که‌ى، خاوه‌نى چیرۆکێکیشه‌ که‌ تا ڕاده‌یه‌ک له‌ ژیانى ئێستاى زۆربه‌مانه‌وه‌ نزیکه‌، وه‌ک نووسەریش خۆى ده‌رباره‌ى ئه‌م ڕۆمانه‌ ده‌ڵێت: ”بۆ نوسینى ئه‌م کتێبه‌ خۆم ده‌سووتام و وشه‌کانى ڕۆمانه‌که‌ یه‌ک‌یه‌ک داده‌گیرسان.”

من به‌هیوام له‌م نووسینه‌مدا ناهه‌قیم له‌ گێڕانه‌وه‌ى تیکسته‌که‌ نه‌کردبێت و خۆتان به‌ خوێندنه‌وه‌ى چێژى ڕاسته‌قینه‌ له‌ ڕۆمانه‌که‌ وه‌ربگرن و ئه‌م نووسینه‌ى منیش ته‌نیا وه‌ک ناساندێکى کورت چاو لێ بکه‌ن.

 سوپاس بۆ وه‌رگێڕى ئه‌زیز مه‌ریوان هه‌ڵه‌بجه‌یی، له‌پاى ئه‌و وه‌رگێڕانه‌ جوانه‌ به‌و زمانه‌ پاراوه‌ و ناساندنمان به‌م به‌رهه‌مه‌ ناوازه‌یه‌. به‌هیوام له‌ داهاتوودا به‌رهه‌مى زیاترى بی‌تا مه‌له‌کووتى بخوێنینه‌وه.‌

گفتوگۆ لەگەڵ سەلاحەدین بایەزیدی دەربارەی وەرگێڕان

دیدی من – شاخەوان سدیق

سەلاحەدین بایه‌زیدى یه‌کێکه‌ له‌ وه‌رگێره‌ ناسراو دیاره‌کانى ئه‌م ساڵانه‌ى دوایى ناو دونیاى وه‌رگێڕانى کوردى و خاوه‌نى چه‌ندین کتێبى وه‌رگێڕدراوه‌ له‌ زمانە جیاوازەکانەوە بۆ کوردى، تایبه‌ت به‌ پرۆسه‌ى وه‌رگێڕان و تایبه‌تمه‌ندیه‌کانى ئه‌م دیداره‌مان له‌گه‌ڵ ساز دا.

سەڵاحەدین بایەزیدی وەرگێڕ لەگەڵ شاخەوان سدیق

بارگاس یۆسا ده‌ڵێت: “وه‌رگێڕه‌کان شکستخواردووه‌کانی ناو دونیای ئه‌ده‌بن.” واته‌ ئه‌وانه‌ی نه‌یانتوانیوه‌ ببنه‌ ئه‌دیبی باش، ڕوویان کردووەته‌ وه‌رگێڕان و بونه‌ته‌ وه‌رگێڕی باش، ئه‌م بۆچوونه‌ به‌ بڕوای تۆ تا چه‌ند ڕاسته‌؟ تۆ بۆ ده‌ستت کرد به‌ وه‌رگێڕان؟

