دیدی من – دەڤەر حەسەن
سەرپەرشتیاری پەڕاو: چرۆ عیزەت
پاش بەرهەمهێنانی چەندین فیلمی جیاواز و چەسپاندنی پێگەی خۆی وەک یەکێک لە پێشەنگانی سینەمای سەربەخۆ، ئیدی بینەران بەتەواوی شارەزای سینەمای (جارموش) بوون و فیلمسازەکە بەردەوام بوو لە دروستکردنی فیلم و سیناریۆ سەیرەکانی لەسەر هەمان ڕێچکەی فیلمسازیی خۆی، بە دیمەنی جیاواز و پچڕپچڕ و کورتەدیمەن و بەبێ گرێچنەیەکی سەرەکی و پڕ لە کۆمێدیای ساردوسڕ و بێڕتووش. لە جیهانی سینەمایی جیم جارموشدا، پڕۆژەی «قاوە و جگەرە» (Coffee and Cigarettes) لووتکەی بەرجەستەکردنی ئەو چەمکەیە کە پێی دەگوترێت «کاتی مردوو». لەم بەرهەمەدا، جارموش بەتەواوی دەستبەرداری گێڕانەوەی نەریتی و گرێچنی چیرۆک دەبێت؛ لێرەدا نە ڕووداوێکی پڕجۆش هەیە و نە کێشمەکێشێکی گەورە.
فیلمەکە، کە لە ١١ کورتەفیلمی جیاواز پێکهاتووە و وێنەگرتنیان حەڤدە ساڵی خایاندووە، تەواوی یاسا و ڕێساکانی بەرهەمهێنانی هۆڵیود پێشێل دەکات و دەیسەلمێنێت کە بۆ ئافراندنی فیلم، «هیچ یاسایەک بوونی نییە». لە بری بەدواداچوونی چیرۆکێک، کامێراکەی جارموش دەچێتە ناو ئەو بۆشاییە کپ و بێدەنگانەی ژیانەوە کە زۆرجار بێباکانە لێیان تێدەپەڕین. گفتوگۆکان سادەن و چیرۆکەکان لە دەوری یەک تەوەری جێگیر دەسووڕێنەوە: مێزێک بە نەخشی شەترەنج، دوو کوپ قاوە، و چەند جگەرەیەک کە بەهێمنی دەسووتێن. ئەمانە تەنیا کەرەستەی ناو دیمەنەکە نین، بەڵکوو ئەو پاساوانەن کە کەسایەتییەکان بەکاری دەهێنن بۆ ئەوەی ڕووبەڕووی ئەو تەنیاییە قووڵە ببنەوە کە گەمارۆی داون.
دیمەنی یەکەم، دیدارت سەیرە (Strange to Meet You): کۆمێدیان (ڕۆبێرتۆ بێنینی) و (ستیڤن ڕایت) لەسەر مێزێک دانیشتوون، بەردەوام قاوە دەخۆنەوە و بە ڕیتمێکی خێرا و شێتانە قسە دەکەن، بەجۆرێک دەستەکانیان دەلەرزێت. گفتوگۆکەیان دەربارەی توانای نەخەوتن و خەوننەبینینە، تا ئەو ئاستەی بێنینی پێشنیازی ئەوە دەکات لە بری ڕایت بچێتە لای پزیشکی ددانەکەی! فیلمسازەکە لێرەدا دەخوازێت بڵێت قاوە چیتر بۆ هێوربوونەوە نییە، بەڵکوو سووتەمەنییەکە بۆ دڵەڕاوکێ و شڵەژانی مرۆڤی هاوچەرخ. قسەکانیان هیچ مانایەکی قووڵ ناگەیەنن و ئاڵوگۆڕکردنی پزیشکی ددانەکەش تەنزێکە بۆ سەلماندنی ئەوەی کە پەیوەندییەکانی سەردەم چەندە ڕووکەشانە و بێمانان و مرۆڤەکان تەنیا بۆ ئەوەی بێدەنگ نەبن، وڕێنە دەکەن.