به‌ ڕای من وه‌رگێڕان تا ڕاده‌یه‌ک کۆسپه‌ له‌ به‌ر ده‌م ئه‌وه‌ی ببیته‌ ئه‌دیبێکی باش، چونکه‌ ئیتر ناتوانی وه‌ک پێویست کات بۆ نووسینی خۆت ته‌رخان بکه‌یت. له‌ نووسیندا تووشی وه‌سوه‌سه‌ت دەبیت، چونکه‌ ئیدی به‌ هه‌ر ده‌قێک ڕازی نابیت. یان ده‌نا ڕێگر ده‌بێت له‌ به‌رده‌م ئه‌وه‌ی ستایلێکی نووسینی تایبه‌ت به‌ خۆت بدۆزیته‌وه‌. ئه‌گه‌ر وه‌رگێڕان بوو به‌ خولیا، به‌رده‌وام هه‌ست ده‌که‌یت کاری وه‌رگێڕانت زۆره‌ و ده‌کرێت بیرۆکه‌کانی خۆت وه‌لاوه‌ بنێیت و دواتر کاریان له‌ سه‌ر بکه‌یت. هه‌تا له‌ وه‌رگێڕاندا پڕکارتر بیت، له‌ نووسیندا ته‌وه‌زه‌لتر ده‌بیت. ئه‌و کاته‌ی که‌ بۆ وه‌رگێڕانی ته‌رخان ده‌کرێت، ئه‌گه‌ر بێت و بۆ ده‌قێکی خۆت ته‌رخان بکرێت، بێگومان چه‌نده‌ش له‌ سه‌ره‌تادا لاواز بێت، به‌پێی ئه‌زموون ده‌گۆڕدرێت و شتێکی پوختی لێ ده‌رده‌چێت. محه‌مه‌دی قازی و ئیبراهیمی یوونسی له‌و دوو وه‌رگێڕه‌ پڕکاره‌ به‌ ڕه‌چه‌ڵه‌ک کوردانه‌ن که‌ خزمه‌تی ئه‌ده‌بی فارسییان کردووه‌ و سه‌لماندوویانه‌ که‌ ده‌کرا ئه‌دیبی باش بن. محه‌مه‌دی قازی به‌ ڕۆمانی زارا و بیره‌وه‌رییه‌کانی وه‌رگێڕێک و ئیبراهیم یوونسییش به‌ چه‌ند ڕۆمانێکی وه‌ک دادا شیرین و نزا بۆ ئارمێن. له‌ لایه‌کی تره‌وه‌، وه‌ک چۆن کاری وه‌رگێڕان ڕه‌نگه‌ زه‌بر له‌ نووسین و داهێنان بدات، ئه‌وه‌نده‌ش ئه‌دیببوون بۆی هه‌یه‌ زیانی بۆ وه‌رگێڕان هه‌بێت. له‌وانه‌یه‌ ئه‌دیبێکی باش وه‌رگێڕێکی باش نه‌بێت. ستایل و سه‌لیقه‌ی خۆی به‌ سه‌ر ده‌قه‌ وه‌رگێڕدراوه‌که‌دا بسه‌پێنێت. بۆدلێر شاعیر و نووسه‌رێکی به‌ناوبانگی فه‌ڕه‌نسییه‌، هاوکات له‌ ئینگلیزییشه‌وه‌ کاری وه‌رگێڕانی کردووه‌، له‌وانه‌ قه‌له‌ڕه‌شه‌که‌ی ئێدگار ئالێن پۆی کردووەته‌ فه‌ڕه‌نسی، به‌ڵام به‌ ڕای زۆربه‌ی ڕه‌خنه‌گران وه‌رگێڕانێکی بۆدلێرییانه‌یه‌، ئه‌وه‌نده‌ی له‌ ده‌قه‌که‌دا بۆدلیر ده‌بینرێت، ئێدگار ئالێن پۆ نابینرێت. له‌ کوردییشدا نموونه‌ی وامان هه‌یه‌، وه‌رگێڕانی شیعره‌کانی خه‌ییام له‌ لایه‌ن مامۆستا هه‌ژاره‌وه‌، وه‌رگێڕانێکی هه‌ژارانه‌یه‌. ئه‌وه‌نده‌ی هه‌ژار ده‌بینرێت خه‌ییام نابینرێت.

سه‌باره‌ت به‌ به‌شی دووه‌می پرسیاره‌که‌شت، ده‌بێت بڵێم ئه‌و حه‌زه‌ گه‌وره‌یه‌ی بۆ خوێندنه‌وه‌ی ڕۆمان و ئه‌ده‌بی جیهانی هه‌مبوو خولیای وه‌رگێڕانی له‌ مندا به‌دی هێنا. یه‌که‌م به‌رهه‌می چاپکراوم وه‌رگێڕانی کورته‌چیرۆکێکی ته‌نز بوو له‌ زمانی فارسییه‌وه‌، که‌ کاتی خۆی له‌ گۆڤاری سروه‌دا بڵاو بووهوە‌. دواتر به‌ شێوه‌ی جۆراوجۆر درێژه‌م به‌ کاری وه‌رگێڕان دا و له‌ ماوه‌ی پازده‌ ساڵی ڕابردوو، له‌ هیچ هه‌لومه‌رجێکدا وازم لێ نه‌هێناوه‌ و لێی پاشگه‌ز نه‌بوومه‌ته‌وه‌.

هه‌میشه‌ دهگ‌وترێت وه‌رگێڕان نووسینه‌وه‌ی ده‌قێکی نوێیه‌ له‌ لایه‌ن که‌سی وه‌رگێڕه‌وه‌، ئێوه‌ چۆن له‌مه‌ ده‌ڕوانن؟ پێتان وایه‌ وه‌رگێڕان ده‌توانێت ڕۆحی زیندووی تێکسته‌کان بگوازێته‌وه‌؟

وه‌رگێڕان نووسینه‌وه‌ی ده‌قێکی نوێ نییه‌، به‌ڵام هیچی له‌ نووسین که‌متر نییه‌، بۆیه‌ش وه‌رگێڕ ده‌بێت له‌ هه‌مان کاتدا نووسه‌ر بێت. به‌ڵام قه‌ڵه‌می وه‌رگێڕ وه‌ک هیی نووسه‌ر قه‌ڵه‌مێکی ئازاد و ڕه‌ها نییه‌، کۆمه‌ڵێک سنوور و چوارچێوه‌ی دیاریکراوی هه‌یه‌. لێره‌دا، وه‌رگێڕ ده‌توانێت به‌رگێکی نوێ به‌ باڵای ده‌قدا ببڕێت. بۆ نموونه‌ ئه‌گه‌ر ڕۆمانێکی وه‌رگێڕدراوت خوێنده‌وه‌ و هه‌ستت کرد که‌سایه‌تییه‌کانی ناو ڕۆمانه‌که‌ جلی کوردییان له‌ به‌ردایه‌ یان فه‌زای گوند و شوێنێکی نیشتمانی خۆت له‌ مێشکتدا وێنا بوو یان ده‌نا هه‌ست بکه‌ی که‌سه‌کان به‌ کوردی قسه‌ ده‌که‌ن، ئه‌وه‌ بزانه‌ ڕۆحی زیندووی تێکسته‌که‌ گوازراوه‌ته‌وه‌.

ئێستا له‌ کوردستان پڕۆسه‌ی وه‌رگێڕان له‌ زمانی دووه‌م و سێیه‌مه‌وە ده‌کرێت، پێتان وایه‌ ئه‌م جۆره‌ وه‌رگێڕانه‌، وه‌رگێڕانی زیندوو بێت؟ ئایا تا چه‌ند ده‌قه‌که‌ جوانیی خۆی ده‌پارێزێت له‌م جۆره‌ وه‌رگێڕانانه‌دا؟