دیمەنی دووەم، دووانەکان (Twins): دوو خوشک و برای دووانە بەهێمنی لەسەر مێزێک بە نەخشی شەترەنج دانیشتوون، کاتێک پێشکەشکارێکی زۆربڵێ (ستیڤ بوشێمی) خۆی دەکات بەناو گفتوگۆکەیاندا. لەکاتێکدا قاوەیان بۆ تێ دەکات، بەوپەڕی ڕژدییەوە دەست دەکات بە گێڕانەوەی بیردۆزێکی سەیر سەبارەت بەوەی کە (ئێلڤیس پرێسلی) برایەکی دووانەی هەبووە کە کەسێکی خراپەکار بووە و ناوبانگی ئێلڤیسە ڕاستەقینەکەی دزیوە! جارموش لەم دیمەنەدا دەمامکی پڕدرۆ و دەلەسەی ئەفسانە نیشتمانییەکان دادەماڵێت و نیشانی دەدات کە چۆن ژاوەژاوی وەهم و بیردۆزە پووچەکان دەخزێنە ناو ئەو کاتە کپ و بێدەنگانەی کە مرۆڤەکان بۆ پشوودان پەنایان بۆ دەبەن. پێشکەشکارەکە بۆ سەلماندنی بوونی خۆی و ڕاکێشانی سەرنج، نەک هەر ناتوانێت پەیوەندییەکی ڕاستەقینە دروست بکات، بەڵکوو دەبێتە داگیرکەرێکی بێزارکەر و ئەو بێدەنگییە جوانەی دووانەکانیش بە وڕێنەیەکی بێمانا وێران دەکات.
دیمەنی سێیەم، شوێنێکی کالیفۆڕنیا (Somewhere in California): دوو ئەستێرەی گەورەی مۆسیقا (ئیگی پۆپ) و (تۆم وەیتس) لە باڕێکدا بە یەک دەگەن. ئەوان لێرەدا نواندنێکی نەریتی ناکەن، بەڵکوو ڕۆڵی وەشانێکی شێواو و پڕ لە لووتبەرزیی خۆیان دەگێڕن. دیمەنەکەیان پڕە لە وەستانی بێزارکەر، بڕینی قسەی یەکتر و هەوڵدان بۆ زاڵبوون بەسەر ئەویتردا لە چوارچێوەی ململانێیەکی توندی خۆپەرستیدا. کاتێک بەشانازییەوە ڕای دەگەیەنن کە وازیان لە کێشانی جگەرە هێناوە، دەستبەجێ وەک ئاهەنگێکی بچووک و پاساوێک بۆ ئەم «سەرکەوتنە»، جگەرەیەک دادەگیرسێنن! فیلمسازەکە لێرەدا لەڕێگەی ئەم گفتوگۆ شلۆقانەوە، کۆمێدیایەکی ڕەش دەخوڵقێنێت سەبارەت بە پووچیی ویستی مرۆڤ و دووڕوویی ناخ. ئەو دەسەلمێنێت کە لووتبەرزیی مرۆڤ چەندە گەورەیە، بەڵام لەهەمان کاتیشدا چەندە بێهێزە لە ئاست ئالوودەبوونە بچووکەکاندا؛ پێمان دەڵێت کە تەنانەت کەسایەتییە مەزنەکانیش لەناوەوە پڕن لە کەموکوڕی و لە توانایاندا نییە پەیوەندییەکی سادەی بێگرێ دروست بکەن.
دیمەنی چوارەم، ئەو شتانە دەتکوژن (Those Things’ll Kill Ya):- دوو پیاوی بەتەمەنی ئیتاڵی-ئەمەریکی بە دەنگی بەرز شەڕەقسە دەکەن لەسەر ئەوەی جگەرەکێشان چەندە مەترسیدارە، تا ئەو ئاستەی کە ڕەنگە تووشی جەڵتەیان بکات یان بیانکوژێت؛ بەڵام لەگەڵ گوتنی ئەم قسانەدا هەردووکیان بەردەوام و بە تامەزرۆییەوە جگەرە دەکێشن. فیلمسازەکە لێرەدا یاری بە دژبەیەکییەکانی (پارادۆکس) مێشکی مرۆڤ دەکات و دەخوازێت بڵێت کە مرۆڤ بوونەوەرێکی لۆژیکی نییە؛ ئەو ئامادەیە ڕاستییە تاڵەکان بزانێت و قسەشیان لەسەر بکات، بەڵام هەرگیز ئامادە نییە دەستبەرداری ئەو ئالوودەبوونە بێت کە کاتە مردووەکانی بۆ پڕ دەکاتەوە.
دیمەنی پێنجەم، ڕێنێ (Renée): ژنێکی گەنج بەتەنیا دانیشتووە، بەهێمنی قاوە دەخواتەوە، جگەرە دەکێشێت و بەسەرسامییەوە سەیری نامیلکەیەکی چەک دەکات. ئەو تەنیا دەیەوێت لەم کاتە مردووەدا چێژ لە تەنیایی خۆی ببینێت و لەگەڵ خەیاڵەکانی خۆیدا ئارام بگرێت، بەڵام پێشکەشکارەکە بەردەوام دێتە لای، قاوەکەی بۆ پڕ دەکاتەوە و بەبیانووی خزمەتکردنەوەی زیادە و دروستکردنی گفتوگۆ، بێزاری دەکات. جارموش لەم دیمەنەدا ڕەخنەیەکی قووڵ لەو کۆمەڵگەیە دەگرێت کە تا چەندە ڕێز لە ڕووبەری تایبەتیی مرۆڤەکان ناگرێت؛ کۆمەڵگەیەک کە لە بێدەنگی دەترسێت و پێی وایە هەرکەسێک بەتەنیا دانیشتبێت، گۆشەگیرە و پێویستی بە دواندن و «ڕزگارکردن» هەیە. تێکەڵکردنی وێنەی چەکێک لەگەڵ کەشێکی ئارامی قاوەخواردنەوەدا، تەنیا کۆمێدیایەکی ڕەش نییە، بەڵکوو هێمایەکە بۆ ئەو تووڕەیی و توندوتیژییە شاراوەیەی کە لە ناخی مرۆڤەکاندا پەنگ دەخواتەوە کاتێک تەنیاییەکەیان لێ زەوت دەکرێت. چەکەکە لێرەدا وەک قەڵغانێکی دەروونی وایە بەرامبەر بەو دەستوەردانەی دەرەوە. تەنانەت کاتێک پێشکەشکارەکە بەبێ پرسیار قاوە گەرمەکەی بۆ تێ دەکاتەوە، ئەو هاوسەنگییە و ئەو پلەی گەرمییە تێک دەدات کە ژنەکە بۆ قاوەکەی خۆی دروستی کردبوو؛ بەمەش فیلمسازەکە پێمان دەڵێت کە زۆرجار میهرەبانیی زۆرەملێ و ڕووکەشانە، دەبێتە گەورەترین تێکدەری ئارامیی مرۆڤ.