په‌یوه‌ندیی به‌وه‌وه‌ هه‌یه‌ ئه‌و زمانه‌ دووه‌م و سێیه‌مه‌ کام زمانن. ئه‌گه‌ر ئه‌م زمانه‌ دووه‌مه‌ زمانێکی ئه‌ورووپی بێت، به‌ ڕای من گۆڕانکارییه‌کی زۆر گه‌وره‌ ڕوو نادات، زۆر به‌ دڵنیاییه‌وه‌ ده‌توانیت پشت به‌ وه‌رگێڕانێکی ئینگلیزی ببه‌ستیت که‌ له‌ هه‌نگاری یان یۆنانییه‌وه‌ کراوه‌، یان وه‌رگێڕانێکی فه‌ڕه‌نسی که‌ له‌ پورتوگالی و ئیسپانییه‌وه‌ کراوه‌، چونکه‌ گۆڕانکاری به‌سه‌ر وشه‌کاندا نایه‌ت، ستروکتوری ده‌ق ناگۆڕدرێت. هه‌ڵبه‌ت دیسان ئه‌گه‌ر له‌ زمانی یه‌که‌مه‌وه‌ بێت باشتره‌، به‌ڵام هه‌ندێک زمان هه‌ن، له‌وانه‌یه‌ له‌ هه‌موو نه‌ته‌وه‌ی کورددا یه‌ک دوو ئه‌دیب ئاشنای نه‌بێت، بۆیه‌ به‌ ناچاری له‌ زمانی دووه‌مه‌وه‌ ده‌بێ وه‌ربگێڕدرێن. ئه‌و پاشاگه‌ردانییه‌ی له‌مه‌ڕ وه‌رگێڕان له‌ لای خۆمان و جیرانه‌کانمان هه‌یه‌، لێره‌ نییه‌ یان کێشه‌کان له‌و ڕووه‌وه‌ به‌ ڕاده‌یه‌ک چاره‌سه‌ر کراون که‌ ئیتر نابینیت باسی لێوه‌ بکرێت. به‌ڵام بۆ زمانی فارسی وا نییه‌ که‌ سه‌رچاوه‌یه‌کی گرنگه‌ بۆ وه‌رگێڕه‌ کورده‌کان. ناتوانیت متمانه‌ به‌ هه‌ر وه‌رگێڕێکی فارس بکه‌یت. فه‌وزایه‌کی گه‌وره‌ له‌ وه‌رگێڕانی فارسیدا هه‌یه‌. ئیتر وای لێ هاتووه‌ هیچ سنوورێکی ئه‌خلاقی ناناسێت. من ڕۆمانێکی وه‌رگێڕدراوی فارسیم خوێنده‌وه‌ وه‌رگێڕه‌که‌ی وشه‌ی ”به‌راز”ی له‌ ناو کتێبه‌که‌دا کردبوو به‌ ئاژه‌ڵ، ئاژه‌ڵه‌کان. له‌ زۆر جێدا، پێش ئه‌وه‌ی وه‌زاره‌تی ڕۆشنبیریی حکومەتی ئێران کاره‌کانیان سانسۆر بکا، بۆ خۆیان سانسۆری ده‌که‌ن بۆ ئه‌وه‌ی به‌رهه‌مه‌ وه‌رگێڕدراوه‌کانیان بڵاو ببێته‌وه‌. ئه‌مه‌ ته‌نیا نموونه‌یه‌کی بچووکه‌ له‌ سانسۆرێک که‌ وه‌رگێڕ به‌سه‌ریدا سه‌پاوه‌ یان دڵخوازانه‌ کردوویه‌تی و زۆریش بێمانایه‌. ئیتر بمێنێته‌وه‌ ئه‌وه‌ی ده‌قه‌کان ده‌فارسێندرێن، ئیدیۆم و ده‌سته‌واژه‌کان ده‌گۆڕدرێن. هه‌ست ده‌که‌م له‌ نێوان زمانی فارسی و عه‌ره‌بیدا پتر ده‌توانیت پشت به‌ زمانی عه‌ره‌بی ببه‌ستیت و ڕه‌نگه‌ ئه‌گه‌ر هه‌ر ناچار بیت وه‌رگێڕانێکی ده‌ستی دوو و سێ بکه‌یت، له‌ عه‌ره‌بییه‌وه‌ بێت که‌موکوڕیی که‌متر بێت.

ئه‌و بنه‌ما سه‌ره‌کییانه‌ چین که‌ ده‌بێت له‌ که‌سی وه‌رگێڕدا هه‌بن، ئایا زانینی زمانێک به‌ ته‌نیا ده‌توانێت وا له‌ مرۆڤ بکات توانای وه‌رگێڕانی تێکسته‌کانی هه‌بێت؟ وه‌رگێڕان پیشه‌یه‌ یان زانسته‌ یان هونه‌ره‌؟

وه‌رگێڕان له باشووری کوردستان هێشتا نه‌بووەته‌ پیشه‌ یان زانست و زیاتر هونه‌ر یان خولیا و حه‌زێکی تاکه‌که‌سییه‌. پیشه‌ نییه‌، چونکه‌ ده‌توانم بڵێم هه‌موو وه‌رگێڕێکی کورد له‌ په‌راوێزی ژیانی ڕۆژانه‌دا کاری وه‌رگێڕان ده‌کات، بۆ بژیویی ژیان ناچاره‌ په‌نا بۆ کاری تر ببات و وه‌ختی پشوو و حه‌سانه‌وه‌ی بۆ وه‌رگێڕان دابنێت. وه‌رگێڕانی کوردی له‌ په‌راوێز و به‌ ماندوویی ده‌کرێتت و له‌وانه‌یه‌ ئه‌وه‌ش به‌ نۆره‌ی خۆی کاریگه‌ریی له‌ سه‌ر کوالیتی وه‌رگێڕان هه‌بێ. نه‌بووەته‌ زانستیش، چونکه‌ کۆڕ و ناوه‌ندی تایبه‌ت به‌ وه‌رگێڕان دروست نه‌بوون و وه‌رگێڕی کورد به‌ هه‌وڵی خۆی، خۆی پێده‌گه‌یه‌نێت و ده‌رچووی زانکۆ یان ناوه‌ندێکی تایبه‌ت به‌ وه‌رگێڕان نییه‌. دواتر به‌رهه‌می وه‌رگێڕدراویش، نه‌ به‌ باش و نه‌ به‌ خراپ قسه‌ی له‌سه‌ر ناکرێت و هه‌ڵناسه‌نگێنرێت.