دیمەنی شەشەم، کێشە نییە (No Problem): دوو هاوڕێی دێرین (ئیساک دی بانکۆلێ و ئەلێکس دێسکاس) لەسەر مێزێک بە نەخشی شەترەنج یەکتر دەبینن. یەکێکیان بەردەوام و بەگومانێکی زۆرەوە دەپرسێت: «کێشەیەک هەیە؟ بۆ بانگت کردووم؟»، ئەوی تریش بەشڵەژانەوە دەڵێت: «نەخێر، هیچ کێشەیەک نییە، تەنیا دەمویست بتبینم». بەڵام بێدەنگییەکەیان هێندە قورس و خنکێنەرە، زمان توانای گوزارشتکردنی نامێنێت. فیلمسازەکە لێرەدا دەخوازێت بڵێت کە پەیوەندییە مرۆییەکانی سەردەم هێندە لەسەر بنەمای بەرژەوەندی و مامەڵە و کێشەکان داڕێژراون، کە بینینی هاوڕێیەک بەبێ هیچ هۆکارێک و تەنیا بۆ بەسەربردنی کات، بووەتە شتێکی نامۆ و گومانلێکراو. مرۆڤی هاوچەرخ فێر نەبووە تەنیا لەپێناو «بوون» و ئامادەبووندا لەگەڵ ئەوانی تردا دابنیشێت؛ هەمیشە بەدوای پاساو و کێشەیەکدا دەگەڕێت بۆ دیدارەکان. زمان لێرەدا وەهمێکە و ئەو بێدەنگییە سەنگینەی نێوانیان ئاماژەیە بۆ درزێکی گەورە لە هاوڕێیەتیدا کە وشەکان ناتوانن پینەی بکەن.
دیمەنی حەوتەم، ئامۆزاکان (Cousins): ئەستێرەیەکی درەوشاوەی سینەما لەگەڵ کچەئامۆزا پەراوێزخراوەکەیدا بە یەک دەگەن (هەردووکیان لە لایەن کەیت بلانشێتەوە بەرجەستە دەکرێن). ئەستێرەکە هەوڵ دەدات میهرەبان بێت، بەڵام بەتەواوی لە ڕاستەقینەی کەسانی سادە دابڕاوە؛ لە بەرامبەریشدا ئامۆزاکەی پڕە لە ڕق و ئیرەیی. بەرجەستەکردنی هەردوو کەسایەتییەکە لە لایەن یەک ئەکتەرەوە، جەخت لەوە دەکاتەوە کە ئەوان لە بنەڕەتدا دوو دیوی یەک دراون، بەڵام ناوبانگ وەک دوو بێگانە لێکی دابڕاون. فیلمسازەکە لێرەدا دژبەیەکیی نزیکیی جەستەیی و دابڕانی ڕۆحی دەسەلمێنێت؛ ئەوان لەسەر یەک مێزن، بەڵام لە دوو گەردوونی تەواو جیاوازدا دەژین. دیمەنەکە پێمان دەڵێت کە ناوبانگ چۆن دەمامکێکی ساختە بەسەر پەیوەندییە خێزانییەکاندا دەکێشێت و مرۆڤەکان چەندە لە یەکتر نامۆن.
دیمەنی هەشتەم، جاک لوولەی تێسلا پیشانی مێگ دەدات: ئەندامانی گرووپی مۆسیقای (The White Stripes) لەسەر مێزێکی قاوەخانە دانیشتوون. جاک ئامێرێکی کارەباییی سەیر (لوولەی تێسلا) کە خۆی دروستی کردووە، پیشانی مێگ دەدات و بە تاسەیەکەوە باسی داهێنانەکانی «نیکۆلا تێسلا» دەکات کە چۆن جیهان لێی تێنەگەیشتووە و لە پەراوێزی خستووە. فیلمسازەکە لێرەدا هاوسۆزییەکی قووڵی بۆ هونەرمەند و داهێنەرە پەراوێزخراوەکان هەیە کە لە پانتاییەکی تەنیاییدا خەون دەبینن. جاک، وەک نوێنەری مرۆڤە داهێنەرەکان، تەنیا بە دوای کەسێکدا دەگەڕێت کە گوێی لێ بگرێت؛ تەنانەت ئەگەر ئەو کەسەش (وەک مێگ) بەتەواوی لە قووڵایی ئەو گەردوونە کارەبایی و خەیاڵییەی جاک نەگات، بەڵام ئەم بێدەنگی و ئامادەبوونەی مێگ لەخۆیدا بۆ جاک جۆرێکە لە پاڵپشتی و دڵنەوایی لەو جیهانەدا کە داهێنانە ڕەسەنەکانی تێدا بە کەم سەیر دەکرێن.