سه‌باره‌ت به‌ وه‌رگێڕانێکی باش و سه‌رکه‌وتووش، به‌ بۆچوونی من زانین و شاره‌زابوون به‌سه‌ر زمانی ده‌ستپێک و زمانی مه‌به‌ستدا مه‌رجه‌، به‌ڵام به‌ ته‌نیا به‌س نییه‌. وه‌رگێڕ ده‌بێت له‌و بواره‌دا ئاگەدار بێت که‌ کاری له‌سه‌ر ده‌کا. دیاره‌ ئه‌مڕۆکه‌ ئه‌نته‌رنێت له ‌چاو ڕابردوو ده‌رفه‌تێکی زیاتری بۆ وه‌رگێڕه‌کان ڕه‌خساندووه‌ و له‌ هه‌ندێک ڕووه‌وه‌ ئاسانکاریی بۆ کردوون. بۆ نموونه‌ وه‌رگێڕێک زۆر به‌ سانایی ده‌توانێت سه‌باره‌ت به‌ فه‌رهه‌نگ و نه‌ریتی ناوچه‌یه‌ک  یان سه‌باره‌ت به‌ ناو، شوێن، که‌سه‌کان و زۆر شتی تر زانیاری به‌ده‌ست بێنێت. هه‌ڵبه‌ت ئه‌مه‌ له‌ پێشخستنی توانا و ده‌سه‌ڵاتی وه‌رگێڕدا به‌و شێوه‌یه‌ ده‌ور نابینێت و ته‌نیا ده‌توانێت کێشه‌ ته‌کنیکییه‌کانی چاره‌سه‌ر بکات.

وه‌رگێڕان ده‌توانێت چ ڕۆڵێک له‌ به‌ره‌وپێشه‌وه‌بردنی کتێبخانه‌ی کوردیدا بگێڕێت؟ بۆ هه‌وڵ نه‌دراوه‌ وه‌رگێڕانی پێچه‌وانه‌ بکه‌ن، واته‌ به‌رهه‌مه‌ کوردییه‌کان وه‌ربگێڕنه‌ سه‌ر زمانه‌ بیانییه‌کان؟ پێتان وا نییه‌ له‌ ئێستادا ئه‌وه‌ پێداویستییه‌کی گه‌وره‌یه‌؟

وه‌رگێڕان ڕه‌فه‌ به‌تاڵه‌کانی کتێبخانه‌ی کوردی داده‌گرێت و ڕه‌فه‌ی نوێی پێوه‌ زیاد ده‌کات، نه‌ته‌وه‌یه‌ک چه‌نده‌ش خاوه‌نی کتێب و نووسه‌ر بێت، دیسان پێویستی به‌ وه‌رگێڕانه‌. خاڵی سه‌رنجڕاکێش ئه‌وه‌یه‌ ئه‌و نه‌ته‌وانه‌ی خاوه‌نی زۆرترین کتێب و ده‌وڵه‌مه‌ندترین زمانن، زیاتر له‌وانی دیکه‌ گرنگی به‌ وه‌رگێڕان ده‌ده‌ن و له‌و بواره‌وه‌ چالاکترن. کتێبی وه‌رگێڕدراویان له‌ هیی نووسراو پتره‌. وه‌رگێڕان، ده‌توانێت به‌ هانای کتێبخانه‌ی کوردییه‌وه‌ بێت، ده‌وڵه‌مه‌ندی بکات و ڕه‌نگ و بۆی پێ ببه‌خشێت. ده‌توانێت له‌ داهێنان و نوێگه‌ریدا ڕۆڵێکی به‌رچاو بگێڕێت.