دیمەنی نۆیەم، ئامۆزان؟ (Cousins): دوو نواندنکاری بەریتانی (ئەلفرێد مۆلینا و ستیڤ کووگان) لەسەر مێزێک یەکتر دەبینن. مۆلینا بەپەرۆشەوە بەڵگەنامەیەک پیشانی کووگان دەدات کە سەلمێنەری ئەوەیە لە ڕەچەڵەکدا ئامۆزان و دەیەوێت پەیوەندییەکی خێزانی و ڕۆحی دروست بکات. بەڵام کووگان کە نواندنکارێکی سەرکەوتووترە و خۆپەرستییەکی گەورەی هەیە، بەوپەڕی لووتبەرزی، ساردی و بێباکییەوە مامەڵەی لەگەڵ دەکات، وەک ئەوەی بیەوێت زوو خۆی لەو پەیوەندییە «نزمە» ڕزگار بکات؛ تا ئەو کاتەی بە ڕێکەوت دەزانێت مۆلینا پەیوەندییەکی باشی لەگەڵ دەرهێنەرێکی گەورەی هۆڵیوددا هەیە و ئیدی ڕەفتاری دەگۆڕێت! جارموش لەم دیمەنەدا بە توندی ڕەخنە لە بەرژەوەندیخوازیی پیشەسازیی سینەما و ژیانی هاوچەرخ دەگرێت؛ ئەو پێمان دەڵێت کە لە جیهانی سەرمایەداری و ناوبانگدا، بەهای مرۆڤەکان و تەنانەت خوێنیش، بەپێی «نرخی بازاڕ» و سوودەکەیان دیاری دەکرێت، نەک بەهای ڕەسەنایەتی و پەیوەندییە مرۆییەکان.
دیمەنی دەیەم، وڕێنە (Delirium): دوو ئەندامی گرووپی ڕاپی یاخی (وو-تانگ کلان) بەهێمنی دانیشتوون و چای ڕووەکی دەخۆنەوە، کەچی پێشکەشکارەکەیان کەسێک نییە جگە لە (بیڵ مۆرەی)ی ئەستێرەی گەورەی هۆڵیود، ئەویش بە دۆخێکی داڕووخاو، جلێکی شێواو و دەروونشێواوییەوە دەردەکەوێت و قاوە ڕاستەوخۆ لە دەفرە شووشەکەوە دەخواتەوە. کاتێک ڕاپەرەکان ئامۆژگاریی تەندروستی دەدەنە ئەو ئەستێرە مەزنەی کە جیهان وەک هێمایەک سەیری دەکات، جارموش یاریکردنێکی زیرەکانە بە پلەی کۆمەڵایەتی دەکات. لەم دیمەنەدا فیلمسازەکە هێماکانی کولتووری ئەمەریکی هەڵدەوەشێنێتەوە. ئەمە تەنیا کۆمێدیایەک نییە، بەڵکوو خستنەڕووی ئەو ڕاستییەیە کە هێماکانی سەرکەوتن و ناوبانگ لە ڕاستەقینەدا چەندە پووچ و وێرانن. بیڵ مۆرەی لێرەدا نیشانەی ئەو مرۆڤەیە کە تەنانەت لە لووتکەی ناوبانگیشدا هەر تەریک، پەراوێزخراو و ونبووە؛ ئەو بۆ ساتێکیش بێت دەیەوێت لە باری قورسی ناوبانگ ڕابکات و وەک پێشکەشکارێک لەنێو قاوەخانەیەکدا ون بێت، بەڵام تەنانەت لەوێشدا ئازاری دەروونی و ماندوێتییەکەی، وەهمی ناوبانگەکەی بۆ ڕووت دەکاتەوە.