له‌ وه‌رگێڕانی پێچه‌وانه‌دا، به‌ پێچه‌وانه‌ی وه‌رگێڕان به‌ زمانی کوردی هه‌وڵ و خولیای وه‌رگێڕ به‌ ته‌نیا به‌س نییه‌، هه‌ندێک فاکته‌ری دیکه‌ دێنه‌ گۆڕێ: هه‌ڵبژاردنی ده‌ق، دۆزینه‌وه‌ی وه‌شانخانه‌، تیراژ و ڕێژه‌ی خوێنه‌ران. زۆر شت که‌ ڕه‌نگه‌ له‌ وه‌رگێڕانی ده‌قێکدا به‌ کوردی بیری لێ نه‌کرێته‌وه‌. ئه‌وه‌ی ڕاستی بێت من خۆم تاقیم نه‌کردووەته‌وه‌ تا بزانم که‌ند و کۆسپه‌کانی به‌رده‌می چین.

ئه‌و دۆخه‌ی ئێستا وه‌رگێڕانی پیادا تێپه‌ڕ ده‌بێت له‌ باشووری کوردستان چۆن ده‌بینن؟ پێتان وایه‌ زۆر و بۆری له‌ وه‌رگێڕاندا هه‌یه‌؟ کێ به‌رپرسیاره‌ له‌و دۆخه‌ و چی بکرێت بۆ باشتربوونی؟

وه‌رگێڕان هه‌تا زۆر بێت باشتره‌، ئه‌وه‌ی له باشووریکوردستان ده‌کرێت، زۆر نییه‌، هێشتا به‌ سه‌دان شاکاری کلاسیک هه‌ن بۆ سه‌ر زمانی کوردی وه‌رنه‌گێڕدراون، ڕه‌نگه‌ بۆ خۆمان پێمان وابێت زۆره،‌ چونکه‌ دره‌نگ ده‌ستمان پێ کردووه‌. به‌ڵام بۆربوون له‌ وه‌رگێڕاندا به‌دی ده‌کرێت، پاشاگه‌ردانییه‌ک هه‌یه‌ و به‌ پله‌ی یه‌که‌م ده‌زگاکانی چاپ و په‌خش لێی به‌رپرسیارن. ئه‌و ده‌زگایانه‌ ده‌بێت هه‌موو وه‌رگێڕانێک بڵاو نه‌که‌نه‌وه‌ و لیژنه‌یه‌ک بۆ هه‌ڵسه‌نگاندنی ئه‌و کتێبانه‌ پێک بهێنن که‌ به‌ نیازن بڵاویان بکه‌نه‌وه‌ و له‌ بڕیارداندا هه‌ستیارتر بن. به‌تایبه‌ت گرنگی به‌ زمانی کوردی بده‌ن، که‌ یه‌کێکه‌ له‌ کێشه‌ سه‌ره‌کییه‌کانی وه‌رگێڕانی کوردی.

کورتەیەک له‌ ژیاننامه‌ وەرگێڕ

سلاحەدین بایه‌زیدى، ساڵی ١٩٨٢ له‌ شاری مه‌هابادی ڕۆژهەڵاتی کوردستان له‌دایک بووم. له‌وێ تا دیپلۆمم خوێنده‌وه‌ و ساڵی ١٩٩٩ له‌به‌ر هۆکارگه‌لی سیاسی، ڕۆژهه‌ڵاتی کوردستانم به‌جێ هێشتووه‌ و ڕووم کردووەته‌ باشووری کوردستان. چه‌ند ساڵێک له‌ شاری سلێمانی ژیاوم و له‌ ساڵی ٢٠٠٨ه‌وه‌ له‌ سویسرا ده‌ژیم. له‌ زانکۆی نۆشاتێل ساڵیک زمان و ئه‌ده‌بی فه‌ڕه‌نسیم خوێندووه‌ و ئێستاش له‌ شاری نۆشاتێل نیشته‌جێم. تا ئێستا زیاتر له‌ ده‌ کتێبم بۆ سه‌ر زمانی کوردی وه‌رگێڕاوه‌ و به‌ هۆی شاره‌زاییم له‌ زمانی فه‌ڕه‌نسی و تورکیدا پتر گرنگیم به‌ ئه‌ده‌بیاتی فه‌ڕه‌نسا و تورکیا داوه‌.