دیمەنی یانزەیەم، شامپانیا (Champagne): دوو پیاوی بەتەمەن و هونەرمەندی ژێرزەمینیی نیویۆرک (تەیلۆر مید و بیڵ ڕایس) لە کۆگایەکی خامۆشدا دانیشتوون. وزە زبر و کۆمێدیای ڕەشی دیمەنەکانی پێشوو، لێرەدا جێی خۆی دەدات بە خەمۆکییەکی قووڵ و کۆتایییەکی شاعیرانە. ئەوان قاوەیەکی هەرزانی قاوەخانە دەخۆنەوە، بەڵام بەشێوەیەکی خەیاڵی وێنای دەکەن کە شامپانیایەکی گرانبەهایە؛ بەم نۆشکردنە خەیاڵییە، گەشت بۆ یادەوەرییەکانی «پاریس لە بیستەکاندا» دەکەن. فیلمسازەکە لێرەدا پەیامی کۆتایی دەدات: قاوە و جگەرە چیتر تەنیا ئامراز نین بۆ کاتکوشتن، بەڵکوو دواپەناگەن بۆ دوورکەوتنەوە لە ڕاستەقینەیەکی سەخت. کاتێک تەمەن بەرەو کۆتایی دەچێت، مرۆڤ تەنیا یادەوەرییە خەیاڵییەکانی بۆ دەمێنێتەوە بۆ ئەوەی بەرگەی تەنیایی بگرێت. کاتێک تەیلۆر مید چاوەکانی دادەخات، ڕیتمی خێرای ژیان وەک جگەرەیەک دەکوژێتەوە و بینەر لەگەڵ بێدەنگییەکی نەبڕاوەدا جێ دەهێڵرێت؛ بێدەنگییەک کە هەر هەموومان لە کۆتاییدا ڕووبەڕووی دەبینەوە.
لە کۆتاییدا، «قاوە و جگەرە» زیاتر لە فیلمێکە و دەچێتە خانەی ئەزموونێکی تێڕامانەوە. ڕیتمی هێواش و کەمینەگەراییی فیلمەکە، ڕەنگدانەوەی ئەو بێدەنگییە قووڵانەیە کە لە ناخی مرۆڤی هاوچەرخدا نیشتوون. کاتێک بە وردی سەیری ئەم دیمەنانە دەکەین، لەوە تێ دەگەین کە ژیان تەنیا ئەو ساتانە نییە کە ڕووداوی گەورەی تێدا دەقەومێت، بەڵکوو بریتییە لەو بۆشاییانەی نێوان گفتوگۆکان؛ لەو ساتانەی کە دووکەڵی جگەرەیەک بەهێواشی لە ئاسماندا دەسڕێتەوە و کوپێک قاوە بەتەنیا سارد دەبێتەوە.
جارموش، بێ ئەوەی هەوڵی ڕازیکردنی بینەر بدات یان وەڵامێکی ئامادەکراومان بۆ ئەو «بێماناییە» پێشکەش بکات، دەمانباتە ناو ئەو «کاتە مردووانە»ی کە زۆرجار بەبێئاگایی لێیان تێ دەپەڕین. ئەو بۆشاییەی نێوانی کەسایەتییەکان، وێناکردنی بۆشایی خۆمانە؛ ڕەنگدانەوەی ئەو نامۆییەیە کە سەرەڕای پێکەوەبوون، هەر لە ناخماندا هەڵمانگرتووە. ئەم فیلمە بانگهێشتێکە بۆ ئەوەی لەو ساتە سادانەدا کەمێک هێمن ببینەوە و گوێ لە دەنگی تەنیایی خۆمان بگرین، چونکە جارموش پێمان دەڵێت: لەنێو ئەو بێدەنگی و کاتە مردووانەدا، جوانییەکی شاراوە هەیە کە تەنیا ئەوانە دەیبینن کە فێری ئەوە بوون بە وردی لە ژیان بڕوانن.
Copyright © DidiMn.com. All rights reserved.